Kreta

1941-1945 Van Antony Beevor verscheen eveneens bij uitgeverij Ambo De strijd om Spanje. De Spaanse Burgeroorlog 1936-1939

Antony Beevor

Kreta

1941-1945

Vertaald door

Pieter de Smit en Han Meyer

Ambo|Amsterdam

isbn 978 90 263 22877

(c) 1991 Antony Beevor

(c) 2008 Nederlandse vertaling Ambo|Anthos uitgevers, Amsterdam, Pieter de Smit en Han Meyer Oorspronkelijke titel Crete. The Battle and the Resistance Oorspronkelijke uitgever John Murray Omslagontwerp Studio Jan de Boer Omslagillustratie (c) Imperial War Museum Foto auteur Graham Jepson

Verspreiding voor Belgie:

Veen Bosch & Keuning uitgevers n.v., Wommelgem

Inhoud

i de val van griekenland

1Militaire missies 13

2 Diplomatieke missies 23

3Geheime missies 33

4 De dubbele invasie 40

5 De Egeische Zee over 53

ii de slag om kreta

6 'Een tweede Scapa' 69

7 'De speerpunt van de Duitse lans' 82

8'Zeer geheime bronnen' 92

9 'Een mooie gelegenheid om te doden'. 20 mei 112

10 Maleme en de Gevangenisvallei. 20 mei 128

11 Man tegen man in Rethymnon en Iraklion. 20 mei 137

12 Eerste nacht en tweede dag. 20 en 21 mei 151

13 'De invasie vanuit zee'. De nacht van 21 op 22 mei 163

14 Rampspoed te land en ter zee. 22 mei 170

15 Patstelling in Rethymnon en Iraklion. 21-26 mei 182

16 De slag om Galatas. 23-25 mei 189

17 De Commando's van Laycock en de Reserve-eenheid. 26 en 27 mei 199 18 Ten zuiden van de baai van Souda. 28-30 mei 209

19 De overgave. 31 mei en 1 juni 220

20 Cairo en Londen 234

iii het verzet

21 Represailles, onderduik en verzet 243

22 In het veld 257

23 De Duitsers op het hoogtepunt van hun macht 271

24 Het jaar van de ommekeer 281

25 De Italiaanse wapenstilstand 294

26 De ontvoering van generaal Kreipe 313

27 De Duitsers trekken zich terug 325

28 De laatste dagen van de bezetting 344

Met dank aan 361

appendixa : Geheime organisaties 365

appendixb: De Britse en Duitse slagorde 366

appendixc: Ultra-boodschappen die voor de slag naar Kreta zijn

gestuurd 371

appendixd: Griekse politieke organisaties 376

Noten 379

Bibliografie 391 Register 397

Illustratieverantwoording

De foto's en illustraties zijn met toestemming overgenomen van:

Oorlogsmuseum, Athene (nrs. 1-4, 6); Imperial War Museum (nrs. 7, 8, 10-13, 15); Patrick Leigh Fermor (nrs. 5, 14, 16, 20); Lord Hollenden (nr. 9); Hugh Fraser (nrs. 17-19).

1

de val van griekenland

1 Militaire missies

Op de avond dat de laatste Britse troepen het strand van Duinkerken verlieten, nam op de trap van de Oxford and Cambridge Club een lange man met een glazen oog afscheid van zijn vrouw. Hij vertrok per vliegboot naar Griekenland. Ze zouden elkaar nooit meer zien. Zwaar gewond in de slag om Kreta werd hij een jaar later door Duitse para's tegen een muur gezet en geexecuteerd.

John Pendlebury, archeoloog en don aan het Winchester College, had een heel gewone achtergrond, maar was een groot romanticus. Hij liep rond met een degenstok die, naar hij zei, het perfecte wapen tegen parachutisten was. Op Kreta werd die nog beroemder dan zijn glazen oog dat hij op zijn bureau placht achter te laten om aan te geven dat hij vanuit Iraklion de bergen was ingetrokken voor overleg met de guerrillakapitans.

Als veel andere dons en archeologen was hij in 1938 gerekruteerd door een speciale afdeling van het ministerie van Oorlog, de mi(r) (Militaire Inlichtingendienst), een voorloper van de soe (Dienst Speciale Operaties). Met zijn gedegen kennis van het Kreta van zijn tijd als conservator in Knossos in het midden van de jaren dertig, was Pendlebury geknipt voor speciale operaties. Toch was er bij het uitbreken van de oorlog geen oproep voor hem gekomen en hij was naar Engeland teruggegaan om in een cavalerieregiment te dienen.

De oproep kwam uiteindelijk in mei 1940, toen de Duitse aanval op de Lage Landen en Frankrijk begon. De toenemende kans dat Italie aan de oorlog ging deelnemen en de Duitse belangen op de Balkan, vooral de olievelden in Roemenie, maakten het waarschijnlijk dat het oostelijke Middellandse Zeegebied het volgende gevechtsterrein zou worden. Een andere Grieks sprekende archeoloog die in mei 1940 bij de mi(r) kwam, was Nicholas Hammond, een don uit Cambridge. Hij en Pendlebury kregen een spoedcursus in explosieven, die Hammonds specialiteit werden: een merkwaardige expertise voor een toekomstig rector van Clifton en hoogleraar Grieks. Hammond was een Epirusen Albaniedeskundige. Nog voor ze uit Londen vertrokken, wilde Pendlebury - meer voor de grap dan uit paranoia - dat ze als voorzorg door de telefoon steeds Grieks zouden spreken: Hammond in het dialect van Epirus, Pendlebury in dat van Kreta.

Hoewel Pendlebury ouder was dan de meeste vrijwilligers bij de sabotagegroepen, was hij een van de fitsten. Als bekend atleet uit Cambridge, zowel hardloper als hoogspringer, en als lid van de club Achilles was hij bevriend geweest met Harold Abrahams en lord Burghley. Toen hij voor de oorlog in Knossos zat, liep hij eens een mijl of duizend door bergachtig terrein op Kreta.

Binnen amper een dag moesten de vier leden van mi(r) die naar Griekenland en Albanie zouden gaan op het ministerie van Oorlog komen. Het waren Pendlebury, Hammond, een zakenman uit Zagreb en nog een archeoloog, David Hunt, verbonden aan het Magdalen College in Oxford, die na de oorlog diplomaat werd. Op 4 juni werden zij naar Victoria Station gebracht door een officier van de Foot Guards in vol ornaat, met rijbroek en glimmende laarzen aan en galabaret op. Te midden van de stroom uitgeputte evacues uit Duinkerken vormde zijn onberispelijke voorkomen een van die surrealistische trekjes waar het Britse establishment onbewust in uitmunt.

Ze gingen aan boord van een vliegboot in de haven van Poole. De diep in Frankrijk doordringende Duitse colonnes dwongen de piloot een omweg te maken; om bij te tanken werd geland in Arcachon even ten zuidwesten van Bordeaux, in Sete en Bizerta, en op Malta en Korfoe. In Athene werd iedereen, behalve Pendlebury, de toegang tot het land geweigerd, omdat ze als 'zakenman' en 'ambtenaar' verdenking opriepen. In die periode voorafgaande aan de Italiaanse invasie was de Griekse regering beducht voor elk Brits optreden dat haar neutraliteit in opspraak kon brengen.

Pendlebury mocht als voormalig conservator in Knossos wel het land in. Hij stak weldra over naar Kreta, waar hij contact ging leggen met mensen die hij nog van zijn enorme wandelingen kende en verzetsgroepen op poten zette met het oog op de invasie van dit in strategisch opzicht zo belangrijke eiland.

Hammond en Hunt, die Griekenland niet in mochten, restte niets anders dan naar Egypte te gaan. Daar werden ze in Alexandrie aan het 1ste Bataljon van het Regiment van Wales toegevoegd. Dit beroepsbataljon toonde later op Kreta zijn militaire moed, maar voor iemand die zich als vrijwilliger had aangemeld was het in vredestijd een verstikkende omgeving. 'Elke zondag gaven de officieren van twaalf tot drie een cocktailparty (alleen champagnecocktails) voor de jonge schoonheden van Alexandrie. Om drie uur gingen we allemaal aan de rosbief en Yorkshire pudding hoewel het bloedheet was.'1 Omdat Italie op 10 juni de oorlog verklaarde, twee dagen na de aankomst van Hammond en Hunt, duurde dit merkwaardige bestaan niet erg lang.

Terwijl Groot-Brittannie zich die zomer gereedmaakte voor de invasie en de eerste schermutselingen al plaatsvonden in de westelijke Sahara, was het regime van de Griekse dictator generaal Ioannis Metaxas zich zeer bewust van de dreiging van het Italiaanse leger dat in april 1939 Albanie had bezet en hij deed al het mogelijke om een confrontatie te vermijden.

De regering in Athene negeerde zelfs het tot zinken brengen door een Italiaanse onderzeeer van haar kruiser Helle, die dienst deed als ceremonieel wachtschip tijdens religieuze festiviteiten op het eiland Tinos. Zo'n buitensporige lankmoedigheid deed haar weinig goed.

Er zijn niet veel militaire campagnes die zo zorgeloos zijn gestart als de Italiaanse invasie van Griekenland, die op 28 oktober 1940 begon. Mussolini wilde aanvankelijk Joegoslavie binnenvallen, maar Hitler sprak hier een krachtig veto over uit. De Joegoslavische grondstoffen waren voor de Duitse oorlogsinspanning haast even belangrijk als de olie in Roemenie. In sommige opzichten is het verrassend dat Hitler niet ook over de invasie van Griekenland zijn veto uitsprak. Hij wist maar al te goed wat de Italianen van plan waren, en Mussolini zal de zaak zeker onder vier ogen met hem hebben doorgenomen op de Brenner-bijeenkomst van 4 oktober.

De Duce presenteerde zijn aanstaande campagne als onderdeel van een dubbele aanval op de Britse positie in het oostelijke Middellandse Zeegebied: eerst de inname van Mersa Matruh in Egypte en vervolgens Italies beheersing van de Egeische Zee. Dat strookte toen wel met Duitslands 'perifere strategie' van een aanval op Engeland, niet rechtstreeks via het Kanaal. Hitler had echter niet helemaal oog voor het talent van het Italiaanse bewind om brokken te maken.

Emanuele Grazzi, de Italiaanse gezant in Athene, maakte om drie uur 's nachts generaal Metaxas wakker met een ultimatum, zonder zelf precies van de voorwaarden op de hoogte te zijn. De diplomatieke schertsvertoning was des te kwetsender omdat Italiaanse troepen de Albanese grens al waren overgestoken. De Griekse stafchef, generaal Papagos, belde nog geen half uur later de Britse militair attache, kolonel Jasper Blunt. Deze ging onmiddellijk naar de burelen van de generale staf, waar een koelbloedigheid heerste die onder die omstandigheden zeer indrukwekkend was.

De demonstraties van de volgende dag lieten zien dat het land instinctief de rijen had gesloten. Het 'Nee!' van Metaxas tegen Grazzi wordt nog steeds ieder jaar herdacht op 28 oktober; de nationale feestdag staat bekend als 'Ochi-dag'. In de golf van patriottisme werd zowel door de antimonarchistische Venizelosliberalen als door links voor even vergeten dat Metaxas' royalistische dictatuur de grondwet had geschonden en alle oppositie onderdrukt.

Gesteund door de kort daarvoor in ere herstelde koning Georgios ii had Metaxas met zijn decreet van 4 augustus 1936 een eind aan de partijpolitiek gemaakt. Hij had zijn wil opgelegd via de politie en de geheime politie van zijn trouwe aanhanger Konstandinos Maniadakis, minister van Nationale Veiligheid.

Het eindeloze geharrewar van de Griekse royalisten en liberalen over de grondwet was lange tijd niet veel meer dan een schijngevecht geweest waardoor zij de ogen konden sluiten voor het werkelijke probleem van het land: de kloof tussen een in zichzelf gekeerde hoofdstad en het jammerlijk verwaarloosde platteland en de eilanden. Dit falen van de twee grote partijen, met daarna de Metaxasdictatuur, oftewel het '4-augustusregime', zou later op het vasteland de communisten in de kaart spelen.

De parallellen met Spanje waren treffend. Het verschil in het patroon van gebeurtenissen die in beide landen tot een burgeroorlog leidden, lag voornamelijk in de tijd. In Spanje leidde de onderdrukking in de jaren twintig door Primo de Rivera tot de uitbarsting aan het eind van de jaren dertig. In Griekenland werd Metaxas' identieke poging de burgerlijke chaos te bestrijden door het opleggen van een militaire orde gevolgd door de Albanese campagne van de Italianen en de bezetting door de Duitsers. Dit betekende dat de uitbarsting werd verdaagd tot het eind van de Tweede Wereldoorlog, kort nadat de Britse troepen in Athene waren aangekomen.

Op 28 oktober 1940 werd de Britse gezant, sir Michael Palairet, op het balkon van de Britse ambassade toegejuicht door zowel voor- als tegenstanders van het regime. De ambassade, een groot roze en wit herenhuis aan de Kifissialaan, was van Eleftherios Venizelos, de grote liberale staatsman uit de Eerste Wereldoorlog, wiens progeallieerde houding mede tot de afzetting van de proDuitse koning Konstandinos, de vader van Georgios ii, had geleid. Op Venizelos' geboorte-eiland Kreta leidde de uitbarsting van patriottisme bijna tot de verwoesting van de vroegzeventiende-eeuwse Morosinifontein in Iraklion omdat die Venetiaans en daarom 'van de vijand' was.

Reservisten wachtten niet hun oproep af, maar meldden zich terstond. Wild enthousiaste soldaten in overvolle troepentreinen schoten naar schatting een miljoen patronen de lucht in. Veel eenheden gingen te voet naar het front, omdat het Griekse leger nauwelijks over gemotoriseerd vervoer beschikte. In het Pindosgebergte boden mannen, vrouwen en kinderen zichzelf en hun lastdieren aan om munitie en voorraden door het woeste gebied te vervoeren. Binnen een paar dagen kwam de Italiaanse opmars tot stilstand.

In de vaste overtuiging dat de campagne een soort triomftocht zou worden, had Italie het leger in Albanie niet van genie-eenheden voorzien. De gebrekkige strategie - een nutteloos opdringen in het bergmassief van Epirus in plaats van door te stoten naar de belangrijke haven van Saloniki - ergerde Hitler evenzeer als de knulligheid waarmee de campagne werd uitgevoerd. Hij deed of hij van de hele onderneming geen weet had gehad.

In plaats van een korte, krachtige campagne die de vijand van het vasteland van Europa zou hebben verdreven, zag Hitler dat Mussolini's actie de Britse garantie voor Griekenlands onafhankelijkheid (uit april 1939 na de Italiaanse invasie van Albanie) een nieuwe impuls had gegeven. Op 18 november gaf de Fuhrer in Salzburg de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, graaf Ciano, te verstaan dat de komst van Royal Air Forcebommenwerpers in de buurt van zijn belangrijkste olievoorraden, de olievelden van Ploesti, de schuld van Mussolini was.

Hitlers bezorgdheid om de olievelden nam verder toe toen duidelijk werd dat zijn pogingen de achterdocht van de Sovjet-Unie over de Duitse troepen in Roemenie weg te nemen waren mislukt. Op 5 december 1940 nam hij eindelijk het besluit Rusland binnen te vallen. De dreiging nu van een tweede front op zijn zuidflank werd een grote zorg.

Het oorspronkelijke stafplan voor de Duitse invasie van Griekenland (Operatie Marita) en Gibraltar (Operatie Felix) als onderdeel van de 'perifere strategie' tegen de Britse imperiale en Middellandse Zeemacht moest worden herzien. Generaal Franco's minzame onverzoenlijkheid maakte 'Felix' onmogelijk, en in ieder geval had Hitler, die nu op Rusland gefixeerd was, geen oog meer voor het Middellandse Zeegebied. Anderzijds was 'Marita' belangrijker dan ooit geworden. Hij moest zijn flank veilig stellen in verband met de aanstaande opmars naar het oosten.

Hitlers vrees was overdreven. De aanwezigheid van de raf in Griekenland was veel minder bedreigend dan hij dacht, omdat de regering-Metaxas de Britten niet toestond de olievelden in Roemenie te bedreigen. Een aantal inderhaast samengestelde squadrons onder generaal-majoor D'Albiac - aanvankelijk vooral Blenheims en Gladiators - kwam uit Egypte om het Griekse leger aan het Albanese front te steunen. Om de Duitsers niet te provoceren mochten de bommenwerpers niet noordelijker dan in Elefsina en Tatoi, dichtbij Athene, worden gestationeerd.

Voor de voorhoede - die in haar kantinetent in de woestijn terloops te horen had gekregen 'Jullie gaan morgen naar Griekenland' - was de landing in een Sunderlandvliegboot op de marinevliegbasis Faliro bij Athene een emotioneel moment.2 Zij waren de eerste Britse troepen die na de val van Frankrijk openlijk terug waren op Europese grond.

De vliegers die volgden, waren zorgeloze jongens die weldra aan hun nieuwe leven gewend waren. Overdag bombardeerden ze de Albanese havens Durres en Vlore - een gevaarlijk eentonige klus. 's Avonds gingen ze uit in Athene, eerst naar de Zonar, daarna de Maxim of nachtclub Argentinia, waar ze kind aan huis waren en soms met verdachte Duitse 'toeristen' slaags raakten. In de Argentinia zaten ze na haar show met Nicki te flirten, een blonde zangeres en danseres, van wie ze niet wisten dat ze het vriendinnetje was van iemand van Sectie D (ook een voorloper van de soe), die voor de vorm op de ambassade werkte.

Als verder blijk van steun en om 'nauwkeurige informatie over de respectieve verdiensten van de twee legers' te geven had Churchill geeist dat een Britse militaire missie naar het Griekse leger werd gestuurd.3 Het algemene hoofdkwartier van het Midden-Oosten kreeg deze instructie een paar dagen na de Italiaanse invasie en aan het eind van de tweede week van november kwam generaal-majoor Gambier-Parry uit Egypte over, en daarna een kleine staf.

Hoewel de militair attache, kolonel Blunt, in een moeilijk parket was gebracht, konden hij en Gambier-Parry goed met elkaar opschieten. GambierParry werd echter tegen het eind van het jaar teruggeroepen voor een kortstondig bevelhebberschap over de Britse troepen op Kreta. Zijn opvolger was generaal-majoor T.G. Heywood.

Heywood was voor de val van Frankrijk militair attache in Parijs geweest. Zijn weigering gebreken in het Franse leger onder ogen te zien beloofde niet veel goeds. Harold Caccia, de eerste secretaris op de ambassade, vond hem 'intelligent, maar niet erg verstandig'.4 Heywood was een kieskeurig iemand. Hij had een gespierd militair gezicht, een snor, harde geknepen ogen en een monocle. Hij was ambitieus en 'politiek georienteerd', en liet de Britse militaire missie uitgroeien van iets meer dan een half dozijn officieren naar meer dan zeventig, waardoor menigeen in het Griekse leger ervan overtuigd raakte dat Heywoods organisatie de kern van een expeditiemacht zou gaan vormen.

Heywood bracht ook Jasper Blunt in een onhoudbare positie. De scherpzinnige Blunt was een groot kenner van het Griekse leger geworden. Hij was ook de enige Britse officier die het bedreigde noordoosten had weten te verkennen voordat de Griekse generale staf verdere bezoeken verbood. Kolonel Blunt had met zijn uitstekende kennis van de lokale situatie als de hoogste inlichtingenofficier deel moeten uitmaken van de missie, maar Heywood had zijn eigen man ingebracht, Stanley Casson, lector klassieke archeologie aan het New College in Oxford, die wel briljant was en een veteraan van het Salonikifront in de Eerste Wereldoorlog, maar ook nogal wereldvreemd. Misschien wel de meest excentrieke toevoeging was kolonel Rankin van het Indische leger, die, vanwege zijn rijbroek van merkwaardige snit en zijn lange cavalerietuniek die aan de kanten uitstak, zo leek op de Griekse presidentiele garde, dat hij 'de Indische evzone' werd genoemd.

De meeste leden van de Britse militaire missie waren geselecteerde beroepsofficieren of vrijwilligers met kennis van het gebied. De eerste stafofficier voor operaties was een bekende Coldstreamer, kolonel Guy Salisbury-Jones. Zijn plaatsvervanger was majoor Peter Smith-Dorrien, die later omkwam bij de bomaanslag op het Koning David Hotel in Jeruzalem.

Onder de jonge kapiteins en lagere officieren zaten Charles Mott-Radclyffe, een diplomaat die soldaat was geworden en een paar jaar daarvoor nog en poste in Athene had gediend; Monty Woodhouse, een 23-jarige rechtlijnige student van het Winchester College, die een paar jaar later in de rang van kolonel samen met Nick Hammond de poging van de Griekse communisten om concurrerende guerrillagroepen te onderdrukken zou weten te verijdelen; Michael Forrester die zich weldra op Kreta zou onderscheiden als een haast mythische leider van ongeregelde troepen in de strijd tegen Duitse para's; en Patrick Leigh Fermor, volgens Woodhouse 'een incarnatie van Byron', omdat hij zich tijdens de revolutie van Venizelos in 1935 bij een Grieks cavalerieregiment had aangesloten, en die later die naam waarmaakte met guerrilla-avonturen die tot de meest romantische van de oorlog behoorden.5

Leigh Fermors begintijd als rondtrekkend gelukzoeker is in zijn boeken vastgelegd, maar onderweg naar Athene liet het geluk hem bijna in de steek. Vertrokken uit Alexandrie deed de kruiserAjax de baai van Souda aan de noordkust van Kreta aan. Hij en Monty Woodhouse gingen naar de oude Venetiaanse binnenstad van Chania om wat te drinken en een waterpijp te roken.

Later kregen ze een lift van een soldaat van de Black Watch, het befaamde Schotse regiment, die met zijn vrachtauto naar Souda moest. Maar hij bleek dronken en reed roekeloos over wegen die 'artistiek in de vernieling lagen', om met Pendlebury te spreken. De auto sloeg over de kop en Leigh Fermor, die een hoofdwond opliep, lag nog in het ziekenhuis toen de Ajax vertrok. Een week later bereikte hij dan toch Athene.

De verbindingsofficier tussen de missie en de Griekse regering was prins Petros van Griekenland, de jonge neef van koning Georgios ii; hij was tevens antropoloog en was lang in de Himalaya geweest. Als rechtgeaard anglofiel, 'met een verbazingwekkend repertoire van gore liedjes', lag hij erg goed bij de Britse officieren.6 De missie kon nauwelijks nuttige adviezen geven over de oorlogvoering in de bergen. 'De Grieken waren zeker dapper,' meldde een oorlogscorrespondent, 'maar oorlogvoering in de bergen was volgens hen ongeschikt voor moderne methoden, en ze grepen dan ook haast automatisch terug op de tactiek van een eeuw geleden.'7Forrester, die voor Salisbury-Jones werkte, omschreef het conflict als 'een van de Balkanoorlogen met ietwat modernere wapens'.

De vage taak van de Britse militaire missie werd er niet duidelijker op door de onwerkelijke entourage waarin zij functioneerde. Direct na de Italiaanse invasie had de Griekse regering hotel Grande Bretagne aan het Plein van de Constitutie gevorderd als haar algemeen hoofdkwartier: het was een van de grootste gebouwen in Athene met enorme kelders die bij luchtalarm als schuilplaats konden dienen.

Generaal Metaxas trok in de kamer van de directeur, de koning kreeg een privesalon en de reputatie van 'Jimmy', de barman, als de best geinformeerde man van Athene werd nog groter toen generaal Mellisinos, de plaatsvervangend stafchef, zich tegenover de rijen flessen installeerde.

'De grootste bezienswaardigheid,' schreef kolonel Blunt in zijn dagboek, 'was Maniadakis, hoofd openbare veiligheid. Hij had een reusachtig mahoniehouten bureau dat paste bij zijn enorme buik, met daarop een abnormaal grote foto van generaal Metaxas in massief zilveren omlijsting, en een batterij telefoons die op het bureau van een hoofdcommissaris in een misdaadboek of film niet misstaan had. Maniadakis nam een telefoonhoorn in zijn geweldige vuist en brulde om een provinciale prefect of politiecommissaris aan de lijn te krijgen, waarbij hij niet alleen schreeuwde om boven de schrijfmachines uit te komen, maar ook omdat hij gewoon graag schreeuwde. Intussen hingen zijn naaste medewerkers en vrienden aan zijn lippen en probeerden te horen wat er van de andere kant van de lijn kwam.'8

Tijdens de verbazingwekkend succesvolle campagne van het Griekse leger tegen de Italianen wilden de gezamenlijke planningstaf en de chefs van staven in Londen niet dat de Britse hulp verder zou gaan dan de reeds beloofde squadrons jagers en bommenwerpers. Een manier om zowel de Grieken te helpen als de Britse belangen in het oostelijke Middellandse Zeegebied te dienen was de verantwoordelijkheid voor Kreta op zich te nemen; de Italianen wilden het bezetten om er een marine- en luchtmachtbasis te vestigen. Metaxas verdacht de Britten ervan hun eigen oogmerken te hebben met een strategisch zo belangrijk eiland, maar zij vormden toen duidelijk de minste bedreiging. Ondanks de golf van pro-Britse gevoelens vergaten de Grieken niet de uitspraak van Venizelos dat hun land 'de bedelaar bij de grote mogendheden' was.

In Londen waren de marine-, landmacht- en luchtmachttop het eindelijk met elkaar eens, en Churchill gaf zijn fiat. Herinnerend aan de Britse 'Grand Fleet' in 1914 eiste hij dat de grote natuurlijke haven in de baai van Souda aan de noordkust van Kreta zou uitgroeien tot 'een tweede Scapa', de grote marinebasis op de Orkneys.9

Admiraal Cunningham, de opperbevelhebber in de Middellandse Zee, had al met goedkeuring van de Grieken het plan opgevat daar een marinebasis te vestigen. De eerste Britse troepen die daarheen zouden gaan, het 2de Bataljon, het York and Lancaster Regiment, kregen hun marsorder binnen 48 uur na de Italiaanse invasie. Het 2de Bataljon van de Black Watch uit Schotland, ook onderdeel van de 14de Infanteriebrigade, volgde de dagen daarop.

Het sturen van Britse troepen om de baai van Souda te bewaken maakte het de Griekse regering mogelijk de Kretenzische 5de Divisie naar het vasteland over te brengen. Harold Caccia, die sir Michael Palairet verving, gaf de Griekse regering de categorische verzekering: 'Wij zullen voor Kreta zorgen.'10

Dit besluit, dat een heel logische zet was als de Britten zich aan hun belofte zouden houden, werd later door de Kretenzers met terechte verbittering betreurd. 'Was de Divisie maar hier!' werd een haast algemeen gehoorde kreet toen iets meer dan een half jaar later de Duitsers met luchtlandingstroepen hun eiland binnenvielen.

De Kretenzische Divisie landde in de tweede week van november 1940 in Saloniki. Bij gebrek aan vervoer moest zij dwars door Macedonie naar Kastoria lopen, zo'n zeventig kilometer ten zuiden van het Prespameer, waar Griekenland, Albanie en Joegoslavie samenkomen. De Kretenzers maakten deel uit van de reserve voor de tien divisies van het Griekse leger aan een front dat in zuidwestelijke richting over het Pindosgebergte naar de kust van Epirus tegenover Korfoe liep.

Tijdens de tweede helft van november en het grootste deel van december rukten de Grieken dapper tegen de Italianen op en dreven hen naar Albanie terug, ondanks het woeste terrein, het slechte weer en hun tekort aan vliegtuigen en pantservoertuigen. Tegen 28 december bevond hun oostflank zich in Pogradec aan het Ochridmeer.

In deze bergoorlog overleefde alleen wie aan de hardste omstandigheden gewend was. Britse officieren verbaasden zich over de veerkracht van de Griekse soldaten met hun wapens uit de Eerste Wereldoorlog - vaak buitgemaakt op het Oostenrijkse leger - en hun 'kleren en schoeisel van jammerlijke kwaliteit'.11Velen liepen in vodden rond. Tijdens de mars naar het front hadden de meer gelukkigen van bekommerde omstanders overjassen gekregen. Het was de ergste winter sinds mensenheugenis. De verliezen door bevriezing waren veruit talrijker dan die door vijandelijk optreden. Alleen ambulante gewonden maakten een kans het te halen. Aan bed gebonden gewonden waren haast niet te evacueren. De bevoorrading van zowel voedsel als munitie was ongeregeld doordat bijna alles per muildier moest komen. Lastdieren die het begaven werden afgeschoten en door de uitgehongerde manschappen gevild. Menigmaal moesten Blenheims van de raf zakken voedsel droppen voor uitgehongerde, in de sneeuw vastzittende eenheden. Zelfs water vormde een probleem, omdat er geen brandstof was om de sneeuw te smelten.

In de volgende fase vocht de Kretenzische Divisie in het centrum van het front. Eind januari 1941 onderscheidde de 5de Divisie zich in de gevechten rond het Trebesinamassief en Klissoura, een belangrijk verkeersknooppunt. Een enkel Kretenzisch regiment joeg de 58ste Lenianodivisie op de vlucht. Een van de andere vijandelijke formaties in deze sector was de 51ste Sienadivisie, die later in de oorlog het oostelijk deel van Kreta bezette: in 1943, na de Italiaanse wapenstilstand, wist Paddy Leigh Fermor de commandant ervan van het eiland te krijgen.

Leigh Fermor, die de claustrofobische sfeer van het algemeen hoofdkwartier in Athene ontvluchtte, besteedde op zijn rondreis langs het Albanese front niet meer aandacht aan de Kretenzische 5de Divisie dan aan de andere legeronderdelen. De enige verschillen die hij zich later kon herinneren, waren de vrolijkheid van de Kretenzers, ondanks de vreselijke kou, en de manier waarop zij hun geweren als een juk over de schouders droegen, omdat de herders op het eiland op die manier met hun staf liepen. Hij had er toen nog geen notie van hoe belangrijk Kreta zou worden.

2 Diplomatieke missies

Nadat de Grieken hun leger in Albanie hadden versterkt, hadden ze in januari 1941 slechts vier, niet op volle sterkte verkerende divisies over voor de Bulgaarse grens met Thracie en Oost-Macedonie. De opperbevelhebber, generaal Papagos, hoopte dat een alliantie met Joegoslavie het hun mogelijk zou maken de Italianen in een tang te nemen, zodat hij zijn divisies kon hergroeperen in het geval de Duitse dreiging vanuit Roemenie zou toenemen. Papagos, door Metaxas nauwlettend gevolgd, had de opmars tot in Albanie heel bekwaam uitgevoerd, maar zijn drang de Italianen te verslaan werd een obsessie en zijn tunnelvisie zou op een ramp uitdraaien.

De Joegoslavische regering van de regent, prins Paul, bleek in ieder geval in dat stadium een heel onzekere bondgenoot. Langs zes van de zeven grenzen van Joegoslavie lagen legers van de Asmogendheden en hun prille bondgenoten: die van Italie, Oostenrijk, Hongarije, Roemenie, Bulgarije en Albanie. En prins Paul, door Churchill later betiteld als 'prins Palsy' (prins van niks), was geneigd onder druk van Hitler het Driemogendhedenpact met Duitsland, Italie en Japan te tekenen. Ondanks de Duitse verzekering van het tegendeel zou dit bijna zeker betekenen dat Duitsland het Joegoslavische spoorwegnet mocht gebruiken om Griekenland binnen te vallen. De Griekse regering kon alleen de Britten om hulp vragen, maar Metaxas volhardde in zijn beleid Duitsland niet te provoceren. Hij beschikte niet over Churchills kennis van Hitlers plannen.

Op 10 januari 1941, de dag dat Hitler besloot troepen naar Libie te sturen om de Italianen een handje te helpen en zijn kort daarvoor op Sicilie aangekomen xde Luchtkorps het vliegdekschip hms Illustrious aanviel, kreeg Churchill uit onderschepte Duitse codeboodschappen die op Bletchley Park waren ontcijferd, een bron die later bekend werd als Ultra, de bevestiging dat de Duitse troepenopbouw in Roemenie een ernstige bedreiging voor Griekenland vormde. Hij gaf onmiddellijk opdracht tot het opstellen van plannen om een expeditiemacht naar het Griekse vasteland te sturen.

Generaal sir Archibald Wavell, de opperbevelhebber in het Midden-Oosten, was minder bezorgd. In een stroom van boodschappen tussen Londen en Cairo op 10 januari stelde hij dat de Duitsers voornamelijk met een 'zenuwenoorlog' bezig waren.1Wavell dacht dat hij steun kreeg voor zijn standpunt toen diezelfde dag generaal Heywood uit Athene kwam en zei dat de Griekse regering dacht dat de Duitsers gewoon probeerden 'ons en de Russen buiten de Balkan te houden'.2Maar conform Churchills opdracht benadrukten de chefs van staven dat hij geacht werd mee te werken: 'Hare Majesteits regering heeft besloten dat het van levensbelang is de Grieken maximale hulp te bieden.'3

Wavell vloog drie dagen later in burgerkleding naar Athene voor gesprekken met koning Georgios ii van Griekenland, Metaxas en generaal Papagos. Metaxas wilde voorkomen dat de Britten een symbolische troepenmacht zouden sturen die groot genoeg was om de Duitsers een voorwendsel te geven aan te vallen, maar te klein om hen tegen te houden. Generaal Papagos verklaarde in navolging van Metaxas dat 'de Griekse troepen aan het Bulgaarse front onmiddellijk versterkt dienden te worden met negen divisies inclusief luchtsteun'.4Wavell antwoordde dat dit onmogelijk was. Hij kon niet meer dan twee of drie divisies ter beschikking stellen. Metaxas zei dat dit veel te weinig was en dat het sturen van een kleine artillerievoorhoede, zoals Wavell voorstelde, de Duitsers een voorwendsel zou geven om aan te vallen. Papagos zei later, te hebben aangevoerd dat de Britse divisies in ieder geval beter in Noord-Afrika konden worden gebruikt.

Wavell herhaalde zijn aanbod van een voorhoede-eenheid vlak voordat hij naar Cairo terugvloog. Hoewel hij trouw de instructies uit Londen had gevolgd, was hij feitelijk blij dat de Grieken zulke hulp bleven weigeren, want de Britse troepen van generaal O'Connor trokken al op naar Libie. De chefs van staven in Londen en het Britse oorlogskabinet 'slaakten een zucht van verlichting', en ook Churchill schijnt dit in eigen kring te hebben gedaan.5Toch besefte Churchill dat er meer aan de hand was. De Duitse propaganda beschuldigde GrootBrittannie er voortdurend van dat het zijn bondgenoten in de steek liet en andere landen voor zich liet vechten. Die schimpscheut was nogal zuur in een tijd dat 'Winston besefte dat hij de Amerikanen moest paaien'.6

Onderschepte boodschappen bleven duiden op een ernstige Duitse dreiging vanuit Roemenie, en Churchill, die nog aarzelde over het sturen van een expeditiemacht, weigerde Wavells argument te accepteren dat hulp aan Griekenland 'een gevaarlijke halve maatregel' zou zijn. Hij had maar steeds in zijn achterhoofd dat het opperbevel van het Midden-Oosten over driehonderdduizend man beschikte, waardoor hij onmogelijk kon geloven dat er zo weinig gevechtseenheden beschikbaar waren. Iemand uit de staf van zijn oorlogskabinet zei later dat Churchill, ook al was hij 'in bepaalde opzichten bij de tijd, veel te gemakkelijk in termen van aantallen sabels en bajonetten praatte'.7

Op 29 januari stierf Metaxas aan keelkanker. De Duitse propaganda beweerde dat hij was vergiftigd tijdens het diner dat Wavells adjudant Peter Coats ter ere van hem veertien dagen daarvoor had gegeven in hotel Grande Bretagne. De nieuwe minister-president Alexandros Koryzis was een bankier, geen beroepspoliticus, en hij miste de vaste zekerheden van zijn voorganger. Zijn regering gaf al gauw aan dat elke Britse hulp meer dan welkom was.

Churchill vatte dit op als een signaal om een Balkanpact tussen Griekenland, Joegoslavie en Turkije tot stand te brengen. In zijn opdracht vertrok minister van Buitenlandse Zaken Anthony Eden in gezelschap van sir John Dill, het hoofd van de generale staf, op 12 februari - de dag dat Rommel in Tripoli aankwam - vanuit Londen naar Cairo. Toen generaal Wavell van hun bezoek hoorde, berustte hij in de zware verplichting tegenover Griekenland en maakte de balans op van zijn her en der verspreide troepen.

Misschien nog meer dan troepen had Wavell correcte informatie nodig.Helaas kwam Heywood met veel te optimistische rapporten over de mogelijkheden van het Griekse leger, haast een herhaling van zijn flater in Frankrijk. Blunts inschatting was veel nuchterder. Hij wist dat het Griekse leger, ondanks zijn geweldige verzet tegen de Italianen, waarvoor het zijn tol in mensen en uitrusting had moeten betalen, weinig kans zou maken tegen Duitse gepantserde en gemotoriseerde divisies met hun grootschalige luchtsteun. En sinds de dood van Metaxas waren de onderliggende politieke spanningen toegenomen tussen de nog overwegend Metaxasgezinde officieren en de aanhangers van Venizelos, wier carriere onder de dictatuur had geleden.

De rapporten van Heywood kregen de overhand, grotendeels doordat zo Churchills honger naar positief nieuws werd gestild. En er waren aan het Albanese front nog steeds bemoedigende gebeurtenissen waarop hij kon wijzen. Op 13 februari begon een nieuw Grieks offensief. De Kretenzische Divisie viel aan ten noordwesten van het Trebesinamassief en dreef de Italianen verder terug. Twee dagen later bezetten ze de Medjigoranipas en de Sen-Deliberg. Zware sneeuwval legde de operaties weldra stil. Diverse waarnemers dachten dat de Grieken zonder deze tegenslag de havenstad Valona zouden hebben ingenomen, wat wellicht tot de ineenstorting van het Italiaanse leger had geleid. Anderen waren daar minder zeker van. De Grieken misten de voorraden en het vervoer om hun opmars te ondersteunen.

Ondanks de vaak verschrikkelijke weersomstandigheden verslapte de luchtoorlog niet. Op 28 februari voerde de raf haar meest succesvolle actie van deze campagne uit. Twee squadrons, het ene met Hurricanes, het andere met Gladiators, haalden in anderhalf uur boven het Albanese front 27 Italiaanse vliegtuigen neer. Deze overwinning temperde een beetje de kritiek van de Grieken op de raf, die weigerde hun troepen van directe luchtsteun te voorzien. Maar in die fase van de oorlog kreeg de raf soortgelijke kritiek van het Britse landleger: de raf zag zichzelf louter als een strategisch wapen.

Ongeveer tegelijkertijd kregen de Grieken via de inlichtingendienst te horen dat de Italianen voldoende hersteld waren voor een groot tegenoffensief. Dit kwam in de tweede week van maart, waarbij twaalf Italiaanse divisies tussen de rivieren de Apsos en Aoos tegenover de Griekse frontlinie van vier divisies stonden.

Mussolini, die heel goed besefte dat de aanstaande Duitse invasie zijn leger te schande zou zetten, beval zijn troepen 'koste wat kost' aan te vallen.8 De week daarop brachten vooral de Kretenzers de vijand zware verliezen toe. Ze stonden bekend als de beste scherpschutters in het Griekse leger. Binnen tien dagen was de grote Italiaanse tegenaanval als een nachtkaars uitgegaan, maar tegen die tijd was de situatie op de Balkan en eigenlijk in het hele MiddenOosten al gewijzigd. Mussolini's troepen werden een betrekkelijk te verwaarlozen factor.

Op 16 februari hadden de eerste schermutselingen tussen Britten en Duitsers in Noord-Afrika plaatsgevonden bij Sirte. Vier dagen later onderkende Churchill het gevaar van een troepenspreiding en berichtte hij Eden, Dill en Wavell in Cairo: 'Voel u niet geroepen tot een Grieks avontuur als u denkt dat het een tweede Noors fiasco wordt.'9Maar Eden wilde niet van zijn koers worden afgebracht, zoals de generaals weldra ontdekten.

Met zijn sterke en soms te emotionele gevoel van loyaliteit jegens de Grieken en hun koning verlangde Churchill ernaar ongeacht het risico te helpen. Anderzijds wilde hij duidelijke adviezen van hoge officieren ter plaatse, maar hij had Eden voor zijn vertrek uit Londen wel volmachten gegeven 'in alle diplomatieke en militaire kwesties'.10 Dit heeft wellicht Dill en Wavell ervan overtuigd dat ze zich maar te schikken hadden naar de door Buitenlandse Zaken uitgestippelde politiek. Eden was duidelijk gecharmeerd geraakt van het idee de wereld te verrassen met een groot bondgenootschap, het soort coup de theatre waarvan diplomaten droomden. Maar zoals Churchill nog in 'sabels en bajonetten' rekende, zo behoorden ook zulke illusies tot een voorbij tijdperk.

Omdat de Joegoslavische en Turkse legers en luchtmachten sterk verouderd waren, had een Balkanbondgenootschap nooit meer dan een gebaar kunnen zijn. Wavell was tegen Edens poging de Turken hierbij te betrekken: dit was de enige keer dat hij zich krachtig uitsprak in deze kwestie. Een Turkse nederlaag en een Duitse bezetting van de Dardanellen zouden, zei hij terecht, een ramp zijn. Gelukkig waren de Turken wel zo slim zich niet door dit bedrieglijke plan te laten meesleuren. Behalve voor het in Roemenie samengetrokken Duitse leger waren ze bang dat Rusland, hun traditionele vijand en nog steeds Hitlers bondgenoot, de dolkstoot in de rug zou herhalen die het Polen had toegediend.

Op 22 februari vloog Eden naar Athene, in gezelschap van Dill, Wavell en generaal-majoor Longmore, de hoogste raf-officier in het Midden-Oosten. Voor de eerste ontmoeting in het paleis in Tatoi verklaarde de Griekse regering, daartoe sterk aangemoedigd door de koning, dat zij vastbesloten was de Duitsers verzet te bieden, ongeacht of de Britten hun te hulp kwamen of niet. De Britten waren blij verrast over deze moed. Bovendien gaf generaal Papagos toe dat een voorwaartse verdediging van Thracie en Oost-Macedonie onuitvoerbaar was. Hij stemde ermee in dat het grootste deel van de Griekse troepen naar de Aliakmonlinie werd teruggetrokken, die van de noordkant van de berg Olympus naar de Joegoslavische grens langs de Vermioketen liep. De veiligheid van de linkerflank, vlak voor de Monastirkloof, hing af van het feit of het Joegoslavische leger tegen de Duitsers zou standhouden.

Eden was enthousiaster dan ooit over het idee van een Balkanbondgenootschap en hij beloofde de Grieken 'ontzagwekkende' middelen, waarbij hij het aantal van de in de instructie van de staf beloofde troepen flink opkrikte.11Kolonel Freddie De Guingand, lid van de gezamenlijke planningstaf van het Midden-Oosten, zag Wavells moedeloze steun voor het plan met ontzetting aan. Net als veel andere officieren later kon hij hem moeilijk vergeven dat hij zich niet duidelijk had uitgesproken. Na de ontmoeting zag De Guingand hoe Eden 'zichzelf op de borst klopte' voor de open haard terwijl zijn ondergeschikten hem met een diplomatieke triomf feliciteerden.12

Deze lezing van de gebeurtenissen door de militairen klopt niet met die van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Vlak voor de belangrijkste ontmoeting regelde sir Michael Palairet een privelunch om Wavell een beter idee te geven van de lopende kwesties en hem te waarschuwen dat na de dood van Metaxas de koning de echte beslissingsmacht had. Tot verrassing van Harold Caccia, een van de vier aanwezigen, werd Wavell, 'meestal een vrij zwijgzaam iemand, behoorlijk spraakzaam'.13

Hij begon met: 'De situatie in Griekenland verschilt niet zo van die in Egypte,' en vergeleek vervolgens de defensieve eigenschappen van de Griekse bergketens met de Kattara-depressie. 'Dus de vraag hoeveel divisies er nodig zijn, is niet erg belangrijk omdat er maar een beperkt aantal kan worden opgesteld.' Dit was een van de vele vlagen van vals optimisme waardoor de hoofdrolspelers werden beinvloed - men vermoedt hier een haast wanhopige poging van de nood een deugd te fabriceren. Wavell baseerde zijn opvatting op de zwak gefundeerde veronderstelling dat de Joegoslaven ofwel neutraal zouden blijven ofwel even fel en effectief verzet zouden bieden als in de Eerste Wereldoorlog.

Toen laat in de middag het besluit was genomen een expeditieleger te sturen, verlieten Eden, Dill en Wavell Athene. De daaropvolgende tien dagen hadden ze weinig oog voor de ontwikkelingen in Griekenland: Eden en Dill gingen naar Ankara om verder aan een bondgenootschap te werken, en Wavell werd volkomen in beslag genomen door het verder oprekken van de toch al danig opgerekte middelen. Hij gebruikte in die tijd veelvuldig het aforisme van Wolfe: 'Oorlog is een keuze tussen moeilijkheden.'14 Intussen maakte De Guingand, vermomd als journalist en gekleed in een geleend kostuum met forse ruit, een ronde langs de voorgestelde Aliakmonlinie.

Op zaterdag 1 maart sloot Bulgarije zich openlijk bij het Driemogendhedenpact aan en op zondagmorgen begon het Duitse Twaalfde Leger vanuit Roemenie de Donau over te steken over drie door de genie inderhaast aangelegde pontonbruggen. Eden en Dill kwamen een paar uur later in Athene aan. Generaal Heywood ontving hen met nog slechter nieuws. Generaal Papagos had niet het bevel tot terugtocht naar de Aliakmonlinie gegeven. Hij zei dat er zonder vervoer geen tijd voor was en dat hij in ieder geval had zitten wachten op het antwoord van de Joegoslaven over de veiligheid van de linkerflank.

In hoeverre Heywood verantwoordelijk was voor deze communicatiestoornis is moeilijk te zeggen, maar hij kan niet helemaal vrijuit zijn gegaan. Hij was niet de persoon om met de voor Wavell zo broodnodige objectieve berichten te komen over de uitgeputte staat van het Griekse leger en vooral over Papagos' idee-fixen: zijn weigering zich van de Bulgaarse grens terug te trekken en zijn weigering het overbrengen van divisies uit Albanie te overwegen, hoe groot de dreiging uit het noordoosten ook was.

In de twee dagen daarop groeiden de Britse ergernis en de gekrenkte Griekse trots in een serie vruchteloze ontmoetingen, die steeds weer uitkwamen op de vraag wie wat had gezegd op 22 en 23 februari. (Generaal Heywood had de kapitale blunder gemaakt geen notulen bij te houden.) De Griekse divisies in Oost-Macedonie hadden geen enkele dekking, maar Papagos weigerde nog steeds ze terug te trekken. Zijn leger had geen vervoer, en volgens hem wist de Britse militaire missie dat drommels goed. In ieder geval had hij zitten wachten tot de Britten hem over de plannen van de Joegoslavische regering hadden ingelicht, zoals volgens hem was afgesproken. Toch werd zijn hardnekkigheid hoogstwaarschijnlijk eerder ingegeven door de vrees Thracie aan de Bulgaarse hebzucht te moeten overleveren; en zonder de haven van Saloniki was er weinig kans dat de Joegoslaven het Griekse leger zouden helpen met zijn gekoesterde plan de Italianen via een tangbeweging in Albanie aan te vallen.

Wat de redenen van Papagos ook waren en wat de oorzaak van het misverstand ook was, het plan van de gezamenlijke staf lag in duigen. Er werd een pover compromis over de Aliakmonlinie bereikt - Eden vergeleek hun besprekingen met 'het gemarchandeer op een oosterse markt' - hoofdzakelijk omdat de eerste troepenschepen Egypte al verlieten.15Kolonel Jasper Blunt beschreef het tafereel in zijn dagboek:

Onze vertegenwoordigers zaten in de salon van het ambassadegebouw; de secretarissen kwamen voortdurend met telegrammen; sir Michael Palairet speelde gastheer; de gekwelde koning, het ernstige gezicht van generaal Papagos, de dodelijke bleekheid van de Griekse premier, de spanning toen de koning en zijn adviseurs achter de gesloten deuren van de studeerkamer van de minister overlegden. De minuten verstreken, en ik zat erbij als een volkomen genegeerde omstander. Ik was een toeschouwer met een plaats op de eerste rij stalles van een drama dat zo intens was als een Griekse tragedie, met als extra bijzonderheid dat ik de plot, de auteur en de spelers kende.16

Blunt had de afloop meteen al geraden, maar uit loyaliteit jegens zijn ambassadeur en uit eerbied voor de bevelstructuur had hij niet zijn bedenkingen tegenover Wavells staf geuit. Palairet ontdekte zijn sterke gevoelens pas toen zij op Faliro afscheid van Eden en Dill namen. Hij was diep ontsteld over Blunts rustige voorspelling van een debacle.

De bevelhebber van de Britse, Australische en Nieuw-Zeelandse troepen, luitenant-generaal sir Henry Maitland Wilson, was al in Athene aangekomen. Hij zou incognito zijn gekomen - een feitelijke onmogelijkheid voor deze kolossale, vrolijke generaal. Met zijn kale hoofd, snor en ronde gezicht zag hij eruit als ieders lievelingsoudoom.

Wilson en zijn hoge officieren vonden dat sir Michael Palairet te veel was beinvloed door de anglofilie van de Griekse koning en dat hij nog steeds zijn ogen sloot voor de grauwe militaire werkelijkheid. Na een strijdlustige rede van Palairet, 'doordrenkt van optimisme a la Buitenlandse Zaken', zou Wilson tegen zijn staf hebben gezegd: 'Nou, daar weet ik niets van, ik heb al mijn kaarten van de Peloponnesos laten komen.'17

De havens en stranden in het zuiden zouden weldra, zoals hij terecht vermoedde, hun evacuatiepunten worden. Maar aan boord van de troepenschepen die uit Alexandrie vertrokken, rolden officieren van de expeditiemacht, die voornamelijk uit Australische en Nieuw-Zeelandse troepen bestond, geestdriftig hun kaarten uit om de invasieroutes door Joegoslavie naar Wenen te bestuderen.

Bij aankomst werden ze uit de droom geholpen, maar met al zijn vrolijke pessimisme wist zelfs Wilson niet dat de gezamenlijke planningstaf op het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten in het geheim de details van een evacuatie was gaan uitwerken - een voorzorgsmaatregel waar Wavell met tegenzin mee instemde.

In Cairo werd het uiteindelijke besluit tot interventie genomen toen op 7 maart veldmaarschalk Smuts arriveerde. Op een door Eden georkestreerde avondlijke bijeenkomst luidde het krachtige standpunt van Smuts dat het ondenkbaar was er in zo'n laat stadium uit te stappen: hoewel zijn mening in militaire termen nauwelijks geruststellend was, bleek ze op politieke gronden doorslaggevend. Eden was duidelijk opgelucht dat hij zijn steun had, want Smuts' mening woog voor Churchill erg zwaar.

De volgende nacht, toen de Joegoslavische regering eindelijk - in uiterst vage bewoordingen - had gereageerd, verscheen Anthony Eden met zijn gevolg in het huis van de opperbevelhebber, dat op de Gezira-renbaan uitkeek. Wavell en Dill werden in opdracht van hem gewekt. Ze kwamen naar beneden en naast elkaar zittend op de sofa met hun kamerjas aan moesten ze toehoren hoe Eden heen en weer lopend zijn telegram aan Churchill opstelde.

Toen verscheen generaal-majoor Longmore, die ook was opgeroepen, en hij zag 'de twee vermoeide soldaten die er als twee teddyberen uitzagen en die aan de welbespraaktheid van de minister van Buitenlandse Zaken de vereiste aandacht probeerden te besteden. Beiden vielen rustig in slaap, en toen Eden even pauzeerde voor een reactie doorbrak alleen hun regelmatige ademhaling de stilte.'18

Na zijn ritje te paard en een frisse duik in de plas bij Gezira bracht Wavell de volgende ochtend een paar uur aan zijn bureau door. Hij stapte vervolgens bij Longmore binnen en legde zonder een woord te zeggen het volgende gedicht voor hem neer.

topgeheim en zeer persoonlijk

De Joeg

(Met excuses aan Lewis Carroll)

In Cairo, bij de zigeuners daar,

Zing ik dit lied met mijn gitaar.

('Ik ga het niet echt zingen, hoor,' zei Anthony. 'Gelukkig maar,' zei Jacqueline*.)

Ik sprak in Athene met de Griek

Dus luister nu naar mijn tactiek.

('Ik zou het graag weten,' zei Jacqueline.) Ik stuurde de Joeg een schrijven,

Dat-ie niet zo stom moet blijven.

Ik zei: 'Je bent van Lotje getikt,

als je zo'n pact van Hitler slikt.'

Toen zei de Joeg: 'Je ziet toch wel,

Ik zit hier vrees'lijk in de knel.'

('Voor mij is het ook moeilijk, hoor,' zei Jackie. 'Het wordt er niet makkelijker op,' zei Anthony.) Ik pakte een pen en schreef ermee

een dringend telegram of twee.

Toen kwam een vent en vroeg belet:

'De generaals zijn al naar bed.'

Ik zei tot hem, recht voor zijn raap:

'Dan haal je ze maar uit hun slaap.'

Ik was voor hen niet bijster zacht

En hield hen op tot diep in de nacht.

('Wel wat onaardig,' zei Jackie.

'Onzin,' zei Anthony. 'Generaals moeten we hebben, geen zevenslapers.

En val me niet steeds in de rede.')

* Lady Lampson, de vrouw van de Britse ambassadeur in Egypte sir Miles Lampson, later Lord Killearn.

3 Geheime missies

De ongeregelde oorlogvoering in het oostelijke Middellandse Zeegebied had een grote aantrekkingskracht op sterke, jonge Britten. Een cynicus zou het fenomeen gemakkelijk kunnen afdoen als een beetje met boten knoeien en het gebied beschouwen als een groot avonturenland. Hoewel velen van hen genoten van dit nieuwe leven omdat het een ideale ontsnapping aan de routine of frustraties van het gewone leven betekende, zou de verscheidenheid van hun karakters een waarschuwing voor een al te simpele analyse moeten zijn. Het waren filhelleense dons, bandieten van goede komaf, daartussenin een aantal goede beroepsmilitairen, romantici, schrijvers, rondzwervende geleerden en louche avonturiers. De overgrote meerderheid behoorde tot de soe, de Dienst Speciale Operaties, die ontstond uit de samenvoeging van Sectie D en mi(r) in juli 1940. (Zie Appendix A.)

Een in oorlogstijd ongewoon selectieproces leidde tot een oververtegenwoordiging van archeologen en dons. Paddy Leigh Fermor schreef later over zichzelf en andere 'geimproviseerde grotbewoners' dat 'het onze vroege keuze voor Grieks op school was die ons feitelijk aan die kalksteenkusten deed aanspoelen. Met een voor het leger zeldzaam helder inzicht had men beseft dat de oude taal, hoe gebrekkig die ook werd beheerst, de kortste weg naar de moderne was: vandaar dat er tussen de steile rotsen van het vasteland en de eilanden opeens vele vreemde figuren opdoken.'1

Wie voor speciale operaties waren geworven, schijnen te hebben gevoeld dat deze oorlogsjaren de meest intense van hun leven zouden worden. 'Wat een hoop stof voor autobiografieen wordt hier aangedragen,' zei een vriend tegen de reiziger en schrijver Peter Fleming, die kort voor het uitbreken van de oorlog door de mi(r) was geworven.2 Hij had ook fictie moeten noemen. Iemand anders van het eerste uur merkte op dat dezelfde mensen steeds opdoken op onwaarschijnlijke plaatsen rond de Middellandse Zee: 'Het was allemaal net een roman van Anthony Powell.'3

Beroepsmilitairen vormden de oorspronkelijke basis van de mi(r). Een van hen, een genieofficier genaamd George Young, werd met een veldcompagnie van de genie in Cairo in gereedheid gehouden om Roemenie binnen te trekken en bij Ploesti de olievelden op te blazen. Zij zouden naar hun doelen worden gebracht door Geoffrey Household, de schrijver van Rogue Male en nog maar pas bij de mi(r) werkzaam. Household reisde daar met 'zakenman' in zijn paspoort, niet schrijver, omdat 'Compton Mackenzie en Somerset Maugham [beiden destijds geheim agent] onze reputatie van wereldvreemde onnozele halzen voorgoed hadden vernietigd.'4

De angst de Roemenen in de armen van de Asmogendheden te drijven leidde tot de voorlopige opschorting van Youngs missie. Kort daarna, toen de mi(r) in Cairo was omgezet in het embryonale stadium van de soe, vormde Young een commando in het Midden-Oosten. Dit werd uiteindelijk in 'Layforce' opgenomen, de brigade van Robert Laycock, en Young nam deel aan de achterhoedeactie van deze commando-eenheid op Kreta, die is beschreven in Officers and Gentlemen van Evelyn Waugh, de inlichtingenofficier van de brigade. Voor Waugh, die door deze terugtocht zwaar ontgoocheld raakte, was Young een van de weinigen voor wie hij nog respect had.

De meest buitenissige onderneming was Peter Flemings priveleger oftewel Missie Yak. Peter Fleming, broer van Ian, was reiziger en schrijver van boeken als Brazilian Adventure en reserveofficier in de Grenadier Guards, en hij was al de veteraan van een mislukte expeditie, de Noorse campagne. Via schaamteloos lobbyen - zijn vader was een grote vriend van Churchill geweest - vormde hij een groep om Namsos per Sunderlandvliegboot te verkennen. Toen de geallieerde troepen landden, sloot hij zich aan bij generaal Carton de Wiart die met 'maar een oog, maar een arm en - nog verrassender - maar een Victoriakruis' mede model stond voor Evelyn Waughs personage brigadegeneraal Ben Ritchie-Hook.5*

In de angstige periode na Duinkerken kreeg Fleming opdracht speciale guerrillagroepen in Zuid-Engeland te organiseren. Toen in de herfst van 1940 Wavells troepen in het Midden-Oosten steeds meer Italianen krijgsgevangen maakten, kwam Churchill op het idee uit de antifascisten onder hen een 'Garibaldilegioen' te vormen. Fleming trommelde een half dozijn vrienden op, onder wie Norman Johnstone, ook van de Grenadier Guards, en Mark Norman, een lagere officier in de Hertfordshire Yeomanry, die 'geen idee had waar het om ging'.6Ze namen, net als de personages in de avonturenromans van Dornford Yates, hun bediende mee en doorliepen een intensieve cursus explosieven en man-tegen-mangevechten in het commandotrainingscentrum Lochailort in de Westelijke Hooglanden.

* Het belangrijkste ingredient voor Ritchie-Hook in de trilogie Men at Arms was brigadegeneraal St Clair Morford. Er zat ook een vleugje admiraal sir Walter Cowan in.

Hun codenaam, 'Missie Yak', was geinspireerd door Flemings boek News from Tartary. Uitgerust met een ton kneedbommen, veertigduizend pond in papier- en muntgeld en Italiaanse zakwoordenboeken (omdat maar een van hen Italiaans sprak), gingen zij 'met zeer grote voorrang' naar Cairo.

Omdat ze geen enkele vrijwilliger in de gevangenkampen wisten te werven, zou Missie Yak ontbonden zijn als de Duitse dreiging tegen de Balkan er niet was geweest. Tegen eind maart wist Peter Fleming van George Pollock, hoofd van de soe-Cairo, toestemming te krijgen voor een bezoek aan Joegoslavie 'om prins Paul in zijn vastberadenheid te sterken'.7 De gebeurtenissen dwongen Fleming het plan te wijzigen. Missie Yak zou nu naar Noord-Griekenland gaan om verzetsgroepen te trainen, en Fleming kon voor zijn mensen en hun uitrusting een plaatsje vinden op het eerstvolgende troepenschip dat uit Alexandrie vertrok. In Athene legden zij contact met Harold Caccia, wiens vrouw Nancy de zuster was van Oliver Barstow, een van Flemings guerrillastrijders.

'Bulkend van de Tommy-guns en de pistolen' trok Missie Yak noordwaarts met eigen vervoer dat uit de oorlogskas was gekocht.8 En aan het eind van de eerste week van april maakten de strijders op een plek in de bergen vlak bij de Joegoslavische grens in een adembenemend landschap de tenten en veldbedden gereed 'alsof we op safari waren'. Peter Fleming kon het niet laten een boodschap naar de soe in Londen te sturen: heb monastirkloof bezet. Hij wist niet dat de Adolf Hitler Leibstandarte, de ss-divisie onder leiding van Sepp Dietrich, intussen recht op hun heerlijke picknickplaats afkwam.

De archeoloog John Pendlebury wist zeker dat de Duitsers Griekenland zouden binnenvallen en vervolgens zijn geliefde Kreta. Hij had niet stilgezeten sinds hij afscheid had genomen van Nick Hammond en de anderen na hun tocht per vliegboot vanuit Poole. Hij nam eerst zijn intrek in Villa Ariadne die hij nog zo goed kende uit zijn tijd als curator in Knossos, vervolgens in Iraklion, en stelde lijsten van pro-Britse en pro-Duitse burgers op. In dat stadium, voor de Italiaanse invasie en terwijl de regering-Metaxas hardnekkig aan haar neutraliteit vasthield, moest hij de rol spelen van 'de meest onechte viceconsul ter wereld'.9Maar net als de Kretenzers met wie hij zich zo sterk vereenzelvigde, had Pendlebury lak aan de voor geheime operaties noodzakelijke geheimhouding. Hij was veel te beroemd vanwege zijn werk. De Kretenzers speculeerden over hem en waren ontzettend geintrigeerd door deze Engelsman met het glazen oog en de degenstok die hun eiland afstruinde.

Pendlebury's directheid, gevoel voor humor en joie de vivre spraken hen sterk aan: voor iemand van het Winchester College van die generatie was hij opmerkelijk ongeremd en hij leek plezier te scheppen in tegenstrijdigheden. Pendlebury was een vrolijke eenling met een onschuldige zwier, en de oorlog, die in zijn geval eerder anarchistisch dan dictatoriaal was, bood hem een uitgelezen kans zich de rol van een ongeregelde soldaat met ongeregelde wapens aan te meten.

Na de Italiaanse invasie en de verwelkoming door de Griekse regering van Britse troepen op Kreta trok Pendlebury zijn uniform van cavaleriekapitein uit en werd hij verbindingsofficier tussen de Britse troepen en de Griekse militaire autoriteiten. Zijn echte taak was echter de vorming van een Kretenzische troepenmacht ter vervanging van de uit de plaatselijke bevolking samengestelde divisie die naar het Albanese front was gestuurd.

Pendlebury voelde zich snel gekleineerd en zijn omgang met superieuren was niet altijd diplomatiek. 'Mijn beste berisping,' schreef hij, 'was voor het gebruik van het woord "schoft" in een telegram aan een minister. Ik wees erop dat het woord in het codeboek stond en het dus de bedoeling was het te gebruiken, dat de minister oud genoeg was om de dingen des levens te kennen en dat het het enige woord was dat paste bij het individu naar wie het verwees.'10

Een officiele berisping schrok hem niet af. Met Kerstmis 1940 beschreef hij de strijdlustige stemming van de Kretenzers: 'Ik ben door vijf steden en dorpen op de schouders gedragen en door twee bisschoppen gezegend en ik heb vanaf een balkon een paar vlammende toespraken gehouden. De stemming is geweldig.'11 En hij kwam terug van een tocht in de Witte Bergen en rond het Idagebergte en riep uit: 'De anglofilie grijpt om zich heen!'12 Pendlebury was gebiologeerd door landkaarten. Hij ging er prat op 'het eiland beter te kennen dan wie ook', inclusief 'elke steen' in de bergen.13Hij twijfelde er geen moment aan of de Kretenzers konden, als ze wapens kregen, een Duitse invasie in hun eentje afslaan. En die invasie zou er komen als Griekenland viel.

Na een maand in Alexandrie met het Regiment van Wales en hun zondagse cocktailparty's kreeg Pendlebury's vriend en collega Nick Hammond werk dat meer bij zijn deskundigheid paste. A.W. Lawrence, hoogleraar klassieke archeologie en de halfbroer van Lawrence van Arabie, was door Churchill gestuurd om Joden in Palestina voor sabotageacties te trainen. Arnold Lawrence, Hammond en een gewerensmokkelaar die Barnes heette, vestigden hun school in een kibboets even buiten Haifa. Geheimhouding was van levensbelang omdat hun activiteiten een duidelijke inbreuk op het mandaat van de Volkerenbond vormden. Een van hun eerste leerlingen was Mosje Dajan, die tijdens de training een oog verloor. Maar het project liep niet erg, voornamelijk door Churchills excentrieke leiderskeuze, want A.W. Lawrence bleek een haast even vurige arabist als zijn halfbroer.

Voor zijn volgende opdracht hoefde Hammond niet ver te reizen toen in oktober 1940 het hoofdtrainingscentrum voor agenten van de soe-Cairo werd opgezet. (Dit kamp buiten Haifa, later bekend als me 102, zouden hij en de meeste soe-officieren de komende vier jaar goed leren kennen.) In het begin van de lente van 1941 werd Hammond naar Athene ontboden. Hij kwam daar aan op 15 maart, kort voor Missie Yak van Peter Fleming. Fleming, die nog een bomexpert nodig had, probeerde hem te strikken, maar nu het Twaalfde Leger van de Wehrmacht al in Bulgarije zat, was het volgens Hammond veel te laat om guerrillagroepen te gaan trainen. Bovendien werkte hij al met twee soe- mensen van de ambassade. Bill Barbrook was een ex-officier die vanwege zijn ervaring in Albanie weer was opgeroepen, terwijl zijn maat Ian Pirie al voor de oorlog in Griekenland was, toen hij door Sectie D werd geworven.

Pirie, een leerling van de kostschool in Harrow en eens beschreven als 'een volwassen Cupido in keurig pak', had een kleurrijke carriere als zakenman achter de rug, waarin hij onder meer mislukte pogingen had ondernomen een hondenkerkhof en vervolgens een renbaan bij Athene te beginnen.14 Hij genoot zichtbaar van het leven in de hoofdstad met zijn vriendin Nicki Demertzi, de blonde schoonheid in de nachtclub Argentinia, van wie hij dacht dat ze familie was van de voormalige minister-president met die naam.

Piries verwaandheid was soms onuitstaanbaar. Een van zijn bekendere opmerkingen betrof de Griekse koninklijke familie: 'Hoe kun je in vredesnaam een dynastie serieus nemen die minder oud is dan je wijnhandel?'15 Een paar geheime acties van Ian Pirie wezen sterk op een dwangmatige lichtzinnigheid. Kennelijk in alle ernst stelde hij Harold Caccia, de eerste secretaris, voor om wc-rolhouders met een muziekje in te voeren die het Griekse volkslied zouden spelen als je een stukje papier afscheurde, teneinde na een Duitse machtsovername het moreel op te krikken.

Een operatie die althans in theorie iets professioneler was, betrof een Duitse radiozender die vanuit een particuliere woning op vaste tijden boodschappen naar Berlijn zond. Pirie liet het voltage in het elektriciteitsnet van het woningcomplex in een klap opvoeren, in de hoop dat daardoor de circuits zouden doorbranden. In plaats daarvan leverde het avontuur een explosie van protesten van andere bewoners op, onder wie de Amerikaanse gezant en een tandarts die op het bewuste moment een patient aan het boren was. De Duitsers schakelden gewoon op een generator over en gingen door.

Piries belangrijkste opdracht om alvast een verzetsnetwerk te vormen had geen succes, hoewel dit misschien niet helemaal zijn schuld was. Met ongebruikelijke openhartigheid, omdat diplomaten meestal liever niet van soe-activiteiten wilden weten, waarschuwde hij Harold Caccia, een leeftijdgenoot van het Trinity College in Oxford, voor zijn geheime werk. De regering-Metaxas was sterk gekant tegen elke geheime activiteit die de Duitsers kon irriteren en daarom meende Pirie dat hij niet hoefde te proberen iemand van het regime te rekruteren - ze zouden hem bij de agenten van minister van Nationale Veiligheid Maniadakis aangeven. Daarmee bleven alleen de oppositiegroepen over, hoofdzakelijk die van niet-communistisch links - de trouwe leden van de Communistische Partij moesten nazi-Duitsland nog steeds als de bondgenoot van 'het moederland van het socialisme' zien.*

Terwijl de Britse militaire hulp aan Griekenland in de winter van 1940 langzaam toenam en vervolgens met sprongen in het begin van de lente van 1941, gold datzelfde voor de betrokkenheid van alle rivaliserende inlichtingendiensten. David Hunt, de archeoloog die aan het Regiment van Wales in Alexandrie was toegevoegd, was in november 1940 in gezelschap van Geoffrey Household in Athene aangekomen, nu in een nieuwe rol van officier van de militaire politie te velde. Ze sloten zich aan bij de inlichtingenstaf van de raf onder leiding van luitenant-kolonel burggraaf Forbes, die luchtmachtattache op de legatie in Boekarest was geweest in de tijd dat Household tevergeefs op de geniesoldaten van George Young zat te wachten.

Terwijl Household contact legde met de Griekse veiligheidsdienst, bewerkte Hunt als stafkapitein van de inlichtingendienst de onderschepte boodschappen, zowel Ultra-materiaal als het minder belangrijke maar meer directe materiaal. De gewone militaire inlichtingendienst en de geheime organisaties (voornamelijk in de vorm van de adjunct-militair attaches die in alle Balkanhoofdsteden te vinden waren) waren zelden goede maatjes. De rivaliteit verergerde daarna nog meer, omdat generaal Wilson ontevreden was over Stanley Casson van de Britse militaire missie en daarom kolonel Quilliam van het algemeen hoofdkwartier in het Midden-Oosten als zijn eigen hoofd inlichtingen aanstelde. Toen het Joegoslavische leger in april zonder waarschuwing bezweek, bestookten de afdelingen elkaar heftig met beschuldigingen van incompetentie.

* Een vroeg voorbeeld van het soort politieke tegenstrijdigheden waarin de soe in de regio verwikkeld zou raken: terwijl Pirie mensen van de linkervleugel in Athene wierf, stuurde hij ook voorraden naar general Mihailovic in Servie, vooruitlopend op het feit dat prins Paul zou bezwijken voor de druk van Hitler om het Driemogendhedenpact te tekenen.

4 De dubbele invasie

In een vergeefse poging hun veiligheid te waarborgen had men de mannen van de 2de Nieuw-Zeelandse Expeditiemacht die naar Griekenland werd gestuurd van tevoren niet hun bestemming verteld. Ze hadden tropenhelmen gekregen, liepen naar de troepenschepen en kregen vier dagen storm te verduren. 'De helft van de tijd waren de schroeven uit het water', ze gebruikten hun tropenhelmen als 'spuugbakje' en kwamen 'zo ziek als een hond' aan.1

Met het optimisme van de officieren die kaarten uitrolden om de invasieroutes naar Oostenrijk te bestuderen ging het weinig beter. In de haven van Piraeus merkten ze dat de staf van de Duitse militair attache op de kade uitgebreid hun sterkte en uitrusting stond te noteren.* In Athene wapperde tegenover het Britse hoofdkwartier aan de kant van de berg Lykavittos de hakenkruisvlag. En hoge officieren die voor instructies naar het Akropolis Palace Hotel moesten komen, hoorden dat er met het hele verdedigingsplan van de Aliakmonlinie was geschipperd.

Intussen bivakkeerden de eenheden vrij tevreden in de met pijnbomen bedekte heuvels ten noorden van Athene. De Britse, Australische en Nieuw-Zeelandse manschappen bewonderden de Grieken om hun verzet tegen de Italiaanse invasie. Een traditioneel legerfatalisme kwam bovendrijven: 'We zijn hier, omdat we hier zijn, omdat we hier zijn', luidde het lied. Maar sommige Australiers en Nieuw-Zeelanders begonnen zich af te vragen waarom zij de hoofdmoot vormden van een ten dode opgeschreven expeditiemacht die gestuurd was om een Britse verplichting na te komen.

Toen het rampzalige misverstand over de Aliakmonlinie aan het licht was gekomen, had Wavell de bevelhebber van het Australische korps, luitenant-generaal Thomas Blamey, en de Nieuw-Zeelandse bevelhebber, generaal-majoor Bernard Freyberg, benaderd. Hoewel een pijnlijke weigering niet te verwachten was, waren Wavell en de chefs van staven in Londen toch erg opgelucht toen Blamey en Freyberg en hun beider minister-president afzonderlijk 'bijkomende extra risico's' aanvaardden.2Maar de twee regeringen vonden later dat ze niet volledig waren geinformeerd, en Blamey en Freyberg werd verweten dat ze destijds hun eigen twijfels niet hadden geuit.

* De Duitse militair attache bleek half-Schots. Zijn Engels was goed genoeg om een paar nietsvermoedende officieren tot een ongedwongen babbeltje te verleiden.

Jumbo Wilsons troepen in Griekenland, oftewel 'W-Force', bestonden uit de Nieuw-Zeelandse Divisie ten oosten van de Aliakmonlinie op de Serviapas bij de Olympus, de Britse 1ste Pantserbrigade die als een scherm naar het noorden en noordoosten vooruit was geschoven en de 6de Australische Divisie aan de westkant. Op het laatste moment behield Wavell de 7de Australische Divisie en de Poolse Onafhankelijke Brigade in Noord-Afrika toen de kracht van Rommels aanval langs de kust zich deed gelden. Men zou dit een geluk bij een ongeluk kunnen noemen, omdat deze eenheden voor de afloop in Griekenland weinig verschil hadden uitgemaakt en hun afwezigheid de latere evacuatie vereenvoudigde.

Ondanks de kou in de bergen hielden velen goede herinneringen over aan de tijd voor de slag begon. Het mooie weer, het landschap en de wilde bloemen maakten een haast even grote indruk als de hartelijke ontvangst in de dorpen. Een officier schreef: 'Met mijn met takjes perenbloesem versierde vrachtwagen en viooltjes in mijn knoopsgaten voelde ik me meer een bruidegom dan een soldaat.'3Terwijl de Britse officieren met hun Griekse collega's probeerden te communiceren in het Oudgrieks dat ze zich nog vaag van school herinnerden, slechtten hun soldaten op hun eigen unieke manier de taalbarriere en ontwikkelden ze een bloeiende markt om hun rantsoen aan te vullen, waarbij een leeg benzineblik vier eieren opbracht. Lamsvlees en wijn voor de officierskantine werden ter plaatse gekocht, andere lekkernijen moesten uit Saloniki komen. Op zondag werd op uitnodiging van de pastoor in de dorpskerk een kerkparade gehouden.

Anthony Eden en generaal sir John Dill, die op weg waren naar een bespreking met de Joegoslavische regering ergens aan de grens, verschenen op 2 april onaangekondigd in de officierskantine van de Huzaren van Northumberland. Dick Hobson, de majoor van de 12de Lansierbrigade die de bezoekers vergezelde, schreef later: 'Ze waren op weg naar onderhandelingen met de Joegoslaven die nog aarzelden welke kant ze zouden kiezen. Mr. Eden had een aparte brief voor de hertog [van Northumberland], toen kapitein in het regiment. (Deze belangrijke boodschap bleek in feite een verslag van zijn jager over het wel en wee van zijn honden!) In die tijd waren de kersen- en andere fruitbomen in de vlakte allemaal met kopersulfaat besproeid en de stammen waren helemaal groen. Ik zei: "Ik hoop dat de bloesem aan die bomen snel uitkomt, dat zal een mooi gezicht zijn." Eden wisselde een blik met Dill en zei: "Ik ben bang dat u dat hier niet meer meemaakt."'4

Op 25 maart had prins Paul, de regent van Joegoslavie, in Wenen het Driemogendhedenpact getekend, na hevige druk van Hitler die het Joegoslavische spoorwegnet voor zijn invasie van Griekenland wilde gebruiken. Twee dagen later werd hij in Belgrado door een coup d'etat afgezet. Er volgden protestdemonstraties, waarbij een menigte de Duitse ambassadeur beledigde door op zijn auto te spugen en te beuken.

Het nieuws van deze opzienbarende tegenslag bereikte Berlijn tijdens het bezoek van de Japanse minister van Buitenlandse Zaken Matsuoka. Hitler, 'die naar wraak snakte', aldus zijn officiele tolk, gaf ogenblikkelijk opdracht tot de invasie.5Von Ribbentrop werd uit zijn onderhoud met Matsuoka gehaald - hij had net voorgesteld dat de Japanners Singapore van de Britten zouden afnemen - en generaal Halder moest ogenblikkelijk op de kanselarij komen. De Duitse generale staf, het okh, werkte de hele nacht door aan het opstellen van operationele orders op basis van een blauwdruk die Halder in oktober daarvoor had opgesteld. De voorbereidingen voor Operatie Barbarossa, het plan voor de invasie van Rusland, werden gestaakt omdat er in totaal 29 divisies en bijna tweeduizend vliegtuigen voor de campagne op de Balkan werden gereserveerd. Deze dubbele aanval, een duidelijke vorm van overkill, zou worden geleid door veldmaarschalk Von Brauchitsch in Wiener Neustadt ten zuiden van Wenen. Uiteindelijk waren veel van deze eenheden niet nodig en een divisie heeft zelfs nooit geweten dat zij van de slagorde deel had uitgemaakt.

De plotselinge veranderingen in Belgrado kwamen de Duitsers eigenlijk goed van pas. De verovering van Joegoslavie zou de verovering van Griekenland veel gemakkelijker maken. Bovendien zou Hitler een zorg minder hebben: de onderwerping van de 'Zuid-Slaven' zou elk bondgenootschap met hun Russische broeders na de start van Operatie Barbarossa verhinderen.

Maar de blijk van Joegoslavische opstandigheid en vervolgens de succesvolle actie van de Royal Navy tegen een Italiaanse marinemacht ten zuidwesten van Kaap Matapan (de 'middelvinger' van de Peloponnesos) brachten de Engelsen in een roes van vals optimisme. Churchill werd dolenthousiast. Hij telegrafeerde de Australische regering: 'De gebeurtenissen van donderdag in Belgrado tonen de verreikende gevolgen van deze en andere door ons genomen maatregelen voor de hele situatie op de Balkan. De Duitse plannen zijn in de war gestuurd, en we kunnen opnieuw de hoop koesteren op de vorming van een Balkanfront met Turkije, dat ongeveer zeventig geallieerde divisies van de vier betreffende mogendheden zal omvatten.'6Zijn overmatige optimisme werd precies een week later ruw verstoord.

Met de gelijktijdige invasie van Joegoslavie en Griekenland begon op 6 april kort voor zonsopgang de meest verwoestende fase van de Balkanoorlog. De bewoners van Belgrado moesten boeten voor hun doldrieste gedrag van tien dagen daarvoor. Verscheidene duizenden mensen (de schattingen lopen van drie- tot zeventienduizend) kwamen om toen de stad door meedogenloze bombardementen in puin werd gelegd en het communicatiesysteem van het Joegoslavische leger het begaf. Later die nacht bombardeerden Duitse jachtvliegtuigen de haven van Piraeus en troffen de Clan Fraser. Omdat ze de lading van het schip niet kenden, gingen George Household en zijn sergeant-majoor van de militaire politie aan boord om de brand te onderzoeken. Precies op tijd verlieten zij het schip, dat barstensvol munitie vroeg in de ochtend explodeerde, daardoor het grootste deel van de haven vernietigde en elf andere schepen tot zinken bracht. Het effect op het moreel was groot.

Generaal Papagos' dwangmatige geloof in een gezamenlijke Grieks-Joegoslavische actie tegen de Italianen in Albanie bleek niet meer dan een waan te zijn geweest. De Joegoslavische troepen waarop Papagos' plan was gebaseerd, bleken jammerlijk slecht voorbereid. Ze lagen, bijna een miljoen man sterk, domweg langs een onmetelijke grens en wisten in de hele campagne slechts 151 Duitsers te doden. De waarschuwing van kolonel Blunt dat de mobilisatie van de Joegoslaven op zijn minst een maand zou vergen, was in het officiele enthousiasme over het Balkanpact volkomen genegeerd.

De Griekse divisies in de Metaxaslinie, die liep langs de rivier de Nestos in het oosten en dan westwaarts langs de Bulgaarse grens tot Joegoslavie, vochten met grote taaiheid. De forten van de linie waren veel minder defensief dan die van de Maginotlinie en maakten het de garnizoenen mogelijk onverwacht uit te breken. De Duitse 5de Bergdivisie, die later de halve invasiemacht voor Kreta vormde, werd 'teruggedreven in de Rupelpas ondanks zeer sterke luchtsteun en leed aanzienlijke verliezen'.7 Maar de linie werd doorbroken door de 6de Bergdivisie: die wist een boven de tweeduizend meter gelegen besneeuwde keten over te steken die de Grieken onbegaanbaar achtten. Een garnizoen vocht zo dapper dat de Duitsers de verdedigers toestonden met hun wapens naar buiten te komen en hun een saluut brachten.

De Duitse 2de Pantserdivisie veroverde op 9 april Saloniki en het Griekse Tweede Leger ten oosten van de rivier de Vardar gaf zich over. Maar een nog grotere bedreiging voor het centrum van het land was de ineenstorting van Joegoslavie. In nog geen drie dagen lag de invasieroute naar Griekenland via de Monastirkloof open. Hiermee verloren de oostflank van de Aliakmonlinie en de westelijke achterhoede van het Griekse leger in Albanie hun dekking. Generaal Papagos beschreef deze ramp later als de ontwikkeling van 'een ongunstige situatie' en probeerde die aan de foutieve inlichtingen van de Joegoslaven en de Britten te wijten.8

De meest ongedekte formatie van W-Force was de 1ste Pantserbrigade, die bestond uit de lichte tanks van het 4de Regiment Huzaren; de Matilda's van het 3de Tankregiment; het 2de Royal Horse Artillery Regiment met vijfentwintigponders; de Huzaren van Northumberland, een antitankregiment; en de Rangers, oftewel het 9de Bataljon van het King's Royal Rifle Corps. Na de ontscheping hadden hun voertuigen er al zo'n achthonderd kilometer slecht wegdek op zitten naar hun stellingen tussen het besneeuwde Olympusmassief en de Joegoslavische bergen. De al behoorlijk afgetakelde tanks gingen per spoor tot het knooppunt bij Amyndeo. De brigade lag aanvankelijk in Edessa, minder dan dertig kilometer van de grens en met het gezicht naar het noordoosten, naar de Axiosvallei, die van Joegoslavie naar Saloniki liep.

De hoofdmoot van W-Force bestond uit de Nieuw-Zeelandse Divisie onder Freyberg, tussen de Egeische zee en het Olympusmassief, en Blameys Australische Korps, nu maar een divisie sterk, in de spil van de linie ten zuiden van Servie, net aan de andere kant van de bergen waar de Nieuw-Zeelanders zaten. Maar een dreiging vanuit het noorden via de Monastirkloof werd in aanleg zo rampzalig geacht dat generaal Wilson, die altijd al zijn twijfels over Papagos' vertrouwen op de 'Joegoslaaf' had, een samengestelde formatie onder de Australische divisiecommandant generaal Iven Mackay vormde. Deze Mackay Force, met twee Australische bataljons en een deel van de 1ste Pantserbrigade, werd vooruitgeschoven om een linie even ten zuiden van Vevi te vormen en zo de uitgang van de Monastirkloof te dekken. Vooral de net uit Noord-Afrika gekomen Australiers leden in hun defensieve stellingen boven de sneeuwgrens erg onder de kou.

Het uitblijven van nieuws uit Joegoslavie was verwarrend. Toen kwam op 8 april 's middags de bevestiging van de Duitse verovering van Skopje. Een bevelvoerend officier die opdracht kreeg zich snel naar nieuwe stellingen terug te trekken zag zich genoodzaakt te vragen: 'Welke kant op?'9 Duitse divisies zouden weldra vanuit het noorden en oosten oprukken. De heldhaftige Griekse verdediging van de Metaxaslinie had de Duitse opmars slechts met een paar dagen vertraagd.

De andere formaties van W-Force moesten ook hun positie bijstellen. De Nieuw-Zeelandse Divisie kreeg opdracht vanuit de kuststrook tot beneden de rivier de Aliakmon af te zakken om de Serviapas, de Olympuspas en het Tembidal te verdedigen. Intussen zat ten noorden van hen de Australische 16de Brigade op de Veriapas. De zwakste schakel van W-Force was de verbinding met het Griekse Centraal-Macedonische leger, de westvleugel van de Griekse troepen aan het Albanese front. De verbindingen tussen het Griekse en Britse hoofdkwartier waren niet goed genoeg om elkaar van de gebeurtenissen op de hoogte te houden. En toen het Duitse 40ste Pantserkorps met zijn snelle plaagstoten vanuit het noorden kwam, konden door gebrek aan gemotoriseerd vervoer de Griekse divisies zich niet even snel als hun bondgenoten terugtrekken.

Peter Fleming en Missie Yak aan de Joegoslavische grens beseften dat er geen tijd was voor de uitvoering van hun taak guerrillagroepen te vormen en te trainen en dat terugtrekken beter was dan een zelfmoordactie op eigen houtje. Ze werden nu een freelance slopersploeg ten dienste van de eerste de beste commandant.

In opdracht van Mackay Force pakten de leden van Missie Yak eerst een belangrijke brug op de weg naar Florina aan. Vervolgens vernietigden ze twintig locomotieven op het rangeerterrein in Amyndeo. Bij de terugtocht uit Macedonie naar het zuiden werd het opblazen van treinen hun specialiteit, wat 'een spectaculair en aangenaam soort verwoesting' veroorzaakte, aldus Fleming later.10

Dick Hobson, de brigademajoor van de 1ste Pantserbrigade, vond zulke opdrachten niet leuk. 'Ik moet zeggen dat ik, als ik voor de zender zat om de opdracht voor de vernielingen te geven, bedacht wat voor smerigs ik ging bedrijven. De Grieken waren ontzettend aardig voor ons geweest, en nu stonden we op het punt hun land en hun bestaan te verwoesten, en zonder slag of stoot ervandoor te gaan.'11 Toevallig zag Hobson drie dagen later Fleming aankomen op het hoofdkwartier van de brigade bij Ptolemais: 'Wie kon dit anders zijn dan Peter Fleming, onberispelijk gekleed als een kapitein in de Grenadiers Guards, zo uit de Wellingtonkazerne, compleet met wandelstok en ogenschijnlijk blind voor wat er voorviel.'12 (Het moet gezegd dat Hobson Peter Fleming erg graag mocht en hem bewonderde. Tijdens een jachtpartij in Engeland vroeg hij waarom Fleming jagerslaarzen droeg. 'Ik moet wel,' antwoordde hij, 'ik heb gisteren mijn been gebroken.')

Op 11 april, een koude heldere dag, vond voor de Australiers en de 1ste Pantserbrigade het eerste grote treffen plaats in het gebied ten zuiden van Vevi. Gerry de Winton, die aan het hoofd van de verbindingscompagnie stond, herinnerde zich de vallei in het avondlicht: 'Net een schilderij van lady Butler, met links de ondergaande zon, de Duitsers die op de voorgrond aanvallen en rechts de kanonniers in het gelid opgesteld met hun voorwagens.'13 Een prachtige scene, maar het verzet schijnt effect te hebben gehad. De onderschepte boodschap OL 2042 luidde: 'Bij Vevi ontmoet Schutzstaffel Adolf Hitler hevig verzet.'

Ondanks slechte verbindingen en het plotselinge opsteken van de Vardar, de noordwestelijke wind die ijzel en sneeuwjachten met zich meebracht, wist W-Force bij zijn terugtocht vijandelijke pogingen tot omsingeling te verijdelen. Deze successen waren niet bepaald het resultaat van de briljante invallen van Jumbo Wilson, die nauwelijks de omschrijving 'denkende generaal' verdiende.

Barak 3 op Bletchley Park, dat pas aan het begin van dat jaar was opgericht, kwam opmerkelijk snel met de decodering van het Duitse radioverkeer, voornamelijk dankzij de laksheid van de Luftwaffe. Deze inlichtingendienst kon nooit zo snel reageren dat hij de oprukkende vijand bewust in de val liet lopen - W-Force miste in ieder geval de mensen en het materieel om zulke kansen uit te buiten - maar droeg er zeker toe bij dat de Britse, Australische en NieuwZeelandse troepen voor een ramp werden behoed. De veiligheidsvoorschriften ten aanzien van het Ultra-materiaal verhinderden de Britten deze informatie aan de Grieken door te spelen, maar omdat hun leger aan het Albanese front een hopeloos tekort aan vervoer had, maakte het waarschijnlijk niet veel uit. Papagos begon pas op 13 april met de terugtocht over het Pindosgebergte. Als gevolg daarvan wisten de Duitsers een wig te drijven tussen W-Force en de divisies ten westen, wat weldra tot hun omsingeling leidde.

De vijandelijke speerpunt aan het Monastirfront, waaronder de Adolf Hitler Leibstandarten, bleef maar aanvallen, maar het gebrek aan subtiliteit van de Duitse tactiek liet zien hoe weinig verzet zij hadden verwacht. In de passen tussen de Vernio- en de Vermobergketen vuurden de kanonnen van de 1ste Pantserbrigade, waaronder de vijfentwintigponders van het 2de Royal Horse Artillery Regiment, over open ruimte en brachten in een aantal gevallen zware verliezen toe, maar de versleten tanks van het 3de Tankregiment begaven het. De voor de woestijn bestemde rupsbanden liepen er regelmatig af en er was meestal een nijpend tekort aan reserveonderdelen. Er was alleen tijd voor de allereenvoudigste reparaties en getroffen voertuigen werden dan ook aan de kant van de weg gezet en in brand gestoken.

Even ten zuiden van Ptolomais kreeg de groep van de hertog van Northumberland, met antitankgeschut achter op hun vrachtwagens, een pantseraanval te verduren. Onder hevig vuur kwam brigadecommandant Rollie Charrington opdagen. Hij wilde het verloop van de slag niet verstoren en zei daarom tegen Hughie Northumberland: 'Beste man, leuk je te zien. Ik heb je nog altijd willen zeggen dat je moeder er bij de kroning zo geweldig uitzag.'14

Iets verderop opende een gemengde eenheid van Nieuw-Zeelandse mitrailleurs, een groep van het 3de Tankregiment en een batterij van het 2de Royal Horse Artillery Regiment het vuur. De vijand dacht dat ze een hele pantserdivisie vormden. Maar dit was een zeldzaam succes. Er ontwikkelde zich een sprongsgewijze terugtocht van kloof naar bergpas. Op bepaalde plaatsen vaagden Duitse bommen de weg van de met leisteen bedekte heuvels weg. Gerry de Winton herinnerde zich 'een gat van een meter of twintig lang dat de bemanning van het commandovoertuig vulde met dode muildieren en weggegooide Griekse geweren.'15

Bij de terugtocht kwam de geruchtenstroom nog wilder op gang, met wanhopige pogingen tot optimisme: een Canadese divisie was in Saloniki geland om de Duitsers in de rug aan te vallen, er waren een paar honderd Spitfires gekomen. De Grieken waren veeleer fatalistisch, en ook hartelijk. Dorpsbewoners feteerden de enigszins in verlegenheid gebrachte Britse manschappen als ze vertrokken. Een bevelvoerder moest even stoppen toen een priester zijn stafauto met wijwater zegende. De Griekse gevoelens ten aanzien van de vijand kwamen op een minder vredelievende manier tot uiting. Gerry de Winton zag een Duitse piloot aan zijn parachute in een bosje even buiten het dorp terechtkomen en ging erop af om hem gevangen te nemen. Een groep monteurs uit het dorp versperde hem de weg. 'Bemoei je er niet mee,' zeiden ze terwijl ze met zware moersleutels zwaaiden, 'wij regelen dit wel.'16

De luchtaanvallen waren aanvankelijk schaars, maar namen in aantal toe toen regen en sneeuw wegtrokken. Mark Norman van Missie Yak herinnerde zich dat de helderheid van de lucht een bijzonder optisch effect kon hebben. Toen hij een Stuka zag duiken, sprong hij van hun vrachtauto in de greppel. Toen hij nog eens naar hun aanvaller keek, zag hij hem met zijn vleugels klappen. 'In dat schitterende licht leek een havik op vijftig meter net een Stuka op vijfhonderd.'17

De andere vogel die verwarring stichtte, was de ooievaar. Als ze tijdens hun trek naar het noorden in groten getale neerstreken, leidde dat tot wilde verhalen over parachutistenlandingen. Andere vogels gaven alleen maar plezier. Iemand van de achterhoede beschreef hoe hij in een bos bij Atlande tot twee uur 's nachts naar de nachtegalen luisterde. Hij en zijn groep met antitankgeschut wachtten op een deel van de Australische Divisie om zich via hun stellingen terug te trekken. Tegen de ochtend ontdekten ze dat de betreffende eenheid allang was vertrokken en dat ze dreigden te worden afgesneden. Britse officieren in Griekenland hadden geen hoge dunk van deze Australische formatie; een van hen zei: 'Hun grote strijdkreet in Griekenland was "We gaan ervandoor!"'18 Anderen merkten op dat zij het meest onder de kou in de bergen hadden geleden en voegden eraan toe dat ze, zelfs als ze plotseling vertrokken, weer even snel terugkwamen om te vechten.

De luchtaanvallen namen sterk toe na de eerste week, toen de Luftwaffe vanuit vooruitgeschoven vliegvelden bij Saloniki begon te opereren. Men zag weinig Britse gevechtsvliegtuigen. Volgens de Nieuw-Zeelanders betekenden de letters raf 'Reeel Als Feeen'. (Slechts tachtig van hun 152 toestellen waren gevechtsklaar toen de Duitsers aanvielen.) Wilson merkte op dat zijn mannen een 'bommencomplex' kregen en bij de verschijning van elk soort vliegtuig in de verte hun voertuigen verlieten. Toch waren de beschietingen en bomaanvallen op konvooien in de ogen van de Britse officieren verbazingwekkend licht als je bedacht hoe tergend langzaam de terugtocht verliep. 'Nou,' zei brigadecommandant Rollie Charrington toen hij de vijftien kilometer lange file vanaf een bergpas aanschouwde, 'als de mof nu gaat bombarderen, is het met onze brigade gedaan.'19Maar de meeste tanks van de 1ste Pantserbrigade dolven het onderspit door mechanisch falen en werden onderweg achtergelaten.

Zo mogelijk werd er 's nachts doorgereden. Vermoeidheid, waardoor chauffeurs achter hun stuur in slaap vielen, eiste haar tol onder zowel mensen als materieel. Als het konvooi tot stilstand kwam, vielen de chauffeurs in zo'n diepe slaap dat officieren hen alleen wakker konden krijgen door voor het autoraampje hun revolver af te schieten. Zelfs wie wakker bleef, vroeg zich soms af of hij niet droomde, zo merkwaardig waren de taferelen tijdens de terugtocht. Een playboy uit Belgrado met tweekleurige schoenen aan zat samen met zijn vriendinnetje in een open Buick-tweezitter midden in de militaire file. En op een nacht zag een officier van de Britse militaire missie een eskadron Servische lansiers in lange mantels langskomen, als geesten van verslagenen uit lang vervlogen oorlogen.

De wegen raakten bezaaid met kapotte voertuigen, karren, door paarden getrokken artillerie en de vermoeid voortsjokkende restanten van het Griekse leger uit Macedonie. Bomkraters moesten worden opgevuld en versperringen opgehesen of weggeduwd naar de kant van de weg. Een eenheid deed negen uur over een afstand van 35 kilometer.

Generaal Wilson besefte, nu de hoofdmoot van het Griekse leger in Albanie was afgesneden - door wat hij noemde 'de fetisjistische doctrine dat geen meter grond aan de Italianen mocht worden prijsgegeven' - dat alle hoop de Duitsers ten noorden van Larissa te houden was vervlogen.20 De inlichtingendienst waarschuwde voor een dreigende omsingeling vanuit het westen. Wilson gaf daarom opdracht oostwaarts naar de Thermopylaelinie terug te trekken. Larissa zelf was een gevaarlijk knelpunt: de stad was in het begin van de winter al verwoest door een aardbeving en nu dan opnieuw door de Luftwaffe. Terugtrekken was moeilijk, vooral nu de Duitsers de linkerflank bedreigden, maar het echte gevaar kwam op rechts bij de Olympus. De 5de Nieuw-Zeelandse Brigade wist de Tembivallei, de bergengte van de rivier de Pinios die naar Larissa leidde, drie dagen te verdedigen tegen zware aanvallen van de 2de Pantserdivisie en de 6de Bergdivisie.

Onder bevel van generaal Blamey, die erg goed lag bij Britse officieren, trok het kort daarvoor gevormde Anzac Korps - de 6de Australische Divisie en de 2de Nieuw-Zeelandse Divisie - zich naar de linie bij Thermopylae terug. Door een rampzalige vergissing viel een groot bevoorradingspunt bij Larissa ongeschonden in handen van de Duitse bergtroepen, waardoor ze zonder halt te houden verder konden oprukken.

Vastberaden aanvallen door Duitse pantsereenheden en de waarschuwing van de inlichtingendienst voor een Duitse flankbeweging richting Adriatische kust en langs de Golf van Korinthe maakten weldra de Thermopylaestelling onhoudbaar. Op 18 april pleegde premier Alexandros Koryzis zelfmoord. Niemand in Athene geloofde het verhaal van een 'hartverlamming'. Wavell kwam de volgende ochtend per vliegtuig - zijn stafofficieren hadden te horen gekregen deze keer vanwege de onzekere situatie hun revolver mee te nemen - en na nog een gespreksronde in het Tatoi Paleis werd op 20 april het besluit genomen de Britse, Australische en Nieuw-Zeelandse troepen te evacueren.

De koning had voor dit gesprek generaal Mazarakis, de republikeinse oppositieleider, uitgenodigd. Hij wilde hem een plaats in de regering geven, waarvan hij zelf na de dood van Koryzis de leiding op zich had genomen. Maar de republikeinen weigerden toe te treden als de gehate Maniadakis op zijn post bleef. Generaal Wilson verzette zich met succes tegen hun eis, waarbij hij aanvoerde dat op een zo kritiek moment een wijziging op het ministerie van Veiligheid ondenkbaar was. Dit punt is alleen belangrijk omdat deze bijzonderheden later door de Communistische Partij werden gebruikt voor haar lezing dat de Engelsen vanaf het begin de 'collaborateurs van Metaxas' hadden gesteund.

Die dag vond er binnen het leger van Epirus een coup d'etat plaats, een daad die gedeeltelijk door een tikje ijdelheid werd ingegeven. Generaal Tsolakoglou, de nieuwe, zelfbenoemde commandant, wilde over de capitulatievoorwaarden onderhandelen met de ss-commandant generaal Sepp Dietrich, en niet met de verachte Italianen. 'Op de verjaardag van de Fuhrer,' meldde de divisiestaf van de Waffen ss, 'naderden om ongeveer vier uur 's middags twee Griekse officieren met witte vlaggen onze frontlinie.'21* Maar Tsolakoglou bereikte zijn doel niet. Mussolini was woedend over zulke manoeuvres, die haaks stonden op de afspraken van de Asmogendheden dat Griekenland tot de Italiaanse invloedssfeer behoorde. Hoewel Hitlers sympathie bij Sepp Dietrich en zijn legercommandant veldmaarschalk List lag, was een ruzie over het protocol een breuk met zijn bondgenoot niet waard. De met Tsolakoglou overeengekomen voorwaarden werden geannuleerd en de Italiaanse generaal Ferrero mocht twee dagen later naast generaal Jodl de formele overgave tekenen.

Jumbo Wilson, een van de weinige hooggeplaatste Britten die het regimeMetaxas echt fascistisch vonden, verdacht 'bepaalde personen in Athene die in de vorige regering hoge posities hebben bekleed' ervan 'als vijfde colonne te functioneren': vanaf een maand voor de invasie waren er inderdaad al een aantal proefballonnetjes richting de Duitsers opgelaten.22 Maar Wilson, die zelfs nog minder politiek benul had dan de meeste officieren van zijn generatie, kon de ironie hiervan in het licht van zijn verzet tegen de verwijdering van Maniadakis niet inzien.

Voor de raf-squadrons deed de terugtocht pijnlijk veel denken aan de val van Frankrijk. Vaak had het grondpersoneel nog maar net de tenten opgezet of het kreeg opdracht zich naar weer een ander geimproviseerd landingsterrein terug te trekken. Bij gebrek aan reserveonderdelen moesten ze het ene vliegtuig uit elkaar halen om het andere op te lappen en een paar keer per dag werden ze belaagd door Messerschmitt 109's en de tweemotorige 110's.

Voor de luchtverdediging beschikte men alleen over de rare Lewis-mitrailleur, die was opgesteld op iets wat op een ontzettend grote muziekstandaard leek. In de meeste gevallen bezat het grondpersoneel alleen maar geweren. Op het vliegveld van Elefsina, tussen Athene en de landengte van Korinthe, wisten drie mensen een Messerschmitt 109 neer te halen, maar dat was een gelukje. En later kon men bij Argos commodore Grigson 'midden op het vliegveld zien staan met een geweer aan de schouder. Een ondergeschikte laadde voor hem en ze stonden daar zo rustig alsof ze op korhoenderjacht waren.'23

* Dankzij een Ultra-onderschepping (ol 2128) - 'Commandant van onbekend Grieks leger waarschijnlijk bereid tot capitulatie' - waren de Engelsen gewaarschuwd.

Het laatste grote luchtgevecht vond op 20 april plaats, eerste paasdag volgens de Griekse kalender, toen vijftien gevechtsvliegtuigen, het restant van de drie Hurricane-squadrons, met piloten als 'Timber Woods', 'Dixie Dean' en 'Scroffy' Dowding, boven Athene en Piraeus meer dan 120 Duitse vliegtuigen aanvielen en 22 daarvan neerschoten, tegen een verlies van 10 aan eigen kant.

Toen in Athene de sirenes eenmaal zwegen, deed alles merkwaardig normaal aan. Volgens optimistische geruchten zou de Thermopylaelinie standhouden. Op de avond van 21 april was Theodor Stefanides, een Engels-Griekse arts in het Britse Medische Korps, tevens schrijver en vriend van Lawrence Durrell uit Korfoe, even langsgegaan bij de officiersclub tegenover hotel Grande Bretagne; vervolgens had hij onbezorgd in restaurant Kosti gegeten. De volgende ochtend kwam het bevel tot evacuatie.

Het nieuws kwam als een schok. Stefanides was niet de enige die dacht dat de opmars op de Peloponnesos zou stokken. Maar de Britse niet-militaire gemeenschap in Griekenland had weinig illusies. Een menigte had al op 17 april geprobeerd de ambassade te bestormen met de eis de plannen voor hun evacuatie te horen. Volgens correspondente Clare Hollingworth was het 'geen fraai gezicht'.24

Door een sterke achterhoede afgeschermd trok W-Force zich in de twee dagen daarop terug. Onder dekking van aanvallen van duikbommenwerpers deden de Duitse pantserwagens een eerste aanval op de weg naar Thermopylae. Het 5de Nieuw-Zeelandse Artillerieregiment en de Huzaren van Northumberland schakelden op 24 april zestien tanks uit. Alleen hun gunstig gelegen stellingen behoedden hen voor de volle laag van een gelijktijdige Duitse lucht- en grondaanval.

Die nacht trok de achterhoede zich terug. Ze bereikten de volgende ochtend Athene 'na een rit met de duivel op de hielen'.25 De laatste defensieve stelling van het antitankgeschut was naast het huis van de eerste secretaris van de Amerikaanse ambassade. Hij bood de officieren een drankje aan op zijn veranda, maar zei dat hij hen niet binnen kon ontvangen: hij wilde de neutraliteit van de Verenigde Staten niet in gevaar brengen. Kort daarop kwam een hoge politiecommissaris uit Athene om het detachement te vragen daar weg te gaan omdat verzet zo dicht bij de hoofdstad wellicht tot Duitse represailles zou leiden. Ze maakten hun kanonnen in de buurt van het Tatoi Paleis immobiel, waarbij ze ook de sluitstukken en vizieren verwijderden, en gingen vervolgens naar de evacuatiepunten.

De vertrekkende manschappen, die ontroerd en gegeneerd waren door de omhelzingen, bloemen en drankjes die ze kregen van de mensen die ze in de steek lieten, werden onderweg wederom toegejuicht: 'Kom met geluk terug! Kom terug met de overwinning!'26

5 De Egeische Zee over

Voor de Britse, Australische en Nieuw-Zeelandse troepen leidde de noodzaak te ontsnappen voor de komst van de Duitsers tot een soort angstdroom die werkelijkheid werd: je loopt door de schoolgang en bent bang dat je te laat bent en tegelijk bang dat je alleen achterblijft. In het kamp in Kokinia, buiten Athene, 'werden vrachtauto's haastig geladen, voorraden en uitrusting slingerden rond, koffers en tassen van officieren lagen open met de inhoud eromheen alsof de bezitters op het laatste moment nog even snel een selectie van hun waardevolste spullen hadden gemaakt'.1

Door de overgave van het leger van Epirus konden de Duitsers vanaf de Adriatische kust optrekken langs de Thermopylaelinie en langs de noordkust van de Golf van Korinthe oprukken naar Athene. Om de Peloponnesos te beschermen stuurde generaal Wilson twee eskadrons van het 4de Regiment Huzaren naar Patras om elke poging op de zuidkust te landen tegen te gaan. En om de vijandelijke rechtse hoek op Athene nog wat uit te stellen kreeg Missie Yak opdracht de weg langs de noordzijde van de Golf tussen Nafpaktos en Mesolongi te blokkeren. Flemings groep had geen explosieven meer en daarom moesten ze een paar bommen uit een opslagplaats net aan de overkant van de landengte in Korinthe ophalen en die naar hun doel brengen met een kaik (de traditionele vis- en handelsschoener met een motortje voor het geval er geen wind is). Deze geimproviseerde operatie lukte niet helemaal, maar was wel afdoende om de Duitse opmars vanuit die richting te vertragen terwijl de evacuatie op volle toeren draaide.

De hoofdhaven van Piraeus lag vol geblakerde wrakken en de huizen langs de kade waren niet meer dan uitgebrande geraamtes. Alleen de omringende dokken functioneerden nog. Op de vroege avond van 22 april werden circa veertig Duitse gevangenen, voornamelijk piloten van de Luftwaffe, aan boord van ss Elsi gebracht en in het ruim gezet. De Australische soldaten die hen van bovenaf bewaakten, hadden granaten klaarliggen om die, mocht er heibel komen, naar beneden te gooien. Van de burgerpassagiers vonden professor A.R. Burn van de British Council en zijn vrouw de aanwezigheid van de vijand in hun midden wel aangenaam. Ze waren zo zeker van de kracht van de vijfde colonne in Athene dat ze dachten dat Goring er ogenblikkelijk van zou weten en opdracht zou geven het schip te sparen. De Elsi stak de Egeische Zee over en iedereen ging op Kreta veilig van boord in de baai van Souda voordat de Luftwaffe het schip op 29 april tot zinken bracht: hun geloof werd dus niet beschaamd.

Diezelfde dag ging het grootste deel van de koninklijke hofhouding, inclusief Otto, de koninklijke teckel, in Faliro aan boord van een Sunderlandvliegboot. Het schip waarop zij de dag daarvoor zouden zijn vertrokken, was op zijn ligplaats tot zinken gebracht. Het gezelschap omvatte kroonprinses Frederika, haar twee kinderen, Konstandinos, die later de troon van Griekenland verloor, en Sofia, de huidige koningin van Spanje, samen met haar Schotse kindermeisje. De maitresse van koning Georgios, de bewonderenswaardige mevrouw Britten-Jones, was als hofdame van kroonprinses Frederika aangesteld.

Joyce Britten-Jones was een van de heel weinige koninklijke maitresses in de geschiedenis voor wie iedereen louter lof schijnt te hebben gehad. Harold Caccia beschreef haar als het best denkbare type legervrouw, heel praktisch, iemand die zich nooit met intriges inliet en uitstekend tijdens een crisis. Haar man, kapitein in de Black Watch en iemand die te veel dronk, was aide de camp geweest van de onderkoning van India toen de koning der Grieken, kort voordat hij weer op de troon kwam, India bezocht. Het kwam weldra tot een hechte relatie, en in 1936 had mevrouw Britten-Jones namens de koning heel netjes voor Edward viii en mevrouw Simpson gezorgd tijdens hun zomercruise op de Nahlin.

Het stabiliserende effect van Joyce Britten-Jones op koning Georgios had Eden er in maart toe gebracht te eisen dat haar overtocht per vliegtuig vanuit Londen via Cairo naar Griekenland zo soepel mogelijk zou verlopen. Maar de poging haar reis geheim te houden mislukte bij aankomst op luchthaven Heliopolis: generaal de Gaulle, die met hetzelfde vliegtuig kwam, stond erop dat zij voorging, net toen de Marseillaise opklonk. Sir Miles Lampson van de Britse ambassade in Cairo ontfermde zich discreet over haar. Hij had toevallig haar schoonvader gekend, 'zenuwpees' Jones, de directeur van de Hongkong en Sjanghai Bank in Yokohama. Uiteindelijk bereikte ze Athene in het begin van april, een paar dagen voor de Duitse invasie van Griekenland.

Kroonprins Pavlos ('Palo') had de vliegboot met zijn familie uit Faliro zien vertrekken. Hij vertrok de volgende dag met zijn broer de koning in een andere Sunderland naar Kreta, in gezelschap van premier Emmanouil Tsouderos, sir Michael Palairet en militair attache kolonel Blunt.

Het rook op de Britse legatie en in Hotel Grande Bretagne naar verbrand papier - de onmiskenbare geur van de terugtocht - omdat diplomaten en stafofficieren haastig documenten vernietigden.* Officieren van W-Force klaagden later dat alleen hun kantinerekeningen de papierverbranding hadden overleefd. Maar de verbindingsdienst van de 1ste Pantserbrigade, die naast Paleis Tatoi lag, maakte die tegenvaller goed. De koninklijke kamerheer vroeg de koning op Kreta telefonisch om instructies: hij moest wijn uit de kelders uitdelen, twee flessen voor elke officier en een voor elke soldaat.

De evacuatiedatum voor wie er van de militaire missie en de staf van het hoofdkwartier nog in Athene verbleef, was 24 april. Het hoofd van de inlichtingendienst van de Britse luchtmacht in Griekenland, luitenant-kolonel lord Forbes, wachtte in gezelschap van David Hunt in de vroege ochtenduren op het vliegveld. De Grieken hadden hem gevraagd een van hun Avro Ansons naar Kreta te vliegen. Forbes wachtte zijn beurt af om bij zonsopgang op te stijgen, maar door een ongewoon vroege aanval van de Luftwaffe moesten ze een loopgraaf induiken, vanwaar zij de vernietiging van hun vliegtuig aanschouwden.

Forbes en Hunt gingen naar Athene terug, doodden de tijd in de woning van Forbes en reden 's avonds naar Piraeus door straten met overal onzekere mensen. Aan de kade gingen ze aan boord van de Kalanthe, een stoomjacht dat de Griekse marine eerst van zijn Engelse eigenaar had gevorderd en dat nu aan de Britse legatie was toegewezen. De marineattache trad als kapitein op en de passagiers waren verder Harold en Nancy Caccia, hun kinderen, honden en het Chinese dienstmeisje; de vrouw van kolonel Jasper Blunt, Doreen; verscheidene leden van de militaire missie, onder wie Charles Mott-Radclyffe; en een aantal vooraanstaande Grieken. Een late en zeer verrassende toevoeging aan dit gezelschap was de verbannen communistenleider Miltiadis Porfyrogennis, die zich van Harold Caccia bij hen mocht voegen vanuit zijn ballingsoord, het eiland Kimolos. Caccia kwam hem later tijdens de Griekse burgeroorlog aan de andere kant van de onderhandelingstafel weer tegen.

Peter Fleming en zijn mannen brachten hun overgebleven wapens en explosieven aan boord: zij zouden in geval van een luchtaanval de Kalanthe verdedigen, een officier en zijn soldaat voor elk van de vier Lewis-mitrailleurs. Er deden in die tijd diverse zeer dubieuze geruchten de ronde over Fleming. Volgens een ervan hadden Fleming en Blunt de dag voordat de Kalanthe vertrok ruzie: Blunt hamerde erop dat Missie Yak als een guerrillagroep naar Griekenland was gekomen en dat Fleming een deserteur was als hij vertrok. Volgens een ander deed Fleming bij aankomst in Egypte geheel onnodig een verband om zijn hoofd en probeerde hij een onderscheiding te versieren. Men bedenke wel dat Fleming met zijn gekonkel in Londen en Cairo een flinke portie terechte jaloezie had losgemaakt, dus ten aanzien van deze verhalen is enige voorzichtigheid geboden.

* Ultra-boodschap ol 1242 van 22 april beval: 'Verbrand uiterst secuur al het ontcijferde materiaal van deze serie. Van levensbelang voor onze bron.'

Geen twijfel was er over het geschil waar generaal Heywood, het hoofd van de militaire missie, in betrokken raakte. Vanuit Cairo kreeg hij de dringende opdracht de brandstoftanks van de raf met meer dan dertigduizend ton vliegtuigbrandstof, voor de Luftwaffe een waardevolle buit, te vernietigen; Heywood nam een groep geniesoldaten mee om de opdracht 's nachts uit te voeren, maar merkte dat de plaats door Griekse manschappen werd bewaakt ter voorkoming van zo'n poging. Omdat ze zouden schieten, trok Heywood zich terug, want hij wilde geen gevecht tussen bondgenoten uitlokken. Dit besluit werd later door het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten veroordeeld en deed Heywoods carriere geen goed. Het is niet uitgesloten dat dit een gemakkelijke manier was om hem vanwege zijn eerdere fouten te straffen. Heywood kwam twee jaar later bij een vliegtuigongeluk in India om.

Nick Hammond, die een groep van vier sappeurs aanvoerde, had tijdens de terugtocht ook de tactiek van de verschroeide aarde gebezigd. Terwijl Flemings groep zich vermaakte met het opblazen van rollend materieel en het op elkaar laten klappen van locomotieven, had hij zich geconcentreerd op industrieen die voor de Duitse oorlogsinspanning nuttig waren. Op zijn laatste dag vernietigde hij de katoenvoorraden in Aliartos en ging hij terug naar Athene, waar hij zich weer voegde bij Ian Pirie en David Pawson, de derde clandestiene officier van de legatie. Ze bereidden hun ontsnapping voor, na ieder spoor van mi(r)en Sectie D-activiteiten te hebben uitgewist, en pakten al het nuttige materiaal in. Ze lieten twee radio-installaties achter, een voor een groep Venizelosaanhangers, wier activiteiten weldra als een nachtkaars uitgingen, en een voor een radicale republikein, kolonel (later generaal) Bakardzis, die onder de codenaam 'Prometheus' het eerste contact van de soe-Cairo in Griekenland werd.

Voor zijn vertrek had de koning generaal Wilson gevraagd zorg te dragen voor prins Petros, admiraal Sakellariou, de minister van Marine en Maniadakis, de minister van Openbare Veiligheid. Na een laatste onderhoud met generaal Papagos op 25 april reden Wilson en zijn gevolg van Athene naar de Peloponnesos in een konvooi auto's: een ervan was de limousine die prins Paul, de regent van Joegoslavie, had achtergelaten toen hij in ballingschap ging. Hoewel ze het niet zo moeilijk hadden als kolonel Salisbury-Jones en kapitein Forrester wier stafauto door ontevreden Australische infanteristen werd beschoten, werd hun reis door gebombardeerde gebouwen en bomkraters zo vertraagd dat ze uiteindelijk pas de volgende morgen twee uur voor zonsopgang de brug over het Kanaal van Korinthe overstaken. Ze waren nog net op tijd.

Kort na zonsopgang op 26 april landden Duitse para's aan de zuidzijde en bestormden de brug, die bewaakt werd door een paar lichte tanks van het 4de Regiment Huzaren en Nieuw-Zeelanders met Boforskanonnen. Het gevecht was chaotisch. Een konvooi met tweehonderd ambulante gewonden onder leiding van kapitein Guy May van het hoofdkwartier van W-Force was op weg naar Nauplion net de brug overgestoken en raakte in het gevecht verzeild.

De Duitsers schakelden snel alle tegenstand uit, maar de twee officieren die de brug voor vernietiging hadden klaargemaakt kropen naar de kanaaloever terug en wisten met geweerschoten de springlading tot ontploffing te brengen. Dit kunststukje (een buitenkansje voor scenarioschrijvers) werd later als onmogelijk afgedaan, maar de brug werd met veel Duitsers erop vernietigd en Wilson beloonde de twee officieren met het Militaire Kruis.

Op weg naar de Peloponnesos om zich daar in te schepen had de 4de NieuwZeelandse Brigade ontzettend veel geluk op een moment dat de verbindingen bijna helemaal verbroken waren. De verbindingscompagnie van de Middlesex Yeomanry en het hoofdkwartier van de 1ste Pantserbrigade wisten hun een boodschap door te geven met de waarschuwing dat de landengte van Korinthe door de Duitsers was veroverd. Brigadegeneraal Inglis liet zijn brigade meteen rechtsomkeert maken en de Nieuw-Zeelanders gingen naar de oostkust van Attika. Ze vernietigden hun voertuigen en zware materieel en verschansten zich onder een volmaakte lentehemel in Porto Rafti en Rafina. Bij het vallen van de nacht gingen de manschappen met alleen hun eigen wapens en bagage naar de haven of het strand. Daar wachtten ze gespannen op het verschijnen van donkere figuren voor de kust.

De overtocht naar de kruisers, torpedobootjagers en gevorderde koopvaardijschepen duurde lang, veel te lang naar de zin van de marinecommandanten, die wisten wat de duikbommenwerpers voor hen in petto hadden als de schepen voor het ochtendgloren niet een flink eind op weg en buiten de gevaarlijke wateren waren. De 1ste Pantserbrigade, die tot haar afkeer als achterhoede was achtergehouden, kwam als laatste op het strand in Rafina. Na een langzame inscheping, voornamelijk via roeiboten, bleven er bijna duizend man over. Toen de met de inscheping belaste officier brigadegeneraal Rollie Charrington liet weten dat hij hem nog wel aan boord kon krijgen, werd Charrington woedend: 'Wie denkt u wel dat ik ben?'2Hij zou als laatste vertrekken, en Dick Hobson, de brigademajoor, als voorlaatste.

Charrington en zijn mannen trokken de bossen in om zich te verbergen. Er waren opmerkelijk weinig klachten. Op het hoofdkwartier van de brigade stond Hobson 'op het punt het bijltje erbij neer te gooien toen sergeant Blythe, onze kantinesergeant, verscheen en zei: "Whisky met soda, meneer?" Ik zei: "Sergeant Blythe, ik kan het niet geloven." "Nou, meneer," zei hij, "het is geen soda maar water." Hij haalde een fles whisky en een fles water tevoorschijn. Ik geloof niet dat een borrel me ooit zo goed van pas kwam en me zo goed smaakte. Sergeant Blythe, die bij het 12de Regiment Lansiers zat, toen butler bij Willoughby Norrie* werd en vervolgens weer het leger in ging, was een heel apart iemand.'

Pogingen het andere inschepingstrand bij Porto Rafti te vinden mislukten. De Duitsers hadden intussen de kust bereikt. Die nacht hadden Charrington en zijn mannen zich er al bij neergelegd dat ze krijgsgevangenen zouden worden gemaakt, en de meesten vielen uitgeput in slaap. Maar om ongeveer een uur werden ze wakker gemaakt en hoorden dat er een schip voor de kust lag. Het was de torpedobootjager hmsHavoc die hun te hulp gestuurd was door de laatste groep van de 4de Nieuw-Zeelandse Brigade in Porto Rafti.

Aan boord deelden de matrozen het standaardpakket van de marine na een ramp uit: cacao, boterhammen met cornedbeef en dekens. De dankbaarheid en lof van het leger tijdens de hele evacuatie waren welverdiend. Admiraal sir Andrew Cunningham, de opperbevelhebber in de Middellandse Zee, had zes kruisers en negentien torpedobootjagers ingezet, bijna al zijn schepen van dat kaliber.

Terwijl het grootste deel van de troepen per marineschip vertrok, vertrokken andere groepen officieren en soldaten in kleinere boten. Op 22 april had een groep van de Britse militaire missie, onder wie Paddy Leigh Fermor en een paar seiners, hun truck over het klif bij Kaap Soenion geduwd. Ze hadden afgesproken de Agia Varvara over te nemen, een tot een mooi jacht omgebouwde kaik, die ze met Lewis-mitrailleurs uitrustten. Hun taak was ermee naar Mili in de Golf van Argos te varen en dan, mochten andere middelen hebben gefaald, generaal Wilson en zijn gevolg te evacueren.

* De latere generaal lord Norrie en gouverneur-generaal van Nieuw-Zeeland. Kwam bij het

11de Regiment Huzaren, voerde het bevel over het 10de Regiment Huzaren en vervolgens de

1ste Pantserbrigade, 1938-1940.

Om de alomtegenwoordige Luftwaffe te ontlopen konden ze alleen 's nachts veilig varen. De groep bereikte Mili op de ochtend van 26 april en zocht daar naar Peter Smith-Dorrien, die met generaal Wilson en prins Petros uit Athene was gekomen. Ze konden het lint van in de steek gelaten militaire voertuigen zien dat vanaf de kleine haven een paar kilometer landinwaarts liep. Jumbo Wilson zat aan het eind van de pier op zijn opgerolde slaapzaak op het uiteinde van zijn stokje te kauwen. Hij wachtte op een Sunderlandvliegboot. Iemand vroeg hem wat hij van plan was en Jumbo Wilson antwoordde joviaal: 'Ik ga doen wat menig goed generaal al eerder heeft gedaan: ik ga op mijn bagage zitten.'3Uiteindelijk vertrok hij die avond met een Sunderland. Zijn bagage, waar hij, te oordelen naar de aandacht die ze kreeg in zijn memoires, erg aan gehecht was, ging met de Agia Varvara mee, samen met zijn chauffeur en een paar leden van zijn staf, onder wie Smith-Dorrien, die een paar flessen champagne meenam, en Wilsons tweede aide de camp Philip Scott van het 60ste Regiment Jagers. Onder de spullen van de generaal bevond zich in ieder geval niet nog een grote Amerikaanse auto, een van Jumbo Wilsons meest verrassende zwakheden. De kaik werd de volgende dag ter hoogte van Leonidion tot zinken gebracht, met verlies van alle bagage, maar gelukkig geen opvarenden.

Tot de laatsten die Athene verlieten - slechts een paar uur voordat de Duitsers op de Akropolis hun vlag hesen - behoorden Nicholas Hammond, David Pawson, Ian Pirie en Nicki Demertzi. Teneinde moeilijkheden met de Britse ambtenarij te voorkomen waren Nicki en Pirie snel getrouwd. Ze gingen 's morgens vroeg vanuit Athene naar de jachthaven Tourkolimono. In hun bagage zat een grote partij Duitse uniformen die Pirie had vergaard en het restant van Hammonds kneedbommen.

Na de snelle Duitse bezetting van Attika ging in de laatste nachten van april de evacuatie door vanuit de havens en stranden van de Peloponnesos. Iedere vorm van beschikbaar vervoer werd aangewend: torpedobootjagers en kruisers van de Royal Navy, gevorderde koopvaardijschepen, kaiks en vliegtuigen. Blenheims onderhielden een pendeldienst naar Kreta waarbij de mensen uiterst ongemakkelijk opeengepakt zaten in het bommenruim en de geschutkoepel van het vliegtuig, terwijl Sunderlands de mensen van de stranden in de Golf van Argos en rond Kalamata oppikten. Een wist er met 84 man aan boord vanuit de Golf van Argos op te stijgen, bijna driemaal het maximaal toegestane aantal passagiers op een vergelijkbaar burgertoestel. Maar de door de Britten gehuurde en gevorderde boten waren taboe voor Griekse manschappen, waaronder de Kretenzers van de 5de Divisie, die naar huis wilden om daar de strijd voort te zetten. Na alle spontane blijken van edelmoedigheid van de kant van de Grieken leidde dit soort starheid tot verbazing en ontzetting.

Het laatste stadium van de evacuatie verliep chaotisch. De weg tussen Argos en Nauplion was een grote file van in de steek gelaten militaire voertuigen. En bijna tweeduizend man grond- en administratief personeel van de raf in Argos was 'niet meer te houden' toen hun hoop op ontsnapping afnam en de Duitse luchtaanvallen toenamen.4 De meeste officieren van hen waren al per vliegtuig vertrokken, en de raf klaagde later dat ze niet eens op de evacuatielijst hadden gestaan. De trieste groep luchtmachtpersoneel werd naar Kalamata gedirigeerd, maar daar kwamen ook nog eens achtduizend man van de Australische Divisie en vijftienhonderd ontredderde Joegoslaven.

Er werd geen verdediging georganiseerd. Om bombardementen te voorkomen hielden de gedemoraliseerde en uitgeputte manschappen zich overdag in olijfbosjes buiten de stad schuil. Ze werden overvleugeld door een kleine Duitse eenheid die ongemerkt de Golf van Korinthe en de hele Peloponnesos was overgestoken en nu voor hun neus de haven had veroverd. Hoewel de tegenaanvallen onder leiding van een paar doortastende officieren en onderofficieren uiteindelijk succes hadden -sergeant Hinton,een Nieuw-Zeelander, kreeg een Victoriakruis - hield de marine zich afzijdig omdat men geloofde dat de Duitsers nog een bedreiging vormden, en in die laatste nacht werden heel weinig mensen opgepikt.

De luchtaanvallen tijdens de reis naar Kreta waren voor velen een grotere kwelling dan wat ze op het vasteland hadden meegemaakt. De Julia, die net als de Elsi Luftwaffegevangenen vervoerde, was een van de gelukkiger schepen. Dit 1500-tons kolenschip was op 23 april kort na de Elsi voor twee uur 's nachts vertrokken. De vertrektijd paste net in het schema van de Royal Navy om voor het ochtendgloren uit de gevaarlijke wateren te zijn, maar de Julia kon niet meer dan zeven knopen lopen. Ze waren nog maar 45 kilometer uit de kust van Attika toen het licht werd. De zee was kalm en de lucht helder. Even later kwam de eerste aanval met Stuka's vanuit het noordoosten: zeven zwarte stippen 'in twee V's van drie vliegtuigen met een vliegtuig een beetje vooruit'.5Met chaotische haast namen onderofficieren met geweren, de enige wapens aan boord, hun positie in.

De Stuka's, aldus Theodor Stefanides, 'gingen in een lijn vliegen en als een vliegtuig bijna boven ons was, klapte het op zijn kant en dan op zijn neus en leek het verticaal naar beneden te vallen. Ze maakten een verschrikkelijk brullend geluid als ze doken en met het knallen van onze dertig geweren was het een oorverdovend lawaai. Als een vliegtuig tot ongeveer 250 meter was neergevallen, zag je een zwarte stip zich van de onderkant losmaken en met een schril gefluit op ons afkomen.' Iedere bom - ze waren gelukkig allemaal net niet raak - veroorzaakte een geweldige fontein van water, 'en iedere keer rolde het schip en er was een schok en een vreemd metalen gekletter als gevolg van de drukgolf die tegen de zijkant sloeg.' De Stuka's maakten vervolgens nog zo'n rondje en namen ten slotte het schip met mitrailleurvuur onder handen alvorens om te keren om bij te tanken. Stefanides hoefde maar weinig gewonden te verzorgen; een was een Australische sergeant wiens horloge door een kogel in zijn pols was geslagen.

In de loop van de dag werd de Julia vijf keer gebombardeerd zonder dat er sprake was van een voltreffer. Het dek lag onder het zeewier en de bemanning, die er toch nog iets van wilde maken, haalde een paar door de schokgolven gedode vissen op. De volgende dag scholen ze in een kleine kreek bij het eiland Kythira en ten slotte bereikten ze op de ochtend van 25 april Kreta en voeren ze de enorme natuurlijke haven in de baai van Souda in.

De Julia had zeker geluk gehad. Bij elkaar werden 26 schepen tot zinken gebracht en ruim tweeduizend mensen kwamen om. Bijna alle civiele vluchtelingen en gewonde Griekse soldaten op de veerboot Hellas kwamen in de vlammen om. Degenen die de bommen lieten vallen, beleefden de verschrikking beneden op afstand, haast als een abstracte gebeurtenis. 'Het was een zonnige dag,' noteerde de piloot van een Junkers 88 op 25 april, 'en we moesten op zoek gaan naar schepen die in de sectoren Athene, Korinthe en Nauplion Britse troepen inscheepten.'6 Hij probeerde Mycene te ontwaren. 'Ik zei tegen mijn bemanning dat we over een gebied vlogen met minstens drieduizend jaar Griekse geschiedenis... De dorpen en stadjes leken een speelplaats met witte puntjes.' Boven de havenstad Nauplion 'zag alles er vredig en ongerept uit. Maar er was iets wat mijn hart sneller deed kloppen.' Een passagiersschip dat voor anker lag - 'een fascinerend gezicht' - was 'een uniek doelwit'. De bommenrichter maakte zich klaar toen het vliegtuig helde en vervolgens dook. De piloot trok op het kardinale moment de neus van het vliegtuig omhoog en drukte op de rode knop. De radiotelegrafist en de schutter tuurden naar de explosies. 'We hebben het geraakt! Twee voltreffers, twee bommen net niet raak. Watergordijnen en hoge vlammen. Wat voelde ik? Opluchting na een enorme spanning, trots dat een nog onervaren bemanning succes had gehad. Droefheid dat een mooi schip nu verloren was. Voldoening dat het niet meer Britse troepen zou vervoeren, en daar ging het die dag om.'

De ergste ramp van de evacuatie begon ook in Nauplion. Een Nederlands koopvaardijschip, de Slamat, bleef tot vier uur in de ochtend troepen inladen ondanks waarschuwingen dat het nooit voor zonsopgang de Straat van Andikythira uit zou zijn. Om zeven uur werd het door duikbommenwerpers gesignaleerd en zwaar beschadigd. De torpedojager hms Diamond kwam op de noodsignalen af en nam de overlevenden aan boord. Maar de Diamond werd tot zinken gebracht, waarna hms Wryneck te hulp kwam, die ook tot zinken werd gebracht. Van de drie schepen kwamen in totaal zevenhonderd mensen om. Vijftig overleefden het, onder wie een paar gewonde matrozen van de Wryneck wier walvissloep door de groep van Nick Hammond werd gered.

Hammond, Pirie en Nicki waren van de jachthaven Tourkolimono naar de Peloponnesos gevaren, waar een van hun twee boten bij een luchtaanval tot zinken was gebracht. In de tweede boot, die met Hammonds kneedbommen en Piries partijtje Duitse uniformen, hadden ze de onbewoonde Anana-eilanden bereikt. Daar hadden ze de matrozen gevonden, die ze toen naar een ziekenhuis op Kreta brachten.

Nadat de Agia Varvara met aan boord de bagage van Jumbo Wilson onder hen weg was gebombardeerd, kochten Leigh Fermor en consorten een andere kaik. Ze voeren rond de Peloponnesos naar het eiland Andikythira, waarbij ze onderweg schipbreukelingen oppikten, onder wie een dozijn Nieuw-Zeelanders in een open boot en later tien Australiers. De tweede kaik bleek een slechte koop. De motor begaf het na het vertrek uit Andikythira naar Kreta, en met veel improvisaties slaagden ze erin weer terug te komen. Op Andikythira vonden ze de Amalia, een driemaster die een Griekse infanterieofficier een landgenoot 'van twijfelachtige gezindheid' met het pistool op de borst afhandig had gemaakt. Deze keer voeren ze zonder moeilijkheden naar de noordwestpunt van Kreta waar ze in de oude Venetiaanse haven Kastelli Kissamou aanlegden.

Michael Forrester, die om ongeveer acht uur 's avonds vanuit Monemvasia vertrok met een gemengd gezelschap van burgers en soldaten, had dezelfde koers moeten volgen. Hij werd 's morgens vroeg wakker met het gevoel dat er iets niet goed was. Hij bekeek zijn kompas en merkte dat ze naar het oosten voeren. De kapitein en eigenaar van de boot die hem in Monemvasia als een volkomen betrouwbaar iemand was aanbevolen, bleek zo dronken dat zijn greep op het stuurwiel het enige was wat hem overeind hield. Forrester riep twee Australiers te hulp en ze borgen de man veilig in het ruim op. Forrester kon slechts heel ruw schatten hoe ver ze in de verkeerde richting waren gegaan. Hij deed het schip keren en hoopte met behulp van zijn kompas het eiland Kythira te bereiken.

Overdag hoorden ze vliegtuigmotoren. Forrester zei tegen alle soldaten dat ze zich onder het dek of onder zeildoeken moesten verstoppen en vroeg de vrouwen op de boeg te gaan zitten en te zwaaien. Een Messerschmitt 110 scheerde over de top van de mast om eens goed te kijken, helde en keerde terug om, zo leek het, aan te vallen. De Griekse vrouwen gaven geen krimp en wuifden zo hard als ze konden. De piloot scheerde nog eens over, wuifde vanuit zijn cockpit terug en verdween op zoek naar een nieuwe prooi.

De Kalanthe, het stoomjacht van de Britse ambassade, was met zijn voorname maar zeer gemengde passagierslijst op 24 april tegen de schemering uit Piraeus vertrokken. Ze voeren 's nachts naar de eilandengroep Milos. Daar hielden ze zich de volgende dag schuil in de baai van een onbewoond eiland, Poliaigos, omdat ieder schip of kleine boot op open zee algauw de aandacht van Duitse vliegtuigen zou trekken.

De passagiers werden naar het strand geroeid waar ze een fijne, zorgeloze dag hadden en de kinderen van Blunt en Caccia zo woest met elkaar speelden dat het kindermeisje van de Blunts dreigde op te stappen. De Griekse bemanning bleef aan boord om reparaties uit te voeren en, met het oog op een aanval, het schip onder stoom te houden. Ze werden beschermd door mensen van Missie Yak met Lewis-mitrailleurs. Onder het nuttigen van omeletten van de grote voorraad eieren die die morgen gekocht was en het drinken van gin met limoensap op de brug in alleen een korte broek had Peter Fleming een haast even plezierige dag als de mensen op het strand. Laat op de middag werd de Kalanthe door drie Junkers 88-bommenwerpers gesignaleerd. Iemand zette de sirene aan om de mensen aan wal te waarschuwen, en drie mitrailleurploegen kwamen in actie: Mark Norman en Oliver Barstow ieder aan een kant van de brug en ieder met een soldaat, en Fleming op de achtersteven met een gardeofficier.

Maar de bommenwerpers lieten zich door de drie Lewis-mitrailleurs niet afschrikken en na een paar missers plaatste een bommenwerper midscheeps een voltreffer. De Kalanthe ontplofte, waarbij negen opvarenden omkwamen, onder wie Oliver Barstow, de broer van Nancy Caccia, en er zes gewond raakten. Mark Norman was zwaargewond en Peter Fleming had een hersenschudding. Harold Caccia en Norman Johnstone, die bij de Grenadier Guards had gezeten, roeiden snel naar het brandende wrak om de gewonden op te halen, wat gezien de exploderende munitie een moedige daad was. Verbrande en geblakerde mannen werden gered door het snelle optreden van de drie vrouwen die ervaring als vrijwillig verpleegster hadden. Ze scheurden hun hemd aan stukken om de wonden en brandwonden schoon te maken. Voor Nancy Caccia, die toen al zeker wist dat haar broer dood was, betekende het dat ze zich even op wat anders moest concentreren.

De groep werd door bewoners van het nabijgelegen eiland Kimolos geholpen en drie dagen later opgehaald door een kaik die vanaf Kreta was gestuurd om hen te redden.* Maar tegenwinden en de traagheid van de boot dwongen hen naar het vulkanische eiland Santorini te gaan. Door een kleine uitbarsting vlak na hun aankomst dachten ze dat ze weer werden gebombardeerd. Mark Norman, die nog steeds veel pijn van zijn wonden had, zei later dat hij op de treden van het altaar in de kleine kerk was gelegd en in plaats van een pijnstiller de wijn voor de eucharistie had gekregen.

Gelukkig lag in Santorini een kleine vrachtboot die twee keer zo snel als de kaik was en in een nacht de kust van Kreta kon bereiken. De volgende morgen zagen ze de besneeuwde top van het Idagebergte en een paar uur later voeren ze Iraklion binnen, het Venetiaanse Candia. Op de kade stond kolonel Jasper Blunt hen op te wachten. Doreen Blunts medepassagiers verwachtten een ontroerend weerzien na alles wat ze had meegemaakt, maar het eerste wat haar echtgenoot vroeg was wat ze voor haar vertrek uit Athene in hemelsnaam met de pianosleutel had gedaan.

Na de evacuatie van het Griekse vasteland seinde Churchill naar Wavell: 'We hebben onze ereplicht gedaan met veel minder verliezen dan ik had gevreesd.'7 Het verlies aan mensen was inderdaad relatief licht: van de 58.000 man die naar Griekenland waren gestuurd, waren er 2000 gedood of gewond en 14.000 krijgsgevangen gemaakt. Het verlies aan materieel was echter rampzalig: 104 tanks, 40 stuks luchtafweergeschut, 192 stuks veldgeschut, 164 stuks antitankgeschut, 1812 machinegeweren, ongeveer 8000 transportvoertuigen, de meeste seinapparatuur, een niet te schatten hoeveelheid voorraden en 209 vliegtuigen, waarvan er 72 verloren gingen in het gevecht, 55 op de grond en 82 werden vernietigd bij de evacuatie.

Was de redding van het Britse slechte geweten over het in de steek laten van bondgenoten in het verleden zo'n zwaar verlies wel waard? Strikt militair gezien was het besluit een expeditiemacht te sturen een ramp. Metaxas zei eens tegen kolonel Blunt: 'Weinig mensen beseffen hoe gemakkelijk en gevaarlijk het is gevoel en strategie door elkaar te halen.'8 Bij Churchills idee dat steun aan Griekenland van invloed zou zijn op de Verenigde Staten was de wens de vader van de gedachte, ook al had Griekenlands heroische verzet tegen de Italiaanse invasie een verandering in de publieke opinie voor het lend-lease-debat op Capitol Hill teweeggebracht. En in de afgelopen jaren is de stelling aangevochten dat de Balkancampagne de start van Operatie Barbarossa uitstelde, met alle fatale gevolgen vandien.*

* Toen Ian Fleming naar een naam voor zijn geheim agent zocht, kwam zijn broer Peter volgens Harold Caccia met de achternaam van Rodney Bond, de man die hen gered had en die bij de geheime inlichtingendienst zat.

Wat de argumenten tegen het zenden van de expeditiemacht ook waren, men moet wel sympathie hebben voor wat Geoffrey Household zei. 'Ik ben er trots op,' schreef hij later, 'en ik was er toen trots op dat we ons edelmoedig hadden opgesteld, of het nu oprecht was of een politiek gebaar om het gezond verstand even uit te schakelen.'9 Monty Woodhouse erkent dat het achteraf makkelijk praten is als hij aanvoert dat de Griekse regering zich, in tegenstelling tot het Griekse volk, zonder Britse interventie wellicht zonder slag of stoot naar de Duitsers had geschikt, en dat de communistische hegemonie over het verzet dan compleet was geweest.

Voor de Kretenzers was de ramp meer van persoonlijke aard. Hun divisie met zoons, echtgenoten en broers was aan het Albanese front vast komen te zitten. Generaal Papasteriou, die het bevel over de divisie voerde, wist naar Kreta te ontsnappen, maar zijn redding was van korte duur. Tijdens een heftig protest tegen zijn desertie werd hij in Kastelli Kissamou door een sergeant van de gendarmerie vermoord.

* In zijn boek Hitler's Strategy 1940-1941 - The Balkan Clue uit 1973 betoogde Martin van Creveld heel overtuigend dat Operatie Barbarossa niet werd uitgesteld vanwege de herschikking van formaties na Operatie Marita, maar vanwege de langzame verdeling van gemotoriseerd vervoer, grotendeels een jaar daarvoor op de Fransen veroverd, onder eenheden die de opmars naar Rusland zouden leiden. Onlangs is de kwestie Barbarossa weer de aandacht gaan trekken. Professor Hagen Fleischer weerlegde de theorie dat het slechte weer de start had uitgesteld. Het debat laaide weer op in mei 1991 op een symposium in Saloniki. Tot woede van Griekse academici verklaarde professor Poog van het Instituut voor Militaire Geschiedenis in Freiburg dat er verder geen twijfel mogelijk was: de vertraging van Barbarossa was te wijten aan de trage aanleg door de Lutwaffe van vliegvelden in Polen. Toen Monty Woodhouse daar heel sceptisch over deed, zei Poog dat Hitler Goring niet van zijn plannen op de hoogte had gebracht. Amerikaanse historici beweerden intussen dat de oliedistributie het eigenlijke probleem was. Wat de ware reden, of liever gezegd de combinatie van redenen van het uitstel ook was, de Balkancampagne en de daaropvolgende invasie van Kreta sterkten Stalin in zijn misplaatste gevoel van veiligheid door hem de indruk te geven dat Hitler op het Suezkanaal en niet op Rusland uit was.

II

de slag om kreta

6 'Een tweede Scapa'

Voor de uitgeputte evacues die van Griekenland naar Kreta gingen, waren de Witte Bergen net boven de horizon een eerste kennismaking met het eiland. De meeste schepen met troepen aan boord voeren de baai van Souda in, een natuurlijke haven met een lengte van acht kilometer, die in het noorden wordt afgeschermd door het rotsige uitsteeksel van een groot schiereiland, Akrotiri, en in het zuiden door de grote Malaxasteilte.

Aan de monding van de baai stond de ruine van een Venetiaans kasteel, maar de aandacht van de evacues werd waarschijnlijk meer getrokken door het wrak van een klein stoomschip dat door de Luftwaffe was gebombardeerd. Dit was nog maar een voorbode van het schouwspel binnen in de baai - de schoorstenen en masten van gezonken schepen, altijd een of twee schepen die in brand stonden na een luchtaanval, en een beschadigde opbouw op de meeste andere schepen. De kruiser hmsYork lag er verlaten bij, met de achtersteven in het water, na een gedurfde aanval van de Italiaanse marine die zes kleine, met explosieven geladen motorboten had gebruikt. Het dorp Souda bood een weinig bemoedigende aanblik: een rij lage huizen langs de kade, gebombardeerd en verlaten.

Vier bataljons van de 2de Nieuw-Zeelandse Divisie kwamen in de baai van Souda aan op 25 april, Anzac Day, zesentwintig jaar na Gallipoli. De herinnering aan de Britse planning in Gallipoli kan voor de Australische en NieuwZeelandse troepen niet bemoedigend zijn geweest. Ze waren uit Porto Rafti gekomen op hms Glengyle, een troepenschip voor gecombineerde operaties, en de kruisers Calcutta en Perth.

Het was een zenuwachtig gedoe op de kade omdat de bommenwerpers elk moment konden terugkeren. Een Britse stafofficier kwam in een barkas naar hun schepen en schreeuwde dat behalve geweren en sabels alle wapens op de steiger moesten worden gelegd. Brigadegeneraal James Hargest van de 5de Nieuw-Zeelandse Brigade wist heel goed dat ze al die uitrusting die ze met zoveel moeite Griekenland hadden uitgebracht niet meer zouden terugzien, en weigerde vierkant. De stafofficier riep dat hij de leiding had over dit basisgebied en stond erop dat zijn orders werden opgevolgd. 'Het verbaast me niet,' repliceerde Hargest, 'dat u de leiding hebt over een basisgebied als u zo doorgaat. Ik zeg u dat mijn mannen hun wapens houden.'1 Ondanks Hargests weigering wist een detachement van de Britse militaire politie op de steiger toch veel compagnieen hun zware wapens afhandig te maken. De Nieuw-Zeelanders waren niet de enigen. Bijna alle eenheden, zowel de Britse als die van de dominions, die in Souda werden ontscheept, werden ontvangen met de gedenkwaardige les voor soldaten dat zorg dragen voor hun wapens tijdens een terugtocht niet de moeite waard was.

Op de kade werden compagnieen gevormd, die vervolgens afmarcheerden, maar na een redelijk begin mislukte de poging tot discipline. Mannen die nog steeds uitgeput van Griekenland waren, verlieten het gelid en deden aan de kant van de weg hun laarzen uit. Eenmaal weg uit het havengebied en de geur van brandende olie kwamen de troepen op weg naar Chania schraagtafels tegen met daarop chocoladerepen, thee en pakjes biscuit die door reeds op het eiland aanwezige Britse soldaten werden uitgedeeld.

De aanblik van de keurig geklede geregelde troepen van het Regiment van Wales, onderdeel van het garnizoen dat voortkwam uit de 14de Infanteriebrigade, had een bemoedigend effect op veel van deze ontmoedigde overlevenden. Degenen die vanuit Souda voortsjokten, waren ongeschoren, vuil, gehavend en moe. Velen waren blootshoofds omdat ze hun stalen helm tijdens de terugtocht hadden weggegooid en ze hadden in de warme zon hun veldtenue open geknoopt. Kretenzische jongens die voor twee drachme per stuk ijsjes verkochten, deden goede zaken.

Om deze logge massa te verspreiden - 27.000 man in nog geen week - werden de troepen buiten Souda en Chania ondergebracht langs het stuk kust tussen de heuvels aan de voet van de Witte Bergen en de zee. Ze verspreidden zich in de olijfbossen - de geprojecteerde kampen waren niet duidelijker dan mijnconcessies op een landkaart - en maakten er het beste van. De warme lentedagen waren wel bedrieglijk: de nachten waren koud voor wie tijdens de terugtocht zijn overjas had weggegooid.

Als eenmaal duidelijk was in welk gebied de eenheden zaten, kwam de 'Annie Lorry' langs met rantsoenen: blikjes cornedbeef en blikjes jam om de scheepsbeschuit nog enigszins draaglijk te maken. Brood was schaars vanwege het tekort aan veldbakkerijen, maar toen het Griekse leger Italiaanse bakkers uit hun voorraad krijgsgevangenen aanbood, weigerde de dienstdoende Britse officier dit aanbod: 'Dat doen we niet. Ze zouden onze jongens kunnen vergiftigen.'2 Met bewonderenswaardige verdraagzaamheid boden de Grieken toen hun eigen bakkers aan, zij zouden de Italianen dan wel gebruiken.

Het vlees of 'hondenvoer' moest met een knipmes uit het blikje worden gepulkt en dan zo van het mes opgegeten. Dan volgden sinaasappels waar de Kretenzers heel kwistig mee waren, maar de plotselinge consumptie van grote hoeveelheden fruit eiste haar tol. De olijfbossen raakten snel bevuild en het graven van putjes werd door gebrek aan gereedschap bemoeilijkt.

Als drinkgerei werd een leeg vleesblikje gebruikt. De rantsoenering van thee en suiker - die per compagnie in een zandzak werden afgeleverd - en de Griekse gastvrijheid leidden tot een verhoogde consumptie van de plaatselijke rode wijn.

De overbevolking rond Chania werd gevaarlijk. Er waren ook een paar duizend burgervluchtelingen die opgingen in de geregelde troepen en het 'zooitje ongeregeld': raf-personeel zonder vliegtuigen, monteurs zonder gereedschap, chauffeurs zonder voertuigen en achterblijvers van elk denkbaar regiment, korps of kleiner verband.

De verschijning van een verkenningsvliegtuig deed de pas aangekomenen hals over kop in loopgraven duiken. Een paar raf-piloten kwamen op een heel aantrekkelijke jonge vrouw terecht. Toen alles weer veilig was zagen ze dat het Nicki uit de nachtclub Argentinia was. 'Dag Nicki,' zei een van hen met een grijns.3 'Mevrouw Pirie, graag!', antwoordde ze vrij hautain om haar nieuwe status te onderstrepen.

Voor de meeste burgers was Kreta niet meer dan een tussenstation op hun vlucht naar Egypte. Ze hadden vaak nog minder reden de autoriteiten te vertrouwen dan de soldaten. Toen de eenheid van generaal Wilson zich op de Thermopylaelinie had teruggetrokken, vroeg Lawrence Durrell in Kalamata zijn baas van de British Council in Athene telegrafisch om instructies. Hij kreeg als antwoord: 'Ga door! Rule Britannia!', maar later merkte hij dat de man van deze strijdkreet er al op eigen houtje vandoor was gegaan.4

Durrell, zijn vrouw Nancy en dochtertje Penelope konden alleen aan de militaire chaos in Kalamata ontkomen doordat een voormalig koopvaardijkapitein met een kaik, die ze van Korfoe kenden, hen aan boord nam. Na de ontscheping in de oude Venetiaanse haven van Chania zei Nancy Durrell tegen een paar Australische soldaten dat ze geen melk voor de baby had. Met vrolijk vandalisme ramden die met hun geweerkolven de vuile groene luiken van een paar winkels en voorzagen haar van een hoeveelheid blikjes gecondenseerde melk waar ze een half jaar mee kon doen. De moeilijkheden van de Durrells waren nog niet geheel voorbij. Na tien dagen in Chania gingen ze naar Egypte, waar burgers zoals zij, die hun identiteit niet konden aantonen, in een met prikkeldraad omgeven kamp werden vastgehouden. Durrell was daardoor niet in staat zijn moeder in Engeland een telegram te sturen over hun ontsnapping, maar toen zag hij door het prikkeldraad een verslaggever van de Daily Mail. Hij riep hem en vertelde hem hun avonturen.

Voornamere vluchtelingen, in het bijzonder de Griekse koninklijke familie, hadden deze moeilijkheden niet. Na aankomst in Iraklion per vliegboot verbleef de koning eerst in Villa Ariadne in Knossos, waar hij werd ontvangen door de conservator, R.W. Hutchinson, bekend als de 'landjonker'. Deze Edwardiaanse villa met schaduwrijke tuinen met palmbomen en loodkruid was gebouwd door sir Arthur Evans nadat de oom van de koning, prins George, in 1900 had laten vastleggen dat hij te allen tijde de volledige eigendomsrechten op kon kopen. Toen Evans een minder actieve rol ging spelen, werd de villa de basis van de Britse archeologie op Kreta. Na Evans' pensionering was John Pendlebury daar van 1930-1934 conservator, waarbij de aanwezigheid van zijn vrouw een einde maakte aan de kloosterachtige leefwijze in Villa Ariadne.

Koning Georgios kreeg in Knossos gezelschap van prinses Katherina, mevrouw Britten-Jones en premier Tsouderos. Maar na een paar dagen in Knossos besloten de koning en zijn adviseurs naar het andere eind van het eiland te verhuizen, omdat Chania nu officieel de zetel van de Griekse regering was.

Prinses Katherina wilde haar broer niet alleen laten maar ging na enig aandringen toch per vliegboot naar Cairo. Kroonprins Pavlos en prinses Frederika en hun kinderen Konstandinos en Sofia (die beiden van een aanval van Kretenzische luizen te lijden hadden) en mevrouw Britten-Jones, in haar immer discrete vermomming als hofdame, vlogen naar Alexandrie, vervolgens op 2 mei naar Cairo in de Sunderlandvliegboot waarin ook generaal Wilson zat.

De koning en Tsouderos kregen in Chania gezelschap van Maniadakis, nog steeds de minister van Openbare Veiligheid, die met veel mensen van zijn gehate geheime politie op Kreta was aangekomen. De Kretenzers vonden dit zo'n provocatie dat de voormalige Britse viceconsul in Athene en zijn collega in Chania Tsouderos en de koning benaderden om hen te waarschuwen. Maniadakis werd naar Egypte gestuurd, waar zijn vijftig geheime politiemensen weldra haat en angst zaaiden onder de Griekse gemeenschap daar, die grotendeels pro-Venizelos was. De twee Britse viceconsuls meenden dat de koning en zijn regering tijdens hun korte verblijf op het eiland veel prestige verloren. In het algemeen waren de Britse diplomaten blind voor de afkeer die de koning opriep, waarschijnlijk omdat hij zich in hun gezelschap kon ontspannen op een manier die hij onder zijn eigen landgenoten zelden kon bereiken. Hij merkte eens met aandoenlijke kinderlijkheid tegen Charles Mott-Radclyffe op dat 'het meest essentiele stuk gereedschap voor een koning van Griekenland een grote reiskoffer was'.5

De aanwezigheid van de koning in een zo republikeins bolwerk als Kreta, dat de liberale herinnering aan zijn meest vermaarde zoon Venizelos in ere hield, pakte niet goed uit. Tsouderos als Kretenzer en monarchist was een betrekkelijk zeldzame vogel, maar in de ogen van de Kretenzers was hij als bankier en politicus eigenlijk een echte Athener geworden.

Meer dan andere Grieken vergaven de Kretenzers het koning Georgios nooit dat hij op 4 augustus 1936 de dictatuur van Ioannis Metaxas een twijfelachtige legitimiteit had gegeven. Het was een belediging van de traditionele sympathie voor Venizelos en op de tweede verjaardag van het Augustusdecreet waren de Kretenzers in opstand gekomen. Later werden hun wapens - zowel het middel tot als het symbool van verzet tegen buitenlandse onderdrukking - in beslag genomen. Dat wekte meer dan afkeer op nu de Kretenzische bevolking met de dreiging van een Duitse inval zich zo goed als onbewapend wist. Na de oorlog was in de volksstemming over de monarchie op 5 september 1946 Kreta in absolute meerderheid tegen de koning. En toch maakten de communisten op Kreta, anders dan hun kameraden op het vasteland, nooit een kans de macht te veroveren.

Het Kretenzische karakter - vechtlustig, trots, meer dan gul voor een vriend of vreemdeling in nood, keihard voor een vijand of verrader, matig in het gewone leven, maar uitbundig bij feesten - was natuurlijk sterk beinvloed door het contrastrijke landschap waarin de eilanders leefden. De rijke kuststroken aan de noordkust, de eindeloze olijfbossen in de heuvels, de vruchtbare vlakten en de in de hooglanden verborgen kleine vlakten werden allemaal overschaduwd door de kalkstenen massieven: in het westen de Witte Bergen, dan de Kedrosketen, het Idagebergte of de Psiloritiketen en ten slotte het Lasithi- of Diktigebergte in het oosten. Een bergdorp op hemelsbreed maar vijftien kilometer van een subtropische vegetatie met bananen-, johannesbrood- en sinaasappelbomen leek in een andere wereld en een ander klimaat te liggen.

De bergdorpen in de centrale gebieden waar schapen gehouden (en gestolen) werden, waren niet meer dan een groepje gewitte huizen rond een eenvoudige orthodoxe kerk. Vaak hadden ze slechts een vloer van aangestampte aarde en een paar zelfgemaakte meubelen, waaronder een grote, als bruidsschat gekregen kast voor kleren en beddengoed. Het dieet van geiten- en schapenkaas, aardappelen en stoofvlees was even eentonig als het leven, maar de lucht was versterkend en zo zuiver dat wonden verbazend snel heelden.*

In de hooglanden werd iemand beoordeeld naar het aantal schapen dat hij bezat, in de laaglanden naar het aantal olijfbomen, waar Kreta er twintig miljoen van zou hebben. De dorpen in de dalen en vlakten hadden aan weerskanten van de straat geknotte moerbeibomen met, om insecten te weren, gewitte stammen. De huizen hadden planten en bloempotten, kersenbomen achter het huis en met wijnranken bedekte prielen. Het leven was minder hard, maar de mensen waren niet minder gul. Alleen in de grote steden Iraklion en Chania leken de inwoners een paar van die Kretenzische eigenschappen verloren te hebben die de eeuwen van buitenlandse bezetting met haar cyclus van onderdrukking en opstand hadden overleefd, of er zelfs door waren versterkt.

Het deed de Kretenzers niet zoveel dat Chania de nieuwe hoofdstad van Griekenland werd. Ze leken het normaal te vinden dat de huishuren naar ongekende hoogten schoten. Dit geld kwam niet terecht bij de gebrekkig bevoorrade winkeltjes met hun vuile luiken. En de Kretenzische mannen gaven hun routine van kranten en kopjes Turkse koffie in een koffiehuis niet op.

De mannen, meest van middelbare leeftijd omdat de jongeren met de Kretenzische Divisie in Epirus vastzaten, vormden een merkwaardig contrast voor de nieuwkomer. De mannen uit de stad droegen vormeloze pakken, terwijl die uit de bergen een welverzorgde enorme snor en de traditionele Kretenzische kledij hadden: een zwarte gebobbelde hoofddoek - een saraki - een geborduurd jasje en vest, een moerbeikleurige sjerp over een donkere ruimzittende kniebroek (die de Britse soldaten een 'drollenvanger' noemden) en hoge laarzen die het beeld completeerden van enerzijds een piraat en anderzijds een ongeregelde cavalerist.

De Kretenzers ontvingen de Britse soldaten als verre verwanten die onverwacht uit een ander land waren gekomen. Stefanides zag een groep Kretenzers de razendsnelle pentozali dansen en vervolgens even stoppen om soldaten te vragen mee te doen. De introverte, geremde Engelsen, die zich in hun kriebelige veldtenue wat ongemakkelijk voelden, probeerden de bewegingen te leren en lachten weldra samen met de dansers om hun eigen houterigheid.

Voor wie aan de gevechten in Griekenland ontsnapt was, was het eiland Kreta een heerlijk toevluchtsoord, waar voortdurend op de gemeenschappelijke zaak werd gedronken. Hoewel de Kretenzers zelf flinke drinkers waren, stonden ze versteld van de Angelsaksische hang naar dronkenschap. Al naargelang de mate daarvan liepen beschonken soldaten schunnige of sentimentele liedjes te brullen. Als er op de bbc populaire deuntjes waren, groepten aan heimwee lijdende soldaten direct rond een radio.

* Zelfs aan de kust in Rethymnon merkte een Duitse para die een kogel door zijn neusgaten had gekregen, dat hij een week later zijn neus weer gewoon kon snuiten.

De drank bracht de onderhuidse spanning tussen de dominiontroepen en de Britse symbolen van gezag, militaire politie of officieren, aan de oppervlakte. De Nieuw-Zeelanders en Australiers op Kreta waren geen beroeps- of dienstplichtig soldaat maar kortverbandvrijwilliger, en hun gebrek aan eerbied zorgde ervoor dat Britse officieren hen als het even kon meden. Bij aankomst in Egypte had een Nieuw-Zeelander tegen een vrij slome Britse officier met een vliegenmepper in de hand gezegd: 'Wat heb je met de rest van het paard gedaan?'6 Onder de Nieuw-Zeelanders zaten zeker enkele louche elementen, maar anders dan de Australische soldaten joegen ze de Britse officieren geen schrik aan.

Een kapitein van de vrijwillige cavalerie, die in Griekenland al Australiers had ontmoet, zei half spottend over de 6de Australische Divisie: 'Ik denk dat ze die uit de gevangenis hebben opgetrommeld.'7 In Chania zag een Britse officier dat een Australier zijn zakken vulde met fruit uit het stalletje van een oude vrouw en weigerde te betalen; hij sprak hem daarop aan, maar kreeg toen de loop van een gestolen Duits pistool in het gezicht geduwd. En een Kretenzer vertelde dat, toen een Britse kolonel (waarschijnlijk Jasper Blunt) een opstootje in goede banen probeerde te leiden, de voor de ruzie verantwoordelijke Australier hem meteen naar de keel vloog en hem bijna wurgde.

's Nachts bestonden de Australische voorzorgsmaatregelen tegen luchtaanvallen erin dat ze schoten op elk licht dat ze zagen, of het nu ging om een afgestreken lucifer voor een sigaret of de correct gedimde koplampen van een voertuig. Harold Caccia herinnerde zich een rit 's nachts langs een van hun gebieden als 'een van de angstigste momenten van mijn leven.'8 Weldra vocht dit ongedisciplineerde tuig met een geweldige inzet tegen de Duitse para's in Rethymnon.

Een heel wat ordelijker regime werd weldra gevestigd in het gebied rond Chania. Onder de olijfbomen verrezen legertenten. De meeste achterblijvers uit Griekenland werden naar Egypte vervoerd, terwijl de pas geformeerde eenheden naar hun defensieve stellingen trokken. Ze hadden weinig gelegenheid gehad de geneugten van de 37 bordelen in Chania te smaken, '36 ervan door de eigenaar gedreven', aldus de chef van de militaire politie van de Nieuw-Zeelandse Divisie.

De meeste Australische troepen gingen naar het oosten, naar Giorgioupoli,

Rethymnon en Iraklion. De Nieuw-Zeelanders trokken naar het westen om hun stellingen langs de kust tussen Chania en vliegveld Maleme in te nemen, waar de Blenheims van het 30ste Eskader stonden om boven de Egeische Zee te patrouilleren en de Stuka's te verjagen.

Het Maoribataljon zette er flink de pas in. In het dorp Platanias ontvingen de burgemeester en zijn dochters hen met tafels vol brood, geitenkaas en rode wijn. Een jonge vrouw met een kind op de arm begon te huilen toen ze de soldaten zag. Een Nieuw-Zeelandse onderofficier vroeg een Kretenzer waarom ze huilde. Haar man en broers hadden in de Kretenzische 5de Divisie in Epirus gezeten.

Weinigen die nu naar hun stellingen trokken, waren onder de indruk geraakt van de voorbereidingen die ze sinds hun landing hadden gezien. De haven in Souda was een rotzooi. Er konden slechts twee kleine schepen tegelijk gelost worden, zodat de rest in de baai moest wachten en een gemakkelijk doelwit voor luchtaanvallen vormde, getuige de halfgezonken wrakken. De oproep van Churchill in november om van de baai van Souda een 'tweede Scapa' te maken was door het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten niet serieus genomen omdat andere fronten meer aandacht eisten.

Churchill had dat niet zomaar gezegd. Hij geloofde sterk in het belang van de omvorming van Souda tot 'de amfibische citadel waarvan heel Kreta het fort is' en had in de winter de taak niet vergeten. Maar door de nadruk op Souda kon Wavell denken dat hij, met al zijn andere verplichtingen, kon volstaan met een versterking van alleen het havengebied.

De nieuwe commandant van het eiland, generaal-majoor E.C. Weston, was eind maart op Kreta aangekomen. Zijn eenheid bestond voornamelijk uit luchtafweer- en zoeklichtbatterijen. Voor de Duitse invasie van Griekenland werden de aanvallen door Italiaanse torpedobommenwerpers uitgevoerd. Haast elk kanon op elk schip in de haven knalde op ze, de burgerkanonniers op koopvaardijschepen en hulpschepen van de marine misschien zelfs nog enthousiaster dan de marine zelf. Maar toen de Stuka's van de Luftwaffe het van de Italianen overnamen, ging het er echt om spannen.

De Palestijnse Pioniers en een zogeheten Havencompagnie, die bestond uit geuniformeerde mensen van scheepskantoren, geen stuwadoors, hadden het hachelijkste werk: het lossen van munitie en brandstof van schepen in de baai van Souda terwijl de luchtaanvallen elkaar opvolgden. Vanuit het ruim van een schip was de rode waarschuwingsvlag die op het marinehoofdkwartier op de kade werd gehesen onzichtbaar. De eerste salvo's van de Boforskanonnen waren vaak pas het eerste teken van onraad. Dit gebrekkige alarmsysteem maakte de dokwerkers nerveus, wat niet tot hun productiviteit bijdroeg. En de met het lossen belaste officier stond hun niet toe dekking te zoeken: ze moesten zich maar als frontsoldaten beschouwen. Geen wonder dat een heel hoog percentage zich ziek meldde.

Na aankomst in Iraklion met de andere overlevenden van de Kalanthe voegde Harold Caccia zich bij een afgezwakte versie van de Britse legatie in Chalepa vlakbij Chania. Onderweg zag hij een groep soldaten een brug oververven, terwijl een andere groep hem voor vernietiging gereedmaakte. Voor hem symboliseerde dit het ontstellende gebrek aan voorbereiding. 'We waren er al zes maanden. Wat hadden we gedaan?'9 De kracht van zijn gevoelens sproot voort uit het falen van de Britten hun belofte na te komen dat ze voor Kreta zouden zorgen: hij had de Griekse regering die belofte gedaan toen de Kretenzische Divisie naar het vasteland werd gestuurd.

Terwijl de oude stad Chania bestond uit nauwe straten en hoge Venetiaanse huizen met bovenop een Turkse hayati (een houten uitbouw met geblindeerde ramen), had Chalepa, dat zich ten oosten tot aan de Akrotiri uitstrekte, ruime villa's met tuinen met palmbomen, seringen, bougainvilles en oleanders. De Britse legatie vestigde zich niet ver van de vroegere residentie van de vader van prins Petros toen hij gouverneur-generaal was. En naast de residentie stond het huis van de familie Venizelos.

Caccia, wiens kleren samen met de Kalanthe verloren waren gegaan, kreeg wat vervangende kledij toen Peter Wilkinson van de soe op Kreta aankwam. Wilkinson, die voornamelijk voor Polen en Tsjecho-Slowakije verantwoordelijk was, kwam kijken of een 'ondergrondse spoorlijn' door de Balkan naar Midden-Europa nog mogelijk was. Hij was ook op het eiland om de invasie van para's te observeren, die ook volgens Ultra ophanden was, en dan verslag uit te brengen aan kolonel Colin Gubbins op het Londense hoofdkwartier van de soe in Baker Street. De soe onderzocht in die tijd het wilde idee om grote formaties Poolse en Tsjechische troepen in hun landen te droppen zonder enige hoop hen te kunnen ondersteunen.

Vanuit de baai van Souda kreeg Wilkinson een lift naar Chania, waar hij zocht naar de Britse legatie. Tot zijn verrassing zag hij Harold Caccia de heg knippen. Nog verrassender was diens uitdossing: lakleren schoenen met spekzolen, een streepjesbroek van een jacquetkostuum, een zwart fietsjasje en een panamahoed met het lint van de Eton Ramblers. Ze gingen in een goed restaurant lunchen; vervolgens stelde Caccia voor naar de geboorteplaats van Venizelos te wandelen, een behoorlijke afstand. Weldra kwamen ze langs 'een paar ontzettend recalcitrante Australische soldaten'.10 De in uniform gestoken Wilkinson was een beetje beducht voor de manier waarop ze 'deze vrij onwaarschijnlijke Engelsman' zouden bejegenen, maar Caccia bleef stoicijns onder het gejouw en ze kuierden rustig verder.

Behalve een broek voor Harold Caccia had Wilkinson ook een radiozender meegenomen voor Ian Pirie, het minder voorname gezicht van de Britse diplomatie. Pirie en Barbrook hadden hun intrek genomen in een nog grootsere villa even verderop in een straat met aan de kant seringen die nu volop bloeiden. Pirie was, zoals Nicholas Hammond opmerkte, 'een kei in het krijgen van goede huisvesting'.11 Dit centrum voor geheime operaties, dat het Huis met de Varens werd genoemd, was volgestouwd met radiozenders, de Duitse uniformen die in de vissersboot uit Athene waren meegenomen en kisten machinegeweren die door geuniformeerde en ongeuniformeerde Grieken werden aangedragen. Onder de piratenbemanning van Pirie en Barbrook bevonden zich ook een gewezen dranksmokkelaar en een adjudant-onderofficier met vettige snor op zijn bovenlip, een Mauserpistool op zijn heup en een Browning in een schouderholster. Dit stelletje ongeregeld werd gecompleteerd door de blonde Nicki, die ondanks haar verse huwelijkse staat en haar koelheid jegens raf-piloten in loopgraven nog niets van haar natuurlijke erotische aantrekkingskracht had verloren. De lokale Kretenzische vrouwen, zowel jong als oud, 'stonden er versteld van'.12

Ze kregen in het Huis met de Varens gezelschap van Wilkinson en vervolgens van Geoffrey Cox, een buitenlandcorrespondent die onderofficier in de Nieuw-Zeelandse Divisie was geworden; hij moest een dagblad voor de troepen, Crete News, opzetten. Wilkinsons belangstelling voor de sluiproute naar de Balkan nam al gauw af toen duidelijk werd dat Piries vloot van clandestiene boten, die door een vage figuur genaamd Zwarte Michael georganiseerd was, meer op fantasierijk optimisme dan op de werkelijkheid was gebaseerd. Terwijl hij dus wachtte op de mogelijkheid de invasie van de para's van dichtbij gade te slaan, installeerde Wilkinson zich van lieverlee op het terras met een keur aan geweren waar het huis mee bezaaid lag en begon te schieten op de Stuka's als ze na hun duikvluchten op de baai van Souda net boven de heuvel weer opklommen. Wilkinsons doorlopende commentaar op zijn geschiet - 'die schoft is mooi omgekeerd'13 - werd een keer vergezeld van een vrij weemoedige zucht van de onbevreesde Nicki, die vanaf het balkon boven hem toekeek hoe de Stuka's ongehinderd hun bombardementen konden uitvoeren: 'raf niet goed. Moeten Hurricanos komen.'14

Nadat hij Ian Pirie en Bill Barbrook in Chania had achtergelaten, had Nick Hammond bij Mike Cumberlege aangemonsterd, een figuur wiens daden weldra legendarisch zouden worden in het oostelijke Middellandse Zeegebied. Cumberlege, een bebaarde marineofficier met in een oor een gouden ring, voerde het bevel over een kaik uit Haifa, omgedoopt in hms Dolphin, die was uitgerust met een tweeponder en een paar Oerlikons als luchtafweergeschut. De rest van de bemanning bestond uit de neef van Cumberlege, Cle, een artilleriemajoor die zichzelf tot richter op dit bijzondere schip had gedegradeerd, een Zuid-Afrikaanse soldaat in de Schotse Black Watch die Jumbo Steele heette, en volmatroos Saunders. De Dolphin voer naar Iraklion, waar Hammond voor het eerst sinds hun afscheid de zomer daarvoor in Athene John Pendlebury weer zag.

Pendlebury was in zijn element. Hij beschikte niet alleen over een degenstok, maar bij de archeologische opgraving in Tell el-Amarna in Egypte had hij ook een vorm van staafvechten geleerd. Hij schilderde zichzelf zo'n beetje als een Kretenzische Lawrence van Arabie af, maar miste de intimiderende vasthoudendheid van Lawrence.

Na de Italiaanse invasie en de warme ontvangst door de Griekse regering van de Britse troepen op Kreta hoefde Pendlebury niet meer de rol van viceconsul te spelen. Hij deed zijn kapiteinstenue uit en werd verbindingsofficier tussen de Britse troepen en de Griekse militaire autoriteiten. Zijn echte taak was de vorming van een eenheid ter vervanging van de Kretenzische 5de Divisie, die destijds naar het Albanese front was gestuurd. Op dat moment waren er nog geen vierduizend Griekse soldaten op het eiland over en minder dan een op de vijf van hen was gewapend.* Pendlebury vroeg daarom in november 1940 het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten om tienduizend geweren. Hij besefte kennelijk niet dat hij daarmee de premier napraatte.

Churchill had kort daarvoor tegen de chef van de generale staf gezegd: 'We moeten er alles aan doen om wapens en uitrusting te sturen om de vorming van een reservedivisie op Kreta mogelijk te maken. Geweren en machinegeweren volstaan in dit geval. Het zou heel slecht zijn een Griekse divisie uit de strijd aan het Epirusfront te halen, en het zou een misdaad zijn Kreta te verliezen omdat we daar niet genoeg troepen hadden.'15 Deze order werd niet terzijde geschoven en zonk ook niet weg in het bureaucratische moeras van het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten, zoals velen leken te denken. Hoewel de regering-Metaxas er, met de Kretenzische opstand van 1938 in het achterhoofd, niet op gebrand zal zijn geweest een bevolking opnieuw te bewapenen die ze kort daarvoor alle wapens had afgenomen, schijnt ze het idee geaccepteerd te hebben. 'De Griekse generale staf,' schreef kolonel Salisbury-Jones in zijn latere verslag over de slag om Kreta, 'stemde ermee in een reservedivisie te vormen en vroeg ons de uitrusting ervoor te leveren. De levering van de complete uitrusting was natuurlijk onmogelijk, maar we spraken af dat we tienduizend geweren zouden leveren.'16 Er kwamen slechts 3500 Amerikaanse karabijnen omdat Duitse luchtaanvallen op de Midlands de fabrieken voor kleine wapens hadden vernietigd en de productie pas laat in 1941 weer op gang kwam. Zulke praktische overwegingen deden weinig af aan Pendlebury's rechtschapen enthousiasme.

* Tijdens de burgeroorlog probeerden de communisten in 1946 de uitzending van de Kretenzische Divisie naar het vasteland in november 1940 af te schilderen als een vooropgezet plan van het '4 augustusregime' van generaal Metaxas om de Kretenzers te breken (De Stem van het Volk, Chania, juni 1946).

Pendlebury had zijn activiteiten niet tot Kreta beperkt. Hij had nauw samengewerkt met het 50ste Midden-Oosten-Commando dat in december naar het eiland was gestuurd om na het vertrek van de Kretenzische Divisie het garnizoen te versterken en om aanvallen uit te voeren op de door de Italianen bezette eilanden van de Zuidelijke Sporaden, eerst Kasos en vervolgens Kastelorizo. In het begin van het jaar stuurde de soe-Cairo twee officieren om hem te helpen: Terence Bruce-Mitford en Jack Hamson die, stomtoevallig, net als Pendlebury een glazen oog had. Bruce-Mitford, lector klassieke talen aan de universiteit van St Andrews, een man met een academisch voorkomen en dun rossig haar, was iemand van aanpakken. Zijn idee van plezier maken in Cairo was de woestijn intrekken en de nacht in de zandduinen doorbrengen. Hamson, die later hoogleraar vergelijkend recht aan het Trinity College in Cambridge werd, was heel anders, alleen al door zijn exotische achtergrond. Hij stamde uit een Levantijnse Engelse familie, juweliers in Constantinopel, die in vorstelijke stijl op het eiland Prinkipo woonden. Hun katholieke netwerk bezorgde Hamson zelfs een mooi stel laarzen na zijn gevangenneming op Kreta: zijn moeder wist het te sturen via kardinaal Roncalli, de latere paus Johannes xxiii.

Beiden deden aan een van de aanvallen op de Zuidelijke Sporaden mee. Hamson beschreef de inscheping bij maanlicht: 'Langs het Venetiaanse fort en dan naar het water [...] terwijl we zwijgend met uitrusting en geweren en bommen en messen door de ruines van andere oorlogen liepen: een scene uit een jongensboek.' Maar vervolgens foeterde hij op de 'verwarring, onkunde, dwaasheid en chaos'.17 Het debacle was niet helemaal aan het 50ste MiddenOosten-Commando te wijten, maar het werd weldra naar Egypte teruggetrokken.

Pendlebury's leven van smakelijke tegenstellingen ging verder. Na in Iraklion een traditioneel Engels diner te hebben gegeven trok hij vergezeld van zijn trouwe ezeldrijver en lijfwacht Kronis Vardakis de bergen in; hij had een zwart lapje in plaats van het glazen oog, dat hij op de tafel in zijn kamer had achtergelaten om vrienden die langskwamen te waarschuwen dat hij met guerrillawerk bezig was.

De kamer zelf was een grote chaos: geweren in plaats van bezems vielen uit de kasten en de vloer lag bezaaid met geheime paperassen. Na zijn executie door para's meldde een Duits rapport, dat hem hardnekkig 'Pendleburg' noemde: 'In zijn huis in Iraklion zijn stukken aangaande zijn organisatie, de financiering en bewapening ervan gevonden, alsmede de namen van zijn helpers. Wapens, munitie en explosieven zijn daar in een grote hoeveelheid gevonden.'18 Maar John Pendlebury had zich van tevoren bij zijn dood neergelegd: hij beschouwde deze op geen enkele manier als zelfmoord, maar als een triomfantelijk slotakkoord van zijn missie van zelfopoffering. Op 17 maart, drie weken voor de Duitse invasie van Griekenland en twee maanden voor de invasie van Kreta, had hij zijn laatste woorden aan zijn vrouw geschreven: 'Liefs en vaarwel.'19

7 'De speerpunt van de Duitse lans'

De bestudering van een kaart van het oostelijke Middellandse Zeegebied leidde in de herfst van 1940 voor zowel Britse als Duitse planners tot twee conclusies: Kreta was voor het gebied een luchtmacht- en marinebasis van doorslaggevend belang, en de Asmogendheden konden het eiland alleen met luchtlandingstroepen veroveren. De kracht van de Royal Navy maakte een aanval vanuit zee te gevaarlijk.

Zodra de plannen voor de invasie van Groot-Brittannie waren opgegeven, zei generaal Halder op 25 oktober dat 'de heerschappij over het oostelijke Middellandse Zeegebied afhing van de verovering van Kreta, en dat die het best via een luchtlanding bereikt kon worden.'

Generaal Jodl, de architect van de 'perifere strategie' - om Groot-Brittannie in het Middellandse Zeegebied te wurgen - kwam vervolgens met de aanbeveling dat de Italianen, als ze Griekenland binnenvielen, ook Kreta moesten meenemen om een Britse bezetting van het eiland voor te zijn. En op 28 oktober 1940, de dag dat Italie Griekenland binnenviel en de leiders van de Asmogendheden elkaar in Florence ontmoetten, zei Hitler tegen Mussolini dat, mocht hij Kreta willen binnenvallen, 'Duitsland een divisie luchtlandingstroepen en een divisie parachutisten kon leveren.'1

De strategie was zo voor de hand liggend dat brigadegeneraal Tidbury, die op 3 november tot bevelhebber over de Britse troepen op Kreta werd benoemd, al zesenhalve maand voor de aanval elk Duits doelwit en hun vier droppingzones op het eiland keurig kon uittekenen. De Duitsers hebben daar kennelijk niet aan gedacht.

Het voorstel voor een Duitse invasie van Kreta vanuit de lucht werd Goring voorgelegd door generaal Kurt Student, de architect van de parachutistendivisie en de commandant van het xide Luchtkorps. Student stamde uit een familie van verarmde Brandenburgse landeigenaren, een onderdeel van de verarmde Pruisische adel die de ruggengraat van het officierskorps onder keizer Wilhelm vormde. Vanuit een regiment lichte infanterie kwam hij bij de luchtmacht en in de Eerste Wereldoorlog maakte hij voor de slag om Tannenberg een verkenningsvlucht boven de Russen. Als een van de weinige Duitse gevechtspiloten die de oorlog overleefden, maakte Student later deel uit van het geheime officierskader in het Centraal Vliegbureau dat in weerwil van het Verdrag van Versailles de basis legde voor de Luftwaffe.

Student, die bekend stond om zijn 'barse opgewektheid', ironie en lijzige stem, was een onvermoeibare werker, geen partijman of politicus in de wandelgangen.2 Hij klom langzaam op. Zijn assistent op het Centraal Vliegbureau, Hans Jeschonnek, schoot hem voorbij en werd stafchef van de Luftwaffe. Maar dit pakte gunstig uit, want generaal Jeschonnek stond achter Students plan om parachutistenregimenten te vormen en hielp hem zijn meer gedurfde ideeen te ontwikkelen, zoals het gebruik van zweefvliegtuigen, die later groot opzien baarden bij de verovering van het Belgische fort Eben-Emael in mei 1940.

Student geloofde hartstochtelijk in zijn schepping van een nieuw strategisch wapen in plaats van het oorspronkelijke idee van sabotagegroepen die in het kielzog van een bombardementsaanval van de Luftwaffe zouden worden neergelaten. Dat Goring de vorming van een Luftwaffedivisie mogelijk maakte, wekte binnen de Wehrmacht veel afgunst. De orthodoxe militairen waren openlijk tegen Students ambitieuze plannen en de middelen die daarvoor nodig waren. Toch appelleerde zo'n revolutionaire vorm van oorlogvoering duidelijk aan Hitlers gevoel voor militaire verrassing en symbolische beelden. Nog voordat Students mannen de kans kregen zich te bewijzen, bepaalde Hitler dat het 1ste Parachutistenregiment van kolonel Bruno Brauer in 1939 het defile op zijn verjaardag zou openen.

Iets meer dan een jaar later moesten de critici binnen de Wehrmacht inbinden nadat de zweefvliegers van kapitein Witzig binnen fort Eben-Emael landden en de para's van Student het Nederlandse leger verlamden. Toch kostte de operatie tegen Rotterdam Student bijna het leven toen een kogel van een sluipschutter zijn hersenen binnen drong. Een Nederlandse chirurg redde hem van de dood of verlamming.

Student, wat pafferig geworden tijdens de maanden van inactiviteit in het ziekenhuis, was volledig hersteld toen Goring hem meenam voor een ontmoeting met Hitler op het hoofdkwartier in Monichkirchen ten zuiden van Wenen. Ze kwamen aan op 21 april 1941, de dag nadat de Fuhrer 52 was geworden en generaal Tsolakoglou generaal Sepp Dietrich in Griekenland het aanbod tot overgave had gedaan. Hitler stond uitgesproken sceptisch tegenover Students visionaire plan om Kreta en vervolgens Cyprus als tussenstation in de Middellandse Zee te gebruiken, met een aanval van para's op het Suezkanaal op het moment dat Rommel de buitenwijken van Alexandrie bereikte. Dit was de meest uitgesproken variant van Jodls perifere strategie die Hitler in december had laten varen om zich op de invasie van Rusland te concentreren. Hitler vroeg of de para's niet beter voor de verovering van Malta konden worden ingezet. Student herhaalde de argumenten waarmee hij Keitel en Jodl had overtuigd: door de grootte en vorm van Malta kon het garnizoen snel de tegenaanval op de droppingzones inzetten. Kreta echter was lang en smal en had slechte verbindingen. Hitler, die minder gemakkelijk te overtuigen was dan zijn generaals, voorspelde zware verliezen. Als hij niet van een bepaald plan bezeten was, was zijn militaire en psychologische intuitie vaak zeer juist.

Toch gaf Hitler na een paar dagen toe aan Gorings herhaalde verzoeken tot goedkeuring van wat Operatie Merkur (Mercurius) zou gaan heten. Martin van Creveld omschreef de omstandigheden aldus: 'Merkur was beslist geen onderdeel van een samenhangende strategie, maar een zoethoudertje voor Goring, wiens luchtmacht in de komende Russische campagne een ondergeschikte rol zou spelen.'3 Maar hier overdrijft professor Van Creveld de zaak wat. Anders dan de generaals die nog steeds de perifere strategie omarmden, was Hitler inderdaad niet geinteresseerd in Kreta als tussenstation op weg naar het MiddenOosten. Zijn voortdurende zorg om de Roemeense olievelden en zijn atavistische Oostenrijkse vrees voor een invasie uit het zuidoosten deden hem echter het eiland als een nuttig bolwerk in zee zien.

Fuhrerorder nr. 28 van 25 april begon met: 'De bezetting van het eiland Kreta (Operatie Merkur) dient te worden voorbereid teneinde een basis te hebben om de luchtoorlog tegen Engeland in het oostelijke Middellandse Zeegebied te voeren.'4 Er was een voorbehoud: 'De transportbewegingen mogen niet tot enige vertraging in de strategische concentratie voor Barbarossa leiden.'

Student was al teruggevlogen naar het luchtmachthoofdkwartier in BerlijnTempelhof om de komst naar Griekenland van de 7de Parachutistendivisie vanuit elf verschillende kampen in Pruisen op gang te brengen. De administratieve rompslomp bood divisiestafchef majoor graaf Von Uxkull weinig tijd om over de operatie na te denken, waarvan het doel hun onder strikte geheimhouding was verteld. Die geheimzinnigheid leidde slechts tot meer geruchten toen het bevel zich gereed te maken de barakken bereikte.

De Parachutistendivisie was zich, als onderdeel van de luchtmacht en niet van het leger, heel goed bewust van de jaloezie en het scepticisme binnen het officierskorps van de Reichswehr. 'Onze formatie is jong,' zei kapitein baron Von der Heydte tegen zijn mannen in het 1ste Bataljon van het 3de Parachutistenregiment, toen hij hun het divisie-insigne van een duikende adelaar met een hakenkruis in zijn klauwen overhandigde.* 'We moeten door onze daden in de komende tijd een traditie scheppen. Het hangt van ons af of het teken van de duikende adelaar - het insigne dat ons verenigt - wel of niet als symbool van militaire eer en moed de geschiedenis in zal gaan.'5

Het waren allemaal vrijwilligers, een aantal van hen zeventienjarigen die tijdschriftartikelen over de Fallschirmjager-regimenten hadden gelezen en die graag tot deze nieuwe elite wilden behoren. Von der Heydte zei dat zijn mannen uit 'idealisme, ambitie of avontuur' hadden getekend.6 De idealisten, voormalige, 'met nationalistische slogans overvoerde' leden van de Hitlerjugend, maakten de meeste kans eraan onderdoor te gaan. Volgens Von der Heydte waren de avonturiers de beste soldaten.

Een vrijwilliger die Martin Poppel heette, was zowel een voormalig lid van de Hitlerjugend als een avonturier. Hij had het tijdens de 'ongelooflijk zware' training voortdurend aan de stok met Hauptfeldwebel Zierach die 'superieur heerste met zijn dikke strafboekje, dat hij tussen de eerste en tweede knoop op zijn borst hield geklemd.' De straf was altijd een lichamelijke inspanning tot de schuldige erbij neerviel: 'hardlopen op de plaats, marcheren en plat neervallen.' Maar 'de para's wilden iets pittigs, iets wat anders was.'7 Succes bij het eindexamen en de eerste sprong werd gevierd met worstjes, bier en meisjes, die onder de indruk waren van het uniform van de para's en hun reputatie van elitekorps.

Het hardnekkige idee dat de Parachutistendivisie alleen de bloem van de nazi-jeugd vertegenwoordigde, is misleidend. Een aantal gewone soldaten en vice-korporaals stamde uit oude Pruisische families: in het Britse leger zou dit ondenkbaar zijn geweest. Drie broers, de graven Wolfgang, Leberecht en Hans-Joachim von Blucher, waren het treffendste voorbeeld. Wolfgang, 24, was luitenant, de andere twee, 19 en 17, sergeant en gewoon soldaat. Alle drie zouden op Kreta sterven in de gevechten met de Black Watch op het roestkleurige terrein rond het vliegveld van Iraklion.

Ook bij de officieren van de parachutisten was er een groot verschil in afkomst. Von der Heydte beschreef een medebataljonscommandant als iemand die 'een heel goede onderofficier was geweest; maar zelfs als officier bleef hij een onderofficier'. Van de taaie vechters die waren opgeklommen, was kolonel Hermann Ramcke, die als scheepsjongen was begonnen, de bekendste. In de Eerste Wereldoorlog vocht hij in de loopgraven en na de wapenstilstand kwam hij in een van de wreedste Freikorpsen, de IJzeren Divisie van generaal Von der Goltz, die in 1919 vlak voor de Russische burgeroorlog de Baltische staten terroriseerde. In het interbellum werd hij ten slotte officier in de Reichswehr.

* Elk regiment, met drie bataljons van 550 man, stond gelijk aan een zwakke infanteriebrigade. Het Stormregiment had vier bataljons van elk zeshonderd man.

Anderzijds behoorden generaal-majoor Wilhelm Sussmann, majoor graaf Von Uxkull (uit een familie van Baltische landeigenaren) en kapitein baron Von der Heydte allen tot de antinazifractie binnen de strijdkrachten. Von Uxkull, die Von der Heydte aantrok, was een achterneef van kolonel graaf Claus von Stauffenberg.

Einer von der Heydte, die in 1934 een vriend van Patrick Leigh Fermor in Wenen was geweest, 'was cavalerieofficier geworden,' schreef Leigh Fermor, 'zoals Fransen van het ancien regime die het krijgsbedrijf ingingen ondanks hun haat tegen de regering'.8 Na het complot om Hitler te vermoorden in juli 1944 ontsprong Von der Heydte, die een aantal samenzweerders had gekend, alleen de dans omdat 'zijn naam verkeerd was gespeld in de stukken die de Gestapo vond. In plaats daarvan werd een majoor die Von der Heyde heette gearresteerd, en later door de Russen bevrijd.'9

In de ogen van de manschappen schijnt de afkomst van een officier van weinig of geen waarde te zijn geweest: de mensen met een welverdiende reputatie van dapperheid werden aanbeden. Kapitein Gericke, een bataljonscommandant, vonden ze 'een echte oorlogsgod' na zijn wapenfeiten in Nederland.10En de oudste Blucher werd meer bewonderd om zijn Ridderkruis, dat hij ook in Nederland had verdiend, dan om zijn familienaam.

Het 2de Parachutistenregiment en de divisiestaf onder leiding van generaal Sussmann waren op 26 maart, voor de invasie van Griekenland, naar Bulgarije vertrokken. En hoewel bij de verovering van het eiland Lemnos geen parachutisteneenheden in actie hoefden te komen, zoals wel was gepland, werden ze kort daarop gebruikt om op 26 april de landengte van Korinthe te bezetten.

Op 2 mei volgde de rest van de para's per trein, een reis van 1500 kilometer in dertien dagen vanuit hun trainingscentrum op de hei in Noord-Duitsland via Oostenrijk, Hongarije en Roemenie naar de Bulgaarse grens, vervolgens naar Saloniki en dan per vrachtauto langs de Egeische kust. Ze voelden zich 'eerder op vakantie dan op weg naar de strijd'.11Pas in Griekenland zagen ze tekens van de oorlog: 'uitgeschakelde tanks, uitgebrande voertuigen en pas gedolven soldatengraven.'

De vrachtauto's brachten hen naar hun bivak in de buurt van vliegvelden in Attika: Dadio, Elefsina, Megara, Tanagra, Topolia en Korinthe, waar het 2de Parachutistenregiment na zijn actie was gebleven. Von der Heydtes bataljon van het 3de Parachutistenregiment zette zijn tenten in Topolia op. Op 15 mei, de dag na hun aankomst, kwam er vroeg in de morgen een order voor regiments- en bataljonscommandanten om zich tegen elven in Hotel Grande Bretagne in Athene te melden. Generaal Student had nog geen week na het vertrek van het Griekse oppercommando en de Britse militaire missie het hotel als zijn hoofdkwartier betrokken.

Als Luftwaffeoperatie kwam Merkur onder bevel te staan van de Vierde Luchtvloot van generaal Lohr, niet van het hoofdkwartier van het Twaalfde Leger van veldmaarschalk List. Hoge Duitse legerofficieren waren tegen de operatie gekant. Ze waren er zeker van dat de Britten een strategisch zo belangrijk eiland tot de laatste snik zouden verdedigen en vreesden zo vlak voor Operatie Barbarossa een herschikking van nog meer troepen. De bevoorrechte behandeling van de Parachutistendivisie en Students ongehoorde plan een groot eiland vanuit de lucht te veroveren met weinig hoop op de gebruikelijke grondsteun, zouden ongetwijfeld aanleiding geven tot behoorlijk wat Schadenfreude, mocht de onderneming moeizaam verlopen.

De 22ste Divisie was als luchtmobiele formatie bij het xide Luchtkorps ondergebracht, maar het hoofdkwartier van veldmaarschalk List concludeerde dat het te ingewikkeld was haar uit Roemenie te halen, waar ze de olievelden bewaakte. In haar plaats stelde de staf van List de 5de Bergdivisie voor, die uit Beierse en Oostenrijkse alpenregimenten bestond. Deze formatie, die bij de Rupelpas zware verliezen had geleden, lag in Chalkis van de gevechten te bekomen. De 5de Bergdivisie haatte de Pruisen in de parachutistendivisie en noemde ze Saupreussen. Hun commandant, generaal-majoor Julius Ringel, een Oostenrijkse nazi van voor de Anschluss, was een zwierige landjonker uit Stiermarken met een donkere snor en vorstelijke baard.

Student stuitte ook binnen de Luftwaffe op verzet. Hij vond het vervelend dat hij niet het exclusieve commando over de operatie had, waaronder de controle over het viiiste Luchtkorps dat de para's directe steun zou geven met ongeveer 570 vliegtuigen: Stuka's, Junkers 88's, Dorniers, Heinkels, Messerschmitt 109's en 110's. Het viiiste Luchtkorps stond onder bevel van Students rivaal generaal baron Wolfram von Richthofen, een neef van de 'rode baron'. De faam van deze Von Richthofen was minder romantisch. Hij trok het eerst internationale aandacht toen hij het Condorlegioen in Spanje leidde. Zijn schandelijke conduitestaat - Guernica en meer recent Belgrado - beloofde niet veel goeds voor de oude steden op Kreta.

De concentratie van transportvliegtuigen, de grootste in de geschiedenis, bereikte op 14 mei haar hoogtepunt. Iets meer dan vijfhonderd Junkers 52's, betrouwbare, langzame, driemotorige vliegtuigen van golfplaat, stonden op zeven vliegvelden in Attika en Boeotie klaar om golven para's driehonderd kilometer naar het zuiden de Egeische Zee over te brengen en ze te laten neerdalen op, naar gedacht werd, zwak verdedigde doelen. Maar toen was Student gedwongen het begin van Operatie Merkur, dat voor 17 mei gepland stond, tot dinsdag 20 mei uit te stellen. Er was extra tijd nodig om de tanker Rondine met vijfduizend ton vliegtuigbrandstof de Adriatische Zee over te brengen.

Elke twijfel in de hoofden van de Duitse officieren over het doel van hun komst verdween zodra ze de balzaal van Hotel Grande Bretagne betraden. Aan de muur was een grote kaart van Kreta bevestigd. Ze gingen zitten en keken om zich heen. Het daglicht was buitengesloten. De luiken en ramen in de buitenmuur waren dicht en het licht van de kroonluchters weerkaatste in de spiegeldeuren aan de overkant.

'Met rustige maar heldere en licht trillende stem,' schreef Von der Heydte later, 'legde generaal Student het aanvalsplan uit. Hij had het opgesteld, had het ondanks veel verzet erdoor gekregen en had alle details uitgewerkt. Je kon merken dat dit plan een deel van hem, een deel van zijn leven was geworden.'12 Student had het advies zijn troepen op een doel te concentreren van de hand gewezen: in plaats daarvan wilde hij liever zijn kansen spreiden en alle drie de vliegvelden aan de noordkust aanvallen; elk daarvan had in de buurt een haven voor de bevoorrading als de aanval succes had. Maar door deze spreiding had hij onvoldoende reserves om een bepaalde sector snel te versterken.

Het Stormregiment, zijn grootste formatie, zou op en rond het vliegveld Maleme in het westen van het eiland landen. Niet ver daarvandaan zouden het 3de Regiment en het Geniebataljon landen in de vallei die in noordoostelijke richting naar Chania liep teneinde Souda aan te vallen en geallieerde reservetroepen bezig te houden. Vijftig kilometer ten oosten hiervan zou de hoofdmoot van het 2de Regiment op het vliegveld in de buurt van Rethymnon landen en nog eens 65 kilometer naar het oosten zou het 1ste Regiment Iraklion en het vliegveld aldaar veroveren. Per zweefvliegtuig vervoerde manschappen zouden eerst in de buurt van Maleme en Chania landen om de belangrijke luchtafweerbatterijen aan te vallen. Zodra de vliegvelden op dag 1 of dag 2 in handen van de para's waren, zouden transportvliegtuigen de 5de Bergdivisie binnenvliegen. Gemotoriseerde troepen, bergartillerie en genie-eenheden zouden volgen.

Op de tweede dag zouden twee Leichte Schiffsstaffeln, oftewel groepen lichte vaartuigen (bij elkaar zeven kleine vrachtboten en 63 motorboten) versterkingen, voorraden en pakdieren voor de bergregimenten brengen. De versterkingen bestonden uit twee bataljons bergtroepen en luchtafweerbatterijen. Het eerste flottielje zou met het ene bataljon naar Maleme varen, of de baai van Souda als die op de eerste dag veroverd was, en het tweede flottielje met het andere bataljon naar Iraklion. Een paar lichte tanks en motorvervoer zouden later komen als eenmaal 'de bootverbindingen tussen het vasteland en Kreta' tot stand waren gekomen. Het maritieme deel van het plan was er alleen op aandringen van Hitler uit veiligheidsoverwegingen aan toegevoegd.

Generaal Students inlichtingenstaf onder leiding van majoor Rheinhardt kwam toen met een van de meest onzorgvuldige rapporten van de hele oorlog. De verkenningsvluchten langs de kust, die een luchtfoto van alle doelwitten en droppingzones opleverden, hadden de meeste goed gecamoufleerde stellingen over het hoofd gezien. Generaal Student verklaarde na de oorlog dat de Dornierpiloten hadden gemeld dat 'het eiland onbewoond leek'.13

In hun periode van ogenschijnlijk niet te stuiten veroveringen besteedden de Duitsers betrekkelijk weinig aandacht aan het inlichtingenwerk. Een dergelijk overmatig vertrouwen kwam tot uiting in de taal van hun dagrapporten, waarin veronderstellingen als vaststaande waarheden werden gepresenteerd. Dat van 19 mei, aan de vooravond van de slag, meldde dat het Britse garnizoen op Kreta slechts vijfduizend man sterk was, met maar vierhonderd man in Iraklion en niemand in Rethymnon. Alle Nieuw-Zeelanders en Australiers uit Griekenland waren rechtstreeks naar Egypte geevacueerd en er waren geen Griekse troepen op het eiland.

Het meest verbazende was dat het rapport van Rheinhardt een enthousiaste ontvangst door de burgerbevolking voorspelde, en zelfs dat een pro-Duitse vijfde colonne zou opstaan die in antwoord op de roep 'Oberst!' het wachtwoord 'Bock!' zou teruggeven. Hij en zijn staf hadden de algemene instructie van 31 maart voor de invasie van Griekenland ofwel als onzin afgedaan ofwel vergeten te lezen. Daarin stond: 'De Kretenzers staan bekend als intelligent, heetgebakerd, dapper en prikkelbaar alsook koppig en moeilijk in het gareel te houden. De boerenbevolking is gewend aan het gebruik van wapens, zelfs in het gewone leven. Bloedwraak en ontvoering zijn nog in zwang, en de criminaliteit is hoog. In geval van invasie moet met koppig verzet van de burgerbevolking rekening worden gehouden.'14

Na de bijeenkomst, waarop nog was ingegaan op de instructies voor de inscheping en andere administratieve details, liepen de bataljonscommandanten het stralende licht van de namiddag in. Ze konden de volle betekenis van de komende operatie nog niet bevatten. Dit was wellicht hun enige kans Athene te zien, maar ze hadden nog maar weinig tijd voor een late lunch in een taverna voordat ze naar hun regimentscommandanten terugkeerden voor nog een instructiebijeenkomst.

Hoewel ze niet onder de indruk waren van de 'overvolle ezelwagentjes en de afgeladen oude trams die zich klingelend en aan de zijkant getooid met een stelletje sluwe, gladde straatjongens een weg baanden door de mensenzee', wilden de officieren wel een trotse wandeling over de Akropolis maken, waar een enorme roodzwarte hakenkruisvlag in de windstille hitte neerhing.15 Velen van hen waren dolblij over de verovering van Griekenland, alsof hun Nieuwe Orde de oude beschaving via een krijgstriomf had opgezogen. Sommigen schreven in lyrische bewoordingen over de schaduwen van hun vliegtuigen die over het Parthenon vlogen.

Andere belangrijke stappen werden op het laatste moment gezet alleen om redenen van geheimhouding. Op 17 mei, twee dagen na de bijeenkomst in Hotel Grande Bretagne, gaven leden van Students staf drukkerij Aspiotis opdracht kaarten van Kreta te maken met gebruikmaking van papier en matrijzen die uit Duitsland waren gekomen. Alles was nu klaar, behalve de vliegtuigbrandstof. Zelfs met Students driedaagse uitstel van de operatie tot 20 mei was het tijdschema bijna te krap. De tanker Rondine was de Adriatische Zee afgevaren naar Patras, maar toen hij het Kanaal van Korinthe bereikte, wilde de kapitein niet verder voordat de bodem over de hele lengte was onderzocht op nietontplofte bommen en van obstakels was ontdaan. Mensen van de genie en duikers van zowel Wehrmacht- als Luftwaffe-eenheden werden er haastig bij gehaald en in nog geen dag was de klus geklaard. De brandstof bereikte de vliegvelden pas een paar uur voor het opstijgen.

Om redenen van veiligheid mochten de bataljonscommandanten hun mannen pas vlak voor de operatie op de hoogte brengen. Maar de avond tevoren, toen de kwartiermakers met bier en brandewijn kwamen, wisten de para's dat het moment van actie nabij was. De opschepperij en grappenmakerij maakten plaats voor gepeins. Zelfs de zeventien- en achttienjarigen, die nog geen gevechtservaring hadden, zaten rond het kampvuur op de mondharmonica te spelen en sentimentele liedjes te zingen in plaats van soldatenliederen.

Op 19 mei om tien uur 's morgens vond op vliegveld Elefsina een laatste bijeenkomst plaats van commandanten van luchtmachteenheden. Ze hadden er geen idee van dat een door Ultra onderschepte boodschap over deze bijeenkomst, gevolgd door een waarschuwing dat 'vandaag, maandag, kan wel eens dag min een zijn', in de vroege uren vanuit Londen naar generaal Freyberg was gegaan.

Met alleen een korte broek en laarzen aan onderwierpen de para's in de hitte hun machinepistolen, geweren en Spandau-mitrailleurs aan een zeer grondige inspectie. Gebogen over parachutetrommels met gekleurde markeringen pakten zij hun wapens in met bijna evenveel zorg als waarmee ze hun parachutes opnieuw inpakten. Hun laatste taak was formulieren in te vullen en hun persoonlijke bezittingen in kistjes te doen, zodat die naar familie konden worden gestuurd als zij zouden sneuvelen.

Tegen de schemering riepen de compagniescommandanten hun mannen voor de instructie bijeen. Het doel van de operatie, zo hielden ze hun manschappen voor, was de verovering van het eerste in een serie eilanden in de Middellandse Zee. 'We zijn bijna gek van enthousiasme,' schreef een jonge korporaal in zijn dagboek.16

8 'Zeer geheime bronnen'

Generaal-majoor Bernard Freyberg, de commandant van de Nieuw-Zeelandse Divisie, bereikte Kreta pas op 29 april. Met de hem eigen vastberadenheid had hij tot op het laatste moment geweigerd Griekenland te verlaten om er zeker van te zijn dat zoveel mogelijk mannen van hem werden geevacueerd. Hij verheugde zich erop de Nieuw-Zeelandse expeditiemacht in Egypte weer als een formatie bij elkaar te krijgen. Zijn 6de Brigade was naar Alexandrie doorgegaan en hij ging ervan uit dat de andere naar Kreta geevacueerde Nieuw-Zeelandse eenheden de dagen daarop zouden volgen. De mogelijkheid dat men hem zou vragen te blijven om de verdediging van het eiland op zich te nemen was nooit bij hem opgekomen. Maar voor Churchill was Freyberg de voor de hand liggende keus. En men drong er bij Wavell op aan hem te benoemen, wat in die omstandigheden gelijkstond aan een bevel.

Freybergs carriere werd gekenmerkt door zijn gespierde moraal. Op school in Nieuw-Zeeland was hij zwemkampioen, maar zijn academisch optreden wees niet op een bespiegelende of onderzoekende geest. Hij studeerde tandheelkunde, maar toen in 1914 de oorlog zich aandiende, ging hij naar Londen om zich als vrijwilliger te melden. Hij had geen andere militaire ervaring dan als onderofficier in Nieuw-Zeeland. Het verhaal dat Freyberg zich op weg naar Europa bij het leger van Pancho Villa in Mexico had aangesloten en 'de rang van generaal had bereikt' was een belachelijke overdrijving die mede door Churchill in omloop werd gebracht.1 Deze canard, die hem 'een zekere mate van beruchtheid' gaf, hield tot na de Tweede Wereldoorlog stand.2 'De waarheid is,' zei Freyberg in 1948 toen hij gouverneur-generaal van Nieuw-Zeeland was, 'dat ik nooit de moeite heb genomen de zaak tegen te spreken.'

Als minister van Marine had Churchill Freyberg een aanstelling bij de marine bezorgd en hij was trots op diens moed en koelbloedigheid: Freyberg zwom 's nachts met fakkels naar een vijandelijk strand bij Gallipoli om de Turken in verwarring te brengen en hij kreeg een Victoriakruis nadat het Hoodbataljon onder zijn leiding Beaucourt in Noord-Frankrijk had veroverd.

Freyberg, die onder zijn esthetische makkers van de verloren generatie als Rupert Brooke, Patrick Shaw-Stewart en Charles Lister een ietwat vreemde eend in de bijt was geweest, werd na de wapenstilstand door gastvrouwen op handen gedragen. Gefascineerd door zijn gebrek aan vrees, beschrijft Churchill in een merkwaardige alinea dat hij tijdens een weekend in een buitenhuis Freyberg vroeg zijn kleren uit te trekken, zodat hij zijn 27 wonden kon tellen. Voor hij zijn kleren uitdeed, zei Freyberg bescheiden dat 'je van elke kogel of granaatscherf bijna altijd twee wonden krijgt omdat ze meestal zowel naar binnen als naar buiten moeten gaan.'3

In de jaren tussen de oorlogen leidde Freyberg een gewoon leven. Hij trouwde met een opmerkelijke vrouw die goede connecties had en erg geliefd was, en stopte met zijn opzichtige bravouregedrag uit zijn jeugd, toen hij altijd en overal de beste wilde zijn. In 1934 verliet hij het leger. Vijf jaar later, bij het uitbreken van de oorlog, lobbyde Churchill voor hem toen het toekomstig bevelhebberschap van de Nieuw-Zeelandse expeditiemacht aan de orde was. Maar Churchills tussenkomst was onnodig: de Nieuw-Zeelandse strijdkrachten hadden in die tijd geen andere duidelijke kandidaat.

In het begin was Freyberg niet populair, vooral niet bij zijn stafofficieren. Hij had het formalisme van het Britse leger aangenomen en de voeling met het Nieuw-Zeeland van zijn jeugd verloren. Tot ergernis van zijn officieren bemoeide hij zich met details die hij aan hen had moeten overlaten. Maar in de loop van de oorlog gingen ze hem meer bewonderen: behalve zijn moed had hij echt oog voor het lot van zijn mannen en hij was een prima trainer van de manschappen. En ze ontwikkelden een zekere genegenheid voor zijn zwakheden.

Deze tekortkomingen - vooral koppigheid, een zekere warhoofdigheid en een enorme weerzin zijn ondergeschikten de wacht aan te zeggen - werden vooral op Kreta belangrijk. Freyberg stond erom bekend dat hij een nutteloze officier niet aan de dijk kon zetten, zelfs als hij zijn staf had beloofd de zaak door te zetten. 'Hij kon het niet opbrengen onvriendelijk te zijn,' schreef een van hen later.4Bij diverse gelegenheden deed hij veel moeite zich aan zo'n vervelende klus te onttrekken. Dit was misschien een uiting van de zachtmoedigheid die men vaak aantreft bij grote mensen met buitengewone lichamelijke moed.

Bernard Freyberg was inderdaad groot, en de term 'rondborstig' kwalificeerde hem precies. Churchill noemde hem 'de grote sint-bernard', wat ook zijn vrij vertederende schooljongensachtige enthousiasme verraadt.5 Als hij zijn 'citroenpers'-hoed droeg, zag hij er echt als 'een geweldige hopman' uit, zoals iemand anders van zijn staf opmerkte.

Het voorbeeld van Freyberg toont nog eens aan dat boekenhelden zelden goede generaals zijn. Een staflid van het oorlogskabinet vond dat Churchill te zeer onder de indruk was van daadkrachtige mannen. 'Winston kon slecht iemands karakter beoordelen.6 Hij scheen geen verband te kunnen leggen tussen de taak en de man die deze moest uitvoeren. Hij koos automatisch voor mensen die vroeger enorme ijzervreters waren geweest. Je hoorde hem denken: Wie lijkt het meest op mij toen?'6

Op 30 april, de dag nadat hij aan boord van hmsAjax Kreta had bereikt, moest Freyberg bij zijn twee directe superieuren generaal Wilson en generaal Wavell komen. Deze bijeenkomst vond plaats in Agia Marina in een grote villa aan de kust met een dakterras waarboven een zonwering in de wind klapperde.

De opperbevelhebber kwam per auto van vliegveld Maleme waar hij na een vervelende vlucht uit Egypte in een Blenheim was geland. Churchill had hem twee dagen daarvoor de volgende boodschap gestuurd: 'Uit onze informatie blijkt duidelijk dat Duitse troepen en bommenwerpers weldra een zware luchtaanval op Kreta zullen doen. Laat me weten wat voor troepen u op het eiland hebt en wat uw plannen zijn. Het zou een mooie gelegenheid zijn om de parachutisten te doden. Het eiland moet hardnekkig worden verdedigd.'7

Wavell had het afgelopen halfjaar, ondanks Churchills opdrachten, Kreta zo min mogelijk prioriteit gegeven en nu zat hij in zijn maag met diens hernieuwde vechtlust. 'Winston verwacht altijd dat er konijnen uit lege hoeden komen,' zei hij tegen Chips Channon.8 De rampzalige verliezen aan vliegtuigen bij de val van Griekenland betekenden dat er niet genoeg Hurricanes over waren om voldoende dekking te geven. Daardoor hadden de marine en de raf geen belangstelling meer voor het eiland als vooruitgeschoven basis. De mogelijkheid op Kreta vliegvelden aan te leggen voor langeafstandsbombardementen van de olievelden in Ploesti is in dat stadium kennelijk aan de aandacht van het strategisch denken ontsnapt. Intussen had het leger elk bataljon en elke tank nodig om de opmars van Rommel in Noord-Afrika het hoofd te bieden, en Wavell moest nu een troepenmacht vormen om Britse bases in Irak te ontzetten, die werden belegerd tijdens een opstand waar de Duitsers hun steun aan hadden beloofd.

Eerst nam Wavell Jumbo Wilson terzijde en zei: 'Ik wil dat u naar Jeruzalem gaat en Bagdad ontzet.'9 Toen riep hij Freyberg bij zich, hij complimenteerde hem met het optreden van de Nieuw-Zeelandse Divisie in Griekenland en zei dat hij, Freyberg, het bevel over 'Creforce' op zich moest nemen.

Freyberg toonde zich ontzet. 'Ik zei hem,' schreef hij later in een rapport aan de Nieuw-Zeelandse regering, 'dat ik naar Egypte terug wilde om de divisie weer bij elkaar te krijgen en die te trainen en opnieuw uit te rusten, en ik voegde eraan toe dat mijn regering nooit zou toestaan dat de divisie voorgoed werd opgesplitst. Hij zei vervolgens dat hij het mijn plicht achtte te blijven en de baan aan te nemen. Ik had verder geen keus... Er was niet veel te bespreken. We kregen te horen dat Kreta moest worden behouden. Er werd gerekend op vijf- a zesduizend parachutisten, plus misschien een aanval vanuit zee. De hoofddoelen van deze aanval zouden de vliegvelden van Iraklion en Maleme zijn.'10

Freyberg was de zevende bevelhebber van de Britse troepen op het eiland sinds hun komst in november. Hij werd verkozen boven generaal-majoor Weston van de mariniers, die kort daarvoor was aangekomen om leiding te geven aan de diverse elementen van de defensieorganisatie van de mobiele marinebasis. Weston, die in de vier dagen van zijn nieuwe functie behoorlijk energiek aan de slag was gegaan, dacht dat hem het opperbevelhebberschap was aangeboden en hij voelde zich dan ook gekrenkt door de plotselinge verandering. Deze hoge marineofficier was een merkwaardig figuur. Hij had een analytische geest en een veel duidelijker opvatting over de strategie van de vijand dan zijn opvolger, maar hij was verwaand en geneigd onredelijk op kleine incidenten te reageren.

Die middag vestigde het hoofdkwartier van Creforce zich in een steengroeve boven Chania aan de westkant van de hals van het schiereiland dat de beschutting van de baai van Souda vormde. De plek was perfect. Ze keek uit over de kust tot aan Maleme en een paar graden naar links over de vallei die naar Chania liep en die door brigadegeneraal Tidbury zes maanden daarvoor terecht was aangemerkt als de tweede vijandelijke droppingzone bij Chania.

Weston hield angstvallig aan zijn personeel vast, zodat Freyberg zonder staf zat. 'Er waren niet eens kantoormensen en telegrafisten,' vertelde hij later, 'alleen een officierskantine.' Hoewel Freyberg geen prima donna was, is hij waarschijnlijk wel boos over Westons gedrag geweest, maar de wrijving tussen hen schijnt weinig invloed op de gebeurtenissen te hebben gehad, misschien omdat Freyberg vervelende situaties uit de weg ging.

Freyberg vroeg zich duidelijk af waar hij mee was opgescheept. In weerwil van Churchills bevel van november 1940 en herhaalde eisen waren er geen essentiele maatregelen voor de verdediging van het eiland genomen. Het latere excuus van het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten dat er niet genoeg middelen waren, was waar, maar ook nogal oneerlijk. Er werd niets gedaan om de zaken goed door te denken: de Britse ondeugd van het compromis deed zijn fatale werking. De wil en energie voor harde besluiten waren nog minder voorradig dan het materieel.

Peter Wilkinson, de soe-officier die naar Kreta was gekomen om de invasie van de parachutisten gade te slaan, schreef in zijn rapport voor kolonel Colin Gubbins op het soe-hoofdkwartier in Londen: 'Onze staf leek aan passiviteit ten prooi. Zelfs de meest essentiele voorbereidingen waren niet getroffen. Hoewel we nu al ruim zes maanden op Kreta zijn, is er geen enkele weg van Chania naar de zuidkust die voor militair transport kan worden gebruikt - hoewel er nog maar zes kilometer was af te maken toen ze hier kwamen.'11

Vanwege zijn bergketens als kantelen aan de zuidkant kon Kreta alleen via havens aan de noordkust bevoorraad worden. Gezien de Duitse vliegvelden in Griekenland was dit een vreselijk nadeel, getuige de constante sluier van zwarte rook boven de baai van Souda: in nog geen maand zonken er door luchtaanvallen tien koopvaardijschepen, goed voor vijftigduizend ton.

Alleen sterke dekking vanuit de lucht kon de scheepvaart beschermen, maar het opperbevel van het Midden-Oosten had niet genoeg Hurricane-squadrons om ze zo maar op uiterst kwetsbare vliegvelden te laten vernietigen. Niemand twijfelde aan de moed van de raf-piloten. Soldaten keken angstig naar de overmacht waarmee ze werden geconfronteerd. Een van de laatste Hurricanes op Maleme ging in z'n eentje de lucht in tegen een zwerm Messerschmitts die, om met een Boforskanonnier te spreken, 'als een horde haviken een enkele mus aanviel.'12Maar de trage en halfzachte pogingen bunkers voor gevechtsvliegtuigen en door de bergen beschermde noodvliegvelden aan te leggen wekten felle kritiek. 'De houding van de raf tart elke beschrijving,' vervolgde Wilkinson in zijn rapport voor Gubbins. 'Hun excuses worden niet door de feiten bevestigd, en als de Duitsers vliegvelden kunnen improviseren vanwaar Junkers' zes uur na landing kunnen opstijgen, dan had er in zes maanden vreedzame bezetting toch wel iets gedaan kunnen worden. Want ongeacht de resultaten van de Griekse campagne kon een kind zien dat Kreta de natuurlijke pleisterplaats was.'

Evenzeer bleef de administratieve wilskracht aan land ver achter bij de moed van de bemanningen van de marine en de koopvaardijvloot. 'Er was geen schuimblusapparaat in de hele baai te vinden,' vervolgde Wilkinson, 'hoewel die al zes maanden een zogeheten marinebasis was.'

Freyberg, die natuurlijk bezorgd was over de ware stand van zaken, stuurde Wavell in Cairo een boodschap: 'De troepen waarover ik beschik, zijn volslagen ontoereikend om de verwachte aanval op te vangen. Als het aantal gevechtsvliegtuigen niet sterk wordt vergroot en er geen zeestrijdkrachten beschikbaar komen om een aanval vanuit zee het hoofd te bieden, kan ik niet standhouden met alleen grondtroepen, die ten gevolge van de campagne in Griekenland verstoken zijn van artillerie, onvoldoende graafwerktuigen hebben, heel weinig vervoer en ontoereikende reserves aan uitrusting en munitie. De troepenmacht hier kan en zal vechten, maar zonder de volle steun van marine en luchtmacht kan ze de invasie niet afwenden.'13 Dezelfde dag stuurde hij zijn eigen regering een boodschap van gelijke strekking: 'Het ziet er niet naar uit dat er zeestrijdkrachten zijn die ons voor een invasie vanuit zee kunnen behoeden, en de luchtmacht op het eiland bestaat uit zes Hurricanes en zeventien verouderde toestellen.'

Een zinsnede als 'een invasie vanuit zee' veronderstelde dat de vijand een bestorming van het strand wilde opzetten, niet dat hij zijn luchtlandingstroepen via zee wilde versterken op een gedeelte van de kust dat hij al had veroverd. Dat waren natuurlijk zeer verschillende dingen. In de context van de slag om Kreta waren ze zo verschillend dat generaal Freyberg door dit misverstand een volkomen verkeerd beeld had van de bedoelingen van de vijand, en wel zo dat hij een boodschap van Ultra op de tweede dag van de slag verkeerd uitlegde, wat rampzalige, bijna zeker beslissende gevolgen had.

Wavell, daarbij gesteund door admiraal Cunningham, antwoordde dat de marine hem zou bijstaan en dat er, als het besluit Kreta te behouden werd teruggedraaid, weinig tijd over was om het eiland te evacueren. Getuige zijn boodschap voor Londen van 1 mei - 'volgens onze informatie hebben voor grootschalige operaties vanuit zee onvoldoende schepen de Egeische Zee verlaten' - deelde Wavell Freybergs bezorgdheid om de zee niet.14 Churchills mening over de dreiging verschilde ook van die van Freyberg, getuige zijn boodschap voor de premier van Nieuw-Zeeland van 3 mei: 'Volgens onze informatie komt er in de naaste toekomst een luchtlanding, met mogelijk een aanval vanuit zee. De marine zal zeker alles doen om dat laatste te voorkomen en het is niet waarschijnlijk dat zo'n aanval op grote schaal zal slagen. Wat betreft de luchtlanding, die komt de Nieuw-Zeelanders wel goed uit, want ze zullen de vijand dicht kunnen naderen, man tegen man, tegen een vijand die niet het voordeel zal hebben van tanks en artillerie waar hij zozeer op vertrouwt.'15

Freyberg was, zoals Wavells adjudant Peter Coats opmerkte, 'iemand van snel wisselende stemmingen, snel in de put en even snel weer in de wolken.'16 Slechts vier dagen na zijn zeer pessimistische boodschappen voor Wavell en de Nieuw-Zeelandse regering seinde Freyberg naar Londen: 'Kan nervositeit niet begrijpen; ben volstrekt niet bang voor luchtlanding; heb mijn stellingen betrokken en kan met de mij beschikbare troepen goed uit de voeten. Een combinatie van een aanval vanuit zee en een luchtlanding is iets anders. Als die komt voordat ik hier kanonnen en vervoer heb, wordt het moeilijk. Zelfs dan komt het allemaal wel goed, op voorwaarde dat de marine kan helpen.'17

De chefs van staven in Londen waren kennelijk ontsteld over Freybergs volkomen gewijzigde analyse van de vijandelijke dreiging. De volgende dag ging deze boodschap naar Cairo: 'Gelieve bij generaal Freyberg te informeren of hij de Orange Leonard [Ultra] informatie uit Cairo krijgt, zo niet, gelieve hem dan de betreffende informatie door te geven onder strikte geheimhouding.'18*

Omdat Freybergs verkeerde uitleg van Ultra op het cruciale moment van de slag nog nooit volledig is onderzocht, is het belangrijk precies te kijken waar deze foutieve interpretatie vandaan kwam.

De invasie van Kreta vormde de eerste grote test van Ultra in operationele omstandigheden. Het vermoeden dat de Duitsers een eiland in de Middellandse Zee op het oog hadden voor een grote parachutistenaanval ontstond uit boodschappen die medio april tijdens de geallieerde terugtocht in Griekenland werden onderschept. Een aanwijzing dat het doelwit Kreta was, kwam op 25 april, een paar uur voordat Hitlers hoofdkwartier de Fuhrerrichtlijn voor Operatie Merkur uitgaf. De dagen daarop werd het vijandelijke plan vanuit de lucht binnen te vallen steeds duidelijker: Merkur was een operatie van de Luftwaffe, en de nonchalance van de Luftwaffe maakte het voor Barak 3 op Bletchley Park een stuk makkelijker. Op 28 april wist Londen een samenvatting van de door Ultra onderschepte berichten naar de hoogste raf-officier op het eiland, kolonel George Beamish, te sturen en vervolgens naar Freyberg toen hij twee dagen later het bevel over Creforce op zich nam.

In de loop van de bijeenkomst op 30 april had Wavell het tegenover Freyberg over 'zeer geheime bronnen' en 'zeer betrouwbare bronnen', zoals de Ultra-inlichtingendienst eufemistisch werd omschreven, maar hij zei niet precies wat deze bron was. Hij gaf Freyberg de indruk dat de informatie van een hoge spion van de geheime inlichtingendienst kwam. (Freybergs zoon en biograaf, de huidige lord Freyberg, zegt dat zijn vader meteen al wist wat de ware bron was, maar zijn versie is niet overtuigend. Wat naar de mening van generaal Freyberg de ol- of 'Orange Leonard'-bron ook geweest moge zijn, wij zullen die steeds aanduiden met 'het Ultra-materiaal'.)

* Zie Appendix C voor de Ultra-informatie.

De regels die voor het gebruik van Ultra-materiaal golden, waren onduidelijk. Waarschijnlijk met goedvinden van Wavell gebruikte Jumbo Wilson tijdens de Duitse opmars op het vasteland Ultra om niet in de val te lopen. Het is dus nauwelijks voorstelbaar dat Wavell Freyberg verbood er op Kreta gebruik van te maken, vooral nadat de chefs van staven op 9 mei seinden: 'Onze informatie is zo volledig dat ze een droomkans lijkt te bieden de vijand een zware slag toe te brengen.'19 En in opdracht van Churchill werd een hoge stafofficier, brigadegeneraal Eric Dorman-Smith, op 11 mei naar Kreta overgevlogen om Freyberg van het inlichtingenmateriaal op de hoogte te brengen. DormanSmith was onder de indruk van Freybergs moed, maar teleurgesteld over zijn tactisch vernuft en bracht 'hem meesmuilend onder in zijn categorie "beer met weinig hersenen".'20 Dorman-Smith nam een brief van Freyberg aan Wavell mee terug naar Egypte, waarin stond: 'Als ze met een luchtaanval tegen onze vliegvelden komen, weet ik zeker dat we ze kunnen stoppen als ze na de zestiende aanvallen. Als ze er echter een gecombineerde operatie van maken met een landing met tanks op het strand, zullen we niet in een sterke positie zijn.'21

Freybergs verwarring over de sterkte van de troepen die via de lucht en de eenheden die over zee kwamen, was begonnen op die eerste bijeenkomst met Wavell op 30 april. Het cijfer 'vijf- a zesduizend man luchtlandingstroepen plus een mogelijke aanval vanuit zee' lijkt een vrij slordige lezing geweest te zijn van een rapport van het gezamenlijk inlichtingencomite van 27 april, waarin stond: 'De Duitsers kunnen maximaal drieduizend man para- of luchtlandingstroepen in de eerste vlucht overbrengen of mogelijk vierduizend als er zweefvliegtuigen worden gebruikt. Er kunnen twee of misschien drie vluchten per dag vanuit Griekenland worden gemaakt.'22 Wavell noch Freyberg had door dat deze schatting van de Duitse vervoerscapaciteit alleen voor de eerste dag gold. Wavell had beter moeten weten omdat het eerste rapport over de troepen die aanvankelijk voor de operatie waren aangewezen - de 7de Parachutistendivisie en de 22ste Luchtlandingsdivisie - op 26 april Cairo bereikte.

De eerste formele schatting kwam uit Londen op 6 mei in Ultra-boodschap ol 2167. (Zie Appendix C.) Deze gaf de datum van de invasie, 17 mei, en een vijandelijke troepensterkte van twee divisies plus korpstroepen en toegevoegde elementen. Dit was een nauwkeurige voorspelling. Vervolgens ontstond er verwarring door het besluit van het Twaalfde Leger de 22ste Divisie in Roemenie te houden en in plaats daarvan de 5de Bergdivisie van generaal-majoor Ringel te sturen. En vanwege hun zware verliezen in de strijd om de Rupelpas werd een deel van een bergregiment van een andere divisie aan de twee regimenten van Ringel toegevoegd. Later die dag werd ter correctie nogmaals een boodschap, ol 2168, naar Cairo en Kreta gestuurd. 'Luchtdoelartillerie-eenheden, verdere troepen en voorraden genoemd in onze ol 2167 gaan via zee naar Kreta. Ook drie bergregimenten waarschijnlijker geacht dan derde bergregiment.'

Deze boodschap heeft bij het Directoraat voor Militaire Inlichtingen kennelijk twee verkeerde ideeen doen postvatten: ten eerste dat er nu, behalve de 7de Parachutistendivisie en de 22ste Luchtlandingsdivisie, drie bergregimenten kwamen; en ten tweede dat er drie bergregimenten via zee kwamen. Wavells boodschap dat de vijand waarschijnlijk niet genoeg schepen bij elkaar kon krijgen, had kennelijk niet veel effect gehad. En de mogelijkheid van een luchtbrug met Junkers 52's, zoals die waarmee generaal Franco's Afrikaleger in 1936 van Marokko naar Sevilla werd gebracht, is niet eens overwogen.

De volgende dag werd een veel uitvoeriger boodschap verstuurd, een nauwkeurige analyse van het ministerie van Luchtmacht (ol 2170), waaruit duidelijk bleek dat het maritieme contingent een heel ondergeschikt element van de hele operatie vormde. Maar deze analyse werd weer tenietgedaan door een volgende boodschap, ol 2/302 van 13 mei, waarin de samensteller er weer van uitging dat zowel de 22ste Luchtlandingsdivisie als de 5de Bergdivisie meedeed. Daardoor kreeg Freyberg te horen dat de 'invasiemacht [...] uit 30 a 35.000 man zal bestaan, waarvan ongeveer 12.000 man het parachutistencontingent vormt en 10.000 man over zee wordt aangevoerd.' Een vergelijking van de boodschappen laat zien dat hier sprake was van een herschikking van cijfers om een hypothese overeind te houden. Er werd weinig onderscheid gemaakt tussen speculatie en harde feiten.

Freyberg zag niet dat er iets mis was. Hoewel hij een uitstekend geheugen bezat (heel nuttig omdat de boodschappen na lezing verbrand moesten worden), miste hij het analytisch vermogen en het scepticisme om tegenstrijdigheden te kunnen opsporen. Het idee van een invasie vanuit zee zette zich bij hem vast hoewel de door hem ontvangen informatie alleen op het vervoer van versterkingen wees. Hij was er zo op gefixeerd dat hij een maritieme operatie als een groter gevaar zag dan alle luchtlandingstroepen, die zelfs in de cijfers van het verkeerde rapport een veel directere en grotere dreiging vormden.

Afgezien van de verwarring over de 22ste Luchtlandingsdivisie, hadden weinig commandanten ooit zulke precieze informatie gehad over de plannen, het tijdschema en de doelwitten van hun tegenstander. Churchills commentaar na de oorlog was grootmoedig, maar wel duidelijk: 'Freyberg was onverschrokken. Hij kon niet geloven dat er op zo grote schaal vanuit de lucht zou worden aangevallen. Hij vreesde voor een grootscheepse invasie vanuit zee. We hoopten dat de marine die kon voorkomen ondanks onze zwakheid in de lucht.'23 En Freyberg erkende later zelf: 'We waren het meest bedacht op landingen vanuit zee, niet op de dreiging van luchtlandingen.'24

Freyberg was een eind in de verkeerde richting geleid en kon de dingen nu niet meer in de juiste verhoudingen zien. Hij pakte de stok stevig bij het verkeerde uiteinde vast en kon, naar latere gebeurtenissen uitwezen, dat niet meer loslaten. Zijn collega-generaals maakten soms grapjes over zijn koppigheid en gebrek aan begrip. Generaal sir Brian Horrocks, later Freybergs korpscommandant in de Sahara, vertelde een vriend dat hij altijd een paar duidelijke maar onbelangrijke punten in zijn orders opnam, waarvan hij wist dat Freyberg ze zou aanvechten en die hij gemakkelijk kon laten vallen.

De door lord Freyberg aangehangen revisionistische theorie van de gebeurtenissen - dat zijn vader diep geschokt was toen hij op 7 mei de ware aard van de dreiging vanuit de lucht ontdekte, maar geen troepen kon verplaatsen ter versterking van vliegveld Maleme omdat anders het geheim van Ultra aan het licht zou komen - is moeilijk te accepteren, alleen al omdat generaal Freybergs brief aan Wavell van 13 mei en zijn daaropvolgende gedrag ermee in tegenspraak zijn. Hij was voortdurend bedacht op een invasie vanuit zee, gaf een rampzalig verkeerde interpretatie van wat de belangrijkste boodschap bleek en had betrekkelijk weinig belangstelling voor Maleme tot de ochtend van 22 mei (twee dagen na de invasie, toen de Duitsers het vliegveld hadden veroverd en versterkingen aangevoerd). Dit alles wijst er niet op dat Freyberg de bedoelingen van de vijand had doorgrond, maar eerder dat hij zich door veiligheidsvoorschriften gebonden achtte.

De ironie wil dat Freyberg het geheim van Ultra beter heeft helpen bewaren doordat hij de inhoud verkeerd begreep dan doordat hij angstvallig geheimhouding betrachtte. Het Duitse rapport over de slag om Kreta, Gefechtbericht xi Fl.Korps - Einsatz Kreta, meldde later: 'Uit alle informatie van de vijand (verklaringen van gevangenen, dagboeken en stukken) blijkt dat ze dankzij een uitstekend spionagenetwerk zeer veel wisten van de Duitse bedoelingen, maar verwachtten dat de hoofdmoot van de invasietroepen over zee zou komen.'25

Generaal Freybergs verkeerde interpretatie van de dreiging leidde tot een schadelijk compromis bij de opstelling van zijn troepen en bij zijn operationele orders, die de prioriteiten verkeerd legden. Het plan van brigadegeneraal Tidbury - de bestrijding van luchtaanvallen op de drie vliegvelden aan de noordkust, Iraklion, Rethymnon en Maleme, en in de Agiavallei ten zuidwesten van Chania - werd bijgesteld in de sectoren Maleme en Chania om een aanval vanuit zee het hoofd te bieden.

In Iraklion had Freyberg de beschikking over de 14de Infanteriebrigade van brigadegeneraal Chappel met reguliere bataljons van de Black Watch en het met een Australisch bataljon versterkte York and Lancaster Regiment, en een Grieks regiment van drie bataljons. Op het laatst kwamen daar nog bij het 2de Bataljon van het Leicestershire Regiment en ten slotte een bataljon van de Argyll & Sutherland Highlanders dat aan de zuidkust bij Tymbaki werd afgezet (zie Appendix B voor de volledige slagorde).

In Rethymnon waren twee Australische bataljons en twee Griekse bataljons die het vliegveld bewaakten, en in de stad was een goedbewapende, zeer effectieve Kretenzische politiemacht. Er werden twee hoofdgroepen van reserves georganiseerd: twee Australische bataljons met de meeste motorvoertuigen in Giorgioupoli, tussen Souda en Rethymnon, en de 4de Nieuw-Zeelandse Brigade en het 1ste Bataljon van het Regiment van Wales in de buurt van Chania en het hoofdkwartier van Creforce.*

Langs de cruciale sector tussen Chania en Maleme lag de Nieuw-Zeelandse Divisie om de kust, het vliegveld en de vallei te verdedigen. Hierdoor kon deze weinig diepte maken. Ook de divisiereserve, het 20ste Bataljon, en de reserve van de hoofdmacht lagen vlak bij Chania, in plaats van dicht bij vliegveld Maleme, het belangrijkste doelwit van de vijand.

Freyberg ging ervan uit dat hij met 'een landing vanuit zee met aanvoer van tanks' te maken kreeg, maar eventuele landingsplaatsen liet hij niet onderzoeken.26 Een blik op zeekaarten zou hebben uitgewezen dat in de sectoren Souda, Akrotiri, Chania en Maleme alleen het strand van Maleme tot Platanias voor een landing in aanmerking kwam, en dan alleen als de Duitsers aanvalsschepen en landingsvaartuigen hadden, wat niet zo was.* *

Een aantal regimentsofficieren maakte in hun orders melding van deze leemte. Het Regiment van Wales, dat sinds februari op dit stuk kust lag, vond een 'invasie vanuit zee' een 'ietwat onwaarschijnlijke mogelijkheid'.27Maar de enige hoge officier in de Nieuw-Zeelandse Divisie die het doorhad, was kolonel Howard Kippenberger, de commandant van de geimproviseerde 10de Brigade ten westen van Chania, maar hij stelde het punt toen niet aan de orde: hij verminderde gewoon zijn troepen die de zee in de gaten hielden.

* Van west naar oost was de afstand over de weg van Maleme naar Chania 18, van Chania naar Souda 6, van Souda naar Giorgioupoli 31, van Giorgioupoli naar Rethymnon 36 en van Rethymnon naar Iraklion 75 kilometer.

** Ik ben kapitein R.G. Evans in Athene zeer dankbaar voor het verkrijgen en analyseren van de betreffende kaarten.

Het gekste was dat Freybergs langgerekte verdedigingslinie stopte aan de rand van vliegveld Maleme, dat door generaal Wavell en de inlichtingendienst meteen al als een van de belangrijkste doelwitten van de vijand was aangemerkt. Brigadegeneraal Tidbury had ruim vijf maanden daarvoor, op 25 november, erop gewezen dat de plek van dit vliegveld slecht was gekozen, omdat die zeer kwetsbaar voor aanvallen was. Brigadegeneraal Puttick, die Freyberg als divisiecommandant was opgevolgd, werd zich weldra bewust van de dreiging voor zijn flank. Hij vroeg om versterkingen ter dekking van de rivierbedding van de Tavronitis aan de westkant van het vliegveld, omdat die een ideale verzamelplaats voor vijandelijke parachutisten vormde.

Het hoofdkwartier van Creforce vroeg de Griekse autoriteiten om toestemming het 1ste Griekse Regiment uit Kastelli Kissamou weg te voeren, maar kreeg die pas op 13 mei. (Dit lijkt vreemd omdat Freyberg al het bevel over alle Griekse troepen had gekregen.) Freyberg zei toen dat de luchtaanval aanstaande was, zodat ze geen tijd zouden hebben naar de Tavronitis op te trekken en loopgraven te graven. Het is mogelijk, maar niet waarschijnlijk, dat hij deze manoeuvre tegenwerkte omdat hij dacht dat die de 'zeer geheime bronnen' kon verraden, een misschien overdreven vrees omdat hij al een bataljon rond het vliegveld en twee aan de oostkant ervan had.

Freyberg stak weinig tijd in de bestudering van de situatie in Maleme. Kolonel Jasper Blunt wilde er meer troepen heenbrengen, maar Freyberg weigerde dat, of om de geheime bron van hun inlichtingen te beschermen, of omdat hij zijn kustverdediging niet wilde verminderen. In ieder geval vond hij Iraklion een belangrijker doelwit voor de vijand, maar hij had niet veel vertrouwen in de commandant daar, brigadegeneraal Chappel van de 14de Infanteriebrigade. Hij ging ook weinig op verkenning uit 'vanwege beleidsaangelegenheden die me aan het hoofdkwartier binden'.28

Zo bestond er bijvoorbeeld verwarring over de vraag of de koning op Kreta moest blijven of voor het begin van de Duitse invasie moest vertrekken. Wavell, Buitenlandse Zaken en het oorlogskabinet in Londen vonden dat hij moest blijven als voorbeeld voor neutrale landen. Generaal Heywood zei echter dat ze het onwaardige en gevaarlijke schouwspel van een vlucht op het moment dat de vijand landde, moesten vermijden door hem nu onmiddellijk naar Egypte over te brengen. De koning zelf leek weinig over zijn lot te zeggen te hebben. Freyberg was er natuurlijk niet gerust op dat de koning bleef, omdat het verdedigen van een groep burgers tegen parachutisten een zeer hachelijke onderneming was. Hij vond dat ze daar in Perivolia, dicht bij Chania, in een oud Venetiaans landhuis met de naam Belakapina (een verbastering van Bella Campagna) veel te afgelegen zaten en nodigde hen uit binnen het gebied van het Creforce-hoofdkwartier te komen. Maar tijdens hun bezoek op 17 mei aan het voor hen uitgezochte huis dwong een zware luchtaanval de koning en zijn metgezellen in loopgraven dekking te zoeken. Koning Georgios besloot de aangeboden behuizing te weigeren. Twee dagen later, aan de vooravond van de invasie, trok hij met zijn gevolg naar een ander huis in de buurt van Perivolia, dichter bij de heuvels aan de voet van de Witte Bergen waarover ze zouden moeten vluchten.

Freybergs verantwoordelijkheid voor alle Griekse troepen op het eiland behelsde ook hun proviandering en bewapening. Wapens werden op goed geluk uit het Griekse hoofdkwartier in Chania uitgedeeld: Steyers, Mausers, Mannlichers, Lee Enfields en een paar verouderde St.-Etienne-machinegeweren; van de patronen, die vaak van het verkeerde kaliber waren, kregen maar een paar mensen er meer dan drie.

Freyberg deelde niet de vooroordelen van sommige officieren die de waarde onderschatten van deze Griekse eenheden, die voor het grootste deel van het vasteland teruggetrokken en met slecht getrainde rekruten aangevuld waren. Kippenberger omschreef de aan zijn brigade toegevoegde mensen als 'van de malaria vergeven ventjes uit Macedonie met vier weken dienst'.29Freyberg liet kolonel Guy Salisbury-Jones van de militaire missie in Griekenland de organisatie en de verbindingen overnemen. Uit negenduizend man ontstonden acht Griekse regimenten. Sommige bataljons klapten bij het begin van de strijd in elkaar, door gebrekkige leiding of omdat hun training en bewapening niet opgewassen waren tegen de aanvallen van de Duitse para's. Maar andere verbaasden met hun inzet figuren als Kippenberger. Tegen het eind van de strijd werden de gemenebesttroepen in het meest cruciale stadium van hun terugtocht voor omsingeling behoed door het 8ste Griekse Regiment, versterkt met Kretenzische guerrillastrijders.

Freyberg had snel door dat 'de hele bevolking van Kreta wilde vechten.' Sommige Britse officieren bleven geloven dat hun reguliere troepen het in een ongeregeld gevecht toch beter zouden doen dan de Kretenzers, die hun vaderland verdedigden, het terrein op hun duimpje kenden en generaties lang ervaring met guerrillastrijd hadden. Het ergste voor de Kretenzers was dat die officieren aan vrijwilligers niet iets van een uniform konden geven en daarmee een officiele status, die hen in geval van gevangenneming behoedde voor executie als franc-tireur. Zelfs toen ze dachten dat er geen wapens waren om uit te delen - in Chania lagen nog vierhonderd Lee Enfieldgeweren in de oude Venetiaanse pakhuizen naast de haven - is het idee om op de vijand veroverde wapens uit te delen pas bij veel officieren opgekomen toen ze zagen wat de Kretenzers met de meest primitieve wapens en haast suicidale moed konden bereiken.

Freybergs gebrek aan vertrouwen in brigadegeneraal Chappel in Iraklion is nooit afdoende verklaard. Chappel, een beroepsofficier van het Regiment van Wales met veel ervaring, was wellicht geen erg charismatisch man, maar hij was geenszins de mindere van het merendeel van zijn Nieuw-Zeelandse collega's.

Door de afstand, het tekort aan vervoer en de slechte staat van de kustweg tussen Iraklion en Chania voerde Chappel daar eigenlijk zelfstandig het bevel. Net als Creforce zelf was het hoofdkwartier van de 14de Infanteriebrigade in een steengroeve gevestigd en het personeel kwam voornamelijk van de Black Watch, die het verdedigingspeloton leverde, de brigademajoor, Richard Fleming, en luitenant Gordon Hope-Morley, een van de twee inlichtingenofficieren.

De andere inlichtingenofficier was Patrick Leigh Fermor, die zowel Grieks als Duits sprak. Na zijn halve zeeroversavonturen op het eiland Andikythira had Leigh Fermor Kastelli Kissamou bereikt. Kort daarna ontmoette hij prins Petros van Griekenland en Michael Forrester, zijn collega van de Britse militaire missie. De drie mannen bleven een paar dagen in het huis van prins Petros aan de kust ten noorden van Galatas. Vervolgens ging Leigh Fermor verder naar Iraklion en inventariseerde Forrester als verbindingsofficier van Salisbury-Jones de behoeften van de Griekse regimenten. De twee mannen dineerden met elkaar in Iraklion op de avond van 18 mei, toen Forrester de twee Griekse regimenten bezocht die daar binnen en buiten de enorme stenen wallen lagen.

Een andere kortstondige bezoeker van het Britse hoofdkwartier in Iraklion was John Pendlebury, die nog steeds op zoek was naar reservewapens voor de guerrillakapitans. Leigh Fermor schreef dat zijn 'knappe gezicht, zijn ene glinsterende oog, zijn geweer en bandelier en zijn beroemde degenstok een stimulerend vleugje romantiek en plezier dat sombere bolwerk van kaki binnenbrachten.'30

Zelfs de sceptici onder de beroepsofficieren van de 14de Infanteriebrigade beseften weldra de gevechtskracht van de 'bandieten van Pendlebury'. Er waren drie belangrijke guerrillakapitans met wie hij in het gebied Iraklion samenwerkte: Manolis Bandouvas, een rijke patriarchale boer met veel invloed en een snor als de hoorns van een waterbuffel; Petrakagiorgis, de eigenaar van een olijfolieperserij, die een smal gezicht, diepliggende ogen en een angstwekkende haakneus had; en de witharige Andonis Grigorakis, beter bekend als Satanas, de grootste kapitan van allemaal.

'Satanas,' schreef Monty Woodhouse, 'dankte zijn naam aan de algemene opinie dat alleen de duivel het aantal kogels dat hij in zich had, had kunnen overleven.'31 Maar anderen zeiden dat deze naam van zijn doopdag dateerde. De priester zei net: 'Hierbij doop ik je,' toen de baby zijn baard pakte, waarop hij uitriep: 'Jij kleine satan!'32 Verder viel Satanas op door zijn misvormde hand. Kwaad op zichzelf omdat hij zwaar verloren had met dobbelen terwijl hij had beloofd dat nooit meer te doen, had hij zijn wijsvinger afgeschoten. Daarbij vergat hij dat dit ook de vinger was om de trekker mee over te halen.

De laatste dagen van Pendlebury staan nog steeds volop in de belangstelling. Er werden veel plannen besproken en hij was voortdurend op pad, maar kwam wel steeds in Iraklion terug. Hij stuurde Jack Hamson met een honderdtal Kretenzische vrijwilligers naar de Nidavlakte aan de oostkant van het Idagebergte voor het geval Duitse parachutisten daar zouden landen, en met herculische inspanning rolden ze keien naar de vlakke stukken om daar het landen van vliegtuigen te verhinderen.

Mike Cumberlege kreeg het verzoek met zijn bewapende kaik hmsDolphin naar Ierapetra te gaan om te proberen een lading wapens en munitie uit een in de haven gezonken schip te halen. Hij vond een sponzenduiker van de oostkust van het eiland, die tijdelijk vrijaf van het Griekse leger kreeg. Vlak voor hun vertrek gaf Pendlebury een etentje in de officiersclub met uitzicht op de haven van Iraklion. Tegen de regels van de club in liet hij ook matroos eerste klas Saunders komen. Onder het eten, dat bestond uit vis die die morgen door Duitse bommen het leven had gelaten, bespraken ze een aanval op het door de Italianen bezette eiland Kasos in de nacht van 20 mei, na terugkeer van de Dolphin. Cumberlege en zijn bemanning zouden Pendlebury en zijn Kretenzers overvaren om een paar mensen ter ondervraging gevangen te nemen. Deze guerrillastrijders, in Griekenland bekend als andartes, waren een angstwekkend stelletje. Volgens Hammond 'roken ze in de beste Kretenzische traditie naar bloed, slachting en knoflook.'33

Als de Duitsers Kreta overmeesterden, zou Pendlebury achterblijven om de guerrillastrijd op poten te zetten. Hij zag zichzelf als een echte Kretenzer. Zijn leven werd toen beheerst door geheime wapenopslagplaatsen, guerrillagroepen, plekken voor hinderlagen en doelwitten om te vernietigen. Zijn belangrijkste doel was de 14de Infanteriebrigade ervan te overtuigen dat er sluipschutters nodig waren om bronnen en waterputten te beschermen. Water zou voor de parachutisten de eerste levensbehoefte zijn. Maar de Britten hebben zijn advies kennelijk niet opgevolgd. Voor Cumberlege en Hammond was die avond in de officiersclub het laatste wat ze van Pendlebury zagen. Ze vertrokken de volgende ochtend met de Dolphin naar Ierapetra.

De laatste dagen voor de Duitse invasie bleek Freyberg een volmaakt boegbeeld: met zijn inspectierondes kort voor de slag wist hij het moreel van zijn troepen flink op te krikken. Hij straalde een groot vertrouwen uit en de mare van zijn moed maakte hem tot een indrukwekkende verschijning voor zijn soldaten, die hem met tedere bewondering 'Kleintje' noemden. Met zijn raspende stem zei hij hun: 'Zet gewoon je bajonet vast en ga hard op ze in.'

Maar sommige officieren vonden dat zijn aanmoedigingen niet in het operatieplan van Creforce doorklonken. Door verscheidene tegenstrijdigheden voelden zij zich niet op hun gemak. Freyberg had de manschappen ook aangeraden 'niet meteen erop af te gaan als de para's landen', en hij had veel nadruk gelegd op prikkeldraad als verdedigingsmiddel.34 De meeste lagere commandanten en soldaten voelden echter instinctief aan dat de enige manier om een luchtaanval het hoofd te bieden was meteen in de tegenaanval te gaan. In het operatieplan was ook veel werk gemaakt van de reservetroepen, maar hun inzet op het juiste moment hing van diverse factoren af: juiste informatie; goede verbindingen; nabijheid bij het doelwit; gemotoriseerd vervoer, dat in geringe mate voorhanden was; en de mogelijkheid naar de bedreigde sector op te trekken zonder zich al te veel aan luchtaanvallen bloot te stellen. De overmacht van de Luftwaffe beperkte de verplaatsing van de reservetroepen tot de uren dat het donker was, en elke aanval moest bij het aanbreken van de dag voltooid zijn. Dat alleen al had twijfel moeten oproepen over de strategie om een groot deel van de totale troepenmacht achter de hand te houden in een slag die snel beslist zou worden. Maar Freybergs blik was op de zee, niet op de lucht gericht.

Het zwakste punt van Creforce was de gammele communicatie. De veldtelefoons werkten via draden die los aan bestaande telegraafpalen hingen: ze waren kwetsbaar voor bombardementen en parachutisten die tussen de hoofdkwartieren neerkwamen. De beschikbare radiotoestellen, waarvan de meeste nog uit Griekenland kwamen, waren onbetrouwbaar en gering in aantal. In de drie weken voor de invasie was er niets gedaan om genoeg vervangende apparatuur te verschepen of in te vliegen. In zijn op 7 mei naar Egypte gestuurde lijst van urgente behoeften maakte Freyberg niet eens melding van radio's. Seinlampen hadden geen batterijen en de lampen die wel op het lichtnet werkten, hadden het verkeerde voltage. De mogelijkheid een heliograaf te gebruiken tussen de sector Maleme en het hoofdkwartier van Creforce is kennelijk nooit in overweging genomen.

De laatste gevechtsvliegtuigen van de raf waren teruggetrokken, maar Creforce negeerde het advies de startbanen van mijnen te voorzien of te blokkeren, voornamelijk omdat het ministerie van Luchtmacht had gevraagd de landingsbanen operationeel te houden voor een plotselinge troepeninzet vanuit Egypte. De historicus Ian Stewart (de medisch officier van het Regiment van Wales) zei dat Freyberg, omdat hij geloofde dat de transportvliegtuigen haast overal een noodlanding konden maken, 'niet het hoogste belang aan de vliegvelden zelf hechtte.'35 Of dit argument opgaat, is echter moeilijk te beoordelen. Freyberg had het belang van de vliegvelden voor de Duitsers moeten beseffen, alleen al omdat Ultra-boodschap ol 2167 waarschuwde dat zij de startbanen in Maleme en Iraklion voor hun duikbommenwerpers en jagers wilden gebruiken. Hoe het ook zij, hij heeft geen enkel initiatief willen nemen.

Freyberg was, zoals Churchill opmerkte, niet terneergeslagen over de aanstaande aanval vanuit de lucht. Uit zijn geheime boodschap voor Wavell van 16 mei valt nauwelijks op te maken dat Freyberg zich een gevangene voelde van een besluit waarvan hij wist dat het verkeerd was - het onvermogen het terrein ten westen van vliegveld Maleme te verdedigen - omdat zo'n troepenherschikking zijn inlichtingenbron verraadde.

Ben klaar met plan voor de verdediging van Kreta en ben net terug van slotronde langs defensieve stellingen. Ik voel me door mijn bezoek zeer gesterkt. Overal is iedereen fit en het moreel is hoog. De hele verdediging is uitgebreid en de stellingen zijn zoveel mogelijk met prikkeldraad versterkt. We hebben 45 veldkanonnen opgesteld, met genoeg munitie. Op elk vliegveld staan twee infanterietanks. Transportvliegtuigen worden nog uitgeladen. Het 2de Bataljon van het Leicestershire Regiment is aangekomen en zal Iraklion sterker maken. Ik wil niet overmoedig zijn, maar ik voel dat we ons uitstekend zullen houden. Ik vertrouw erop dat met behulp van de marine Kreta behouden blijft.36

Hoewel Maleme officieel door de raf was overgenomen, was het een marineluchtmachtbasis met een verzameling onklare Fulmargevechtsvliegtuigen en Brewsters die aan de grond stonden wegens gebrek aan reserveonderdelen. De twee diensten leefden in harmonie. Een scheepsbel deed dienst als luchtalarm en de dekstoelen waren nu van raf-officieren die hier na de val van Griekenland waren terechtgekomen, toen Maleme de basis werd voor de Blenheims van het 30ste Squadron die boven de Egeische Zee patrouilleerden. De ietwat antimilitaristische zorgeloosheid onder het grondpersoneel van de raf - ze hadden weinig belangstelling voor de wapentraining - ging de Nieuw-Zeelanders van het 22ste Bataljon wel irriteren, vooral nadat de overgebleven Blenheims en Hurricanes naar Egypte waren vertrokken.

In de sector Maleme groeven de troepen net als elders hun loopgraven zo diep als de grond dat toeliet. Ze sliepen er 's nachts niet in vanwege de hagedissen. In plaats daarvan rolden ze zich in dekens en sliepen in groepen bij de dichtstbijzijnde boom. Overdag waren degenen die het meeste gevaar liepen de Boforskanonniers rond het vliegveld en de chauffeurs van de vrachtauto's met de rantsoenen, omdat de stofwolk op de onverharde weg al gauw een paar Messerschmitts aantrok. Churchill had gelijk toen hij in zijn telegram aan de Nieuw-Zeelandse regering zei dat de mannen van hun divisie dolgraag met de vijand 'op de vuist gingen'. Ze hadden goed uitgerust onder de olijfbomen en veel in het kobaltblauwe water van de Egeische Zee gezwommen, zodat ze volkomen van de Griekse campagne waren hersteld.

Voor de belangrijkste commandanten in de aanstaande slag was dat niet zo gemakkelijk gegaan. Als veteranen van de Eerste Wereldoorlog waren ze veel ouder: luitenant-kolonel Leslie Andrew, commandant van het 22ste Bataljon op vliegveld Maleme en een van de heel weinige beroepsofficieren uit NieuwZeeland; brigadegeneraal James Hargest van de 5de Brigade, een dikzak met een snorretje en met meestal een trui en een enorme korte broek aan; brigadegeneraal Puttick, de nieuwe divisiecommandant, een praatgraag iemand die je direct herkende aan zijn rode haar en dikke, zwarte wenkbrauwen; en ten slotte Freyberg zelf. Het waren allemaal dappere mannen, maar geen van hen was nog echt stoutmoedig. Sommigen waren geneigd over onbelangrijke details door te zeuren. Hun idee van oorlogvoeren was gevormd door het geknal in de loopgraven van Vlaanderen. Maar de Slag om Kreta, een revolutionaire ontwikkeling in de oorlogvoering, zou een strijd zijn waarin het op snelle reacties, helder denken en rigoureuze beslissingen aankwam. Het idee van een verdedigingslinie die moest worden verdedigd, een denkbeeld uit de Eerste Wereldoorlog, zou een grote handicap blijken. Alleen kolonel Kippenberger van de 10de Nieuw-Zeelandse Brigade en brigadegeneraal Inglis van de 4de NieuwZeelandse Brigade, beiden jurist, leken de kwintessens te bevroeden.

Tijdens de evacuatie uit Griekenland zag luitenant Geoffrey Cox tot zijn verrassing Hargest, 'een man die zichzelf als een rechtgeaarde, zakelijke boer voordeed', Oorlog en vrede lezen.37 Toch was Hargests belangstelling voor het boek niet zo raar. 'Die Koetoezov is het soort generaal waar je op moet letten,' zei hij. 'Hij wist dat in de oorlog standvastigheid en geduld belangrijker zijn dan strategische hoogstandjes.'

Op 19 mei, de avond voor de slag, toen de vlammen van een brandende tanker in de baai van Souda een gebied ver voorbij de Malaxasteilte verlichtten, nam Hargest Cox weer in vertrouwen. 'Ik weet niet wat er gaat komen,' zei hij. 'Ik weet alleen dat het me een gevoel geeft dat ik in de vorige oorlog nooit heb gehad. Het is geen angst. Het is iets heel anders, wat ik alleen kan omschrijven als ontzetting.'38

9 'Een mooie gelegenheid om te doden'

20 mei

Op 20 mei om een uur 's nachts rende kolonel Von Trettner, de belangrijkste stafofficier voor operaties, in Hotel Grande Bretagne de trap op naar de kamer van generaal Student om hem wakker te maken. De duidelijk bezorgde Von Trettner vertelde hem dat er ten zuiden van Kreta sterke Britse zeestrijdkrachten gesignaleerd waren.* Betekende dit niet dat de Britten van hun plannen ten gesignaleerd waren.* Betekende dit niet dat de Britten van hun plannen transportvliegtuigen te bestoken? Er moest snel een besluit worden genomen. De eerste vliegtuigen zouden over drie uur opstijgen. Student was eerst verbijsterd, dacht even na en zei toen: 'Dit is nog geen reden om onze plannen te wijzigen of om me wakker te maken. Goedenacht.'1

De dertien parachutistenbataljons die in de buurt van hun diverse vliegvelden in Attika bivakkeerden, waren tegen die tijd met hun uitrusting in colonnes vrachtwagens naar de wachtende vliegtuigen overgebracht. In iets minder dan vier weken hadden de Duitse militaire autoriteiten met de meedogenloze inzet van dwangarbeiders startbanen opgeruimd en uitgebreid, en in sommige gevallen geheel nieuwe aangelegd.

De nacht was warm en drukkend en de para's zweetten in hun grijze camouflagekleding, die evenveel woog als het jaar daarvoor toen ze boven Narvik sprongen. Met zoveel in het donker rondlopende mensen was verwarring onvermijdelijk. Een aantal wapentrommels viel en sprong open, bevelen waren moeilijk te horen vanwege het geloei van motoren die proefdraaiden - de brandstof was net gearriveerd - en stofwolken onttrokken de groen licht gevende zaklampen, waarmee de pelotons en compagnieen naar de verzamelpunten werden geleid, gedeeltelijk aan het zicht. De chaos werd voornamelijk bedwongen door de inspanningen en het gevloek van sergeant-majoors.

* Admiraal Cunningham had in totaal twee slagschepen, vijf kruisers en zestien torpedobootjagers ingezet om troepenkonvooien aan te vallen en de Italiaanse vloot de weg te versperren.

Toen ze al in de rij stonden om aan boord te gaan, kregen officieren in de zweefvliegtuiggroep van het Stormregiment een verontrustend bericht: 'In tegenstelling tot een eerdere schatting van de vijandelijke sterkte op het eiland zullen we niet op ongeveer 12.000, maar op ongeveer 48.000 man moeten rekenen.'2

De eerste vliegtuigen taxieden naar de startbaan en wachtten daar. Vervolgens stuiterden deze driemotorige Junkers 52's over de startbaan van aangestampte aarde, met de motoren op volle toeren om een dozijn para's en hun trommels omhoog te krijgen.

Het door hun propellers opgeworpen stof benam de piloten in de volgende golf het zicht; ze moesten wachten tot de stofwolk minder werd. Maar er bleef een dun laagje terracottapoeder op de voorruiten van de cockpit liggen. Deze onvoorziene complicatie - een verrassende vergissing - had het ritme van de start verstoord.

Naarmate de transportvliegtuigen opstegen, begon het voor hun piloten en passagiers aan de oostelijke horizon steeds meer te dagen. In de vliegtuigen die over Athene vlogen, werd door de raampjes getuurd om een glimp van de Akropolis op te vangen.

Binnen in de golfplaten romp van de Junkers waren de para's in hun reddingsvest blij met de temperatuurdaling. Toen zette iemand, tegen het lawaai van de motoren in en vrijwel meteen gevolgd door anderen, het Rot scheint die Sonne in, het marslied van de Fallschirmjager, dat eindigde met: 'Vooruit, de vliegtuigen in, geen weg terug, kameraad.'

Voor de pakweg zeventig zweefvliegtuigen die per stuk tien man van het Stormregiment vervoerden, was er inderdaad geen weg terug. Zij waren als de eerste golf even na vieren vertrokken, voor de transportvliegtuigen met parachutisten uit. Een compagnie onder luitenant Genz moest het luchtafweergeschut en een radiostation ten zuiden van Chania aanvallen; een ander onder leiding van kapitein Altmann moest de batterij op de hals van de Akrotiri achter de baai van Souda aanpakken; en drie compagnieen moesten aan de overkant van de Tavronitis vanaf vliegveld Maleme landen.

Binnen in de benauwend krappe zweefvliegtuigen was het draaien en slingeren aan de kabel van het trekvliegtuig waarschijnlijk niet bevorderlijk voor de krijgshaftige stemming. Een deel van het hoofdkwartier van de Parachutistendivisie vertrok ook op deze manier, maar de kabel van het zweefvliegtuig met daarin de bevelhebber generaal Sussmann en leden van zijn staf knapte hoog boven het eiland Egina. Sussmann sloeg te pletter, een lot dat onvermijdelijk aan dat van Icarus deed denken.

De hoofdvloot van de transportvliegtuigen, de ene golf Junkers 52's na de andere, vloog laag over de Egeische Zee, waarvan het oppervlak glinsterde in het prille licht van de morgen. De mensen in de cockpit kregen de toppen van de Witte Bergen in zicht. Vervolgens doemde de kustlijn op en werd er een seintje naar achteren gegeven.

Het geloei van de motoren kreeg een andere klank toen de deur in de zijkant van de romp werd geopend. Op het commando zich klaar te maken stonden de para's op om het ritueel af te werken dat ze zo vaak hadden geoefend.

Terwijl ze de kinband van hun helm vastmaakten - een strak zittende versie van de kolenemmer van de Wehrmacht, maar dan zonder rand - hielden ze tussen hun tanden het witte gevlochten koord met de veiligheidsclip die aan de stang boven hun hoofd moest worden vastgemaakt. Iedere parachutist deed zijn kniebeschermers en tuig goed en controleerde zijn Schmeisser-machinepistool, zijn enige verdedigingsmiddel tot hij na de landing een wapentrommel had gevonden.

Sommigen sloten hun ogen om zich te concentreren terwijl ze wachtten op het bevel 'klaar om te springen', anderen maakten nerveus grappen of probeerden door de zijraampjes of de voorruit van de cockpit een glimp van de bergen op te vangen. Allen voelden het vliegtuig trillen toen het hoogte won, vervolgens hellen toen het een bocht maakte bij de nadering van de droppingzone.

Met hun lijnen aan de metalen stang vormden de para's een rij. De claxon klonk en daarna het bevel 'springen!' De opeengepakte mannen drongen naar voren en pakten in snelle opeenvolging de verticale handgrepen aan weerszijden van de deur om zichzelf te lanceren in een platte adelaarsduik - het kruisbeeld - waarbij iemands gezicht vlak achter de voetzolen van de man voor hem was, totdat de schroefwind hem naar het staartvlak van het vliegtuig trok.

Voor de Nieuw-Zeelandse infanteriecompagnie en het op vliegveld Maleme gestrande personeel van de raf en de marineluchtmacht was het ochtendappel op 20 mei niet veel anders geweest dan op eerdere dagen. Er hing 's ochtends vroeg een lichte nevel en in de loopgraven werd een sigaretje gerookt.

De voor 17 mei voorspelde invasie vanuit de lucht was niet doorgegaan en velen dachten nu dat die helemaal niet zou komen. Wel was de laatste dagen het routinebezoek om acht uur van het Dornierverkenningsvliegtuig, dat het 'vliegende potlood' werd genoemd vanwege zijn lange dunne romp, door intensieve luchtaanvallen gevolgd.

Stuka's en Messerschmitts hadden het vooral gemunt op het luchtafweergeschut. De zwaardere kanonnen op Heuvel 107 even ten zuiden van de kustweg werden bediend door de mariniers van generaal Weston, terwijl de tien Boforskanonnen rond het vliegveld werden bemand door kanonniers van een lichte artilleriebatterij of door Australiers die tegen het ontmoedigde raf-personeel tekeer gingen. 'Waar blijft die luchtmacht nou?', riepen ze naar de overkant van de startbaan.

Weston had gewild dat alle luchtafweer vanuit een centraal punt aan de noordkant van de baai van Souda werd geregeld. Anders dan in Iraklion mochten de slecht verborgen Boforskanonniers zich niet gedeisd houden en wachten op de belangrijkste en gemakkelijkste doelwitten: de transportvliegtuigen. De meedogenloze luchtaanvallen hadden onder hen zo huis gehouden dat geen van de overlevenden in staat was op het cruciale moment de vijand tegemoet te treden.

Op dinsdag 20 mei begonnen de aanvallen langs de kustvlakte ten westen van de baai van Souda kort na zessen, eerder dan normaal. Vlak daarvoor meldde het dagboek van het 22ste Bataljon: 'Normale zomerdag. Wolkenloze hemel, geen wind, ontzettend goed zicht: details op bergen op dertig kilometer naar het zuidoosten gemakkelijk te onderscheiden.'3

De eerste luchtaanval was net als die in de voorbije dagen; toen was er om ongeveer half acht een pauze en de verdedigers kregen te horen dat ze rust konden nemen. Om zijn geheime bron te beschermen vertelde Freyberg niemand dat de Duitsers de voor 17 mei geplande operatie hadden uitgesteld: daarom vonden niet veel mensen de gebeurtenissen van die ochtend veelbetekenend.

'De troepen waren zo gewend aan de dagelijkse "haat",' zo vervolgde het dagboek van het 22ste Bataljon, 'dat zodra de vliegtuigen richting zee verdwenen de mannen aan het ontbijt begonnen dat tijdens de aanval had staan koken.' Veel van de raf-monteurs lieten hun geweer gewoon liggen.

De Nieuw-Zeelanders die van hen tijdelijk infanteristen moesten maken, hadden weinig succes gehad: beide partijen waren het alleen erover eens dat ze geevacueerd hadden moeten worden toen de laatste vliegtuigen een paar dagen daarvoor naar Egypte werden teruggeroepen.

Even voor achten klonk het geluid van zware motoren: 'een dreigend geloei'.4 De communicatie was zo gebrekkig dat de waarschuwing voor deze vijandelijke macht, die door het radarstation op een heuvel een paar kilometer achter Maleme al was opgevangen, vanuit Westons luchtverdedigingscentrum bij de baai van Souda niet was aangekomen. De scheepsbel werd nu weer heftig geluid.

Deze tweede golf van Von Richthofens viiiste Luchtkorps bestond uit tweemotorige bommenwerpers, Dornier 17's en Junkers 88's, gevolgd door jagers. Iedereen rende als een gek naar de loopgraven onder de tamarisk- en olijfbomen aan de rand van het vliegveld. Weer was het ingegraven Boforsgeschut het voornaamste doelwit. De aanvallen waren zo heftig dat slechts een kanon kon terugvuren en dan nog onnauwkeurig. Met veel moed reed een medisch team op het hoogtepunt van de aanval met een ziekenauto over de startbaan om een aantal zwaargewonden te helpen.

De schokgolven van iedere ontploffende bom voelden als een boksstoot op de maag en iedereen kreeg hoofdpijn van het enorme gedreun. Er is al veel geschreven over het effect van de Stuka-duikbommenwerper, die een speciale sirene had om nog meer angst aan te jagen. Toch was voor velen op Kreta het bloedstollende geraas van een Messerschmittjager die vanuit het niets op boomtophoogte verscheen veel erger.

Kort na de aanval - een sergeant beschreef de korte stilte als 'angstaanjagend en dreigend' - vlogen vreemd gevormde vliegtuigen met lange, taps toelopende vleugels laag over het vliegveld.5 De Nieuw-Zeelanders van het 22ste Bataljon die ze door de rook- en stofwolk zagen, riepen haast eenstemmig: 'Zweefvliegtuigen!'

Toen deze zweefvliegtuigen, waarvan de meeste in de stenige bedding van de Tavronitis probeerden te landen, in hun gezichtsveld kwamen, openden de infanteristen in hun loopgraven met elk soort wapen het vuur op ze. Het leek wel of een enorme hoeveelheid voetzoekers tegelijk werd afgestoken. Verscheidene vliegtuigen sloegen te pletter op de stenen van de brede, haast droge rivierbedding, waarbij veel inzittenden gewond raakten. Een stuiterde van de brug af. In een aantal gevallen wisten de Nieuw-Zeelanders de piloot te raken. Een vliegtuig waarvan de piloot was neergeschoten, klapte met de neus omhoog op een rotsblok, waardoor de romp brak. De enige overlevende was een oorlogscorrespondent en veteraan van het Westelijke Front, Franz-Peter Weixler, die in het staartstuk had gezeten.

Ongeveer veertig vliegtuigen landden bij de monding van de Tavronitis en verderop in de rivierbedding. Daarin zaten de rest van het 1ste Bataljon, het Stormregiment onder bevel van majoor Koch, die het jaar daarvoor de aanval op Eben-Emael had geleid, het regimentshoofdkwartier en een deel van het 3de Bataljon.

Weldra klonk een harder motorengeronk, bijna te langzaam voor dat van vliegtuigen. Dit waren de Junkers 52's, 'de trams', zoals ze tijdens hun onverbiddelijke bombardementsvluchten boven Madrid vijf jaar daarvoor werden genoemd.

In de villa van generaal Freyberg heerste de gebruikelijke sfeer toen Monty Woodhouse voor achten aankwam om een boodschap over te brengen. De generaal vroeg hem te blijven eten.

'Het was geen overdadig ontbijt,' zei Woodhouse later, 'maar het was beter dan dat van de laatste tijd.' Halverwege 'keek ik omhoog en zag dat de blauwe lucht vol Duitse vliegtuigen was... De generaal ging rustig met zijn ontbijt door. Wat moest ik? Het leek onbeleefd, of eigenlijk een kwestie van insubordinatie, als ik hem onderbrak.'6

Toen Woodhouse uiteindelijk zijn mond durfde te openen, keek Freyberg omhoog en gromde, vervolgens keek hij op zijn horloge. 'Ze zijn precies op tijd!' zei hij. 'Hij scheen een beetje verrast over de Duitse punctualiteit, vervolgens ging hij verder met zijn ontbijt.'

Freybergs koelbloedigheid bij het zien van een vijandelijke armada was volgens de beste Britse traditie. 'Hij ging ervan uit,' schreef Woodhouse, 'dat hij op grond van zijn informatie alle noodzakelijke maatregelen al had getroffen en dat hem nu niets anders restte dan zijn ondergeschikten slag te laten leveren.'7

Deze onverstoorbaarheid was bewonderenswaardig geweest tijdens de plotselinge paniek van de Griekse terugtocht, maar een ontspannen houding op de ochtend van een invasie vanuit de lucht paste misschien toch niet bij een situatie waarin de afloop van de slag beslist zou worden door de reactiesnelheid van elke partij op de gebeurtenissen. Om een of andere reden was het bericht van de langverwachte aanval niet aan de troepen in Iraklion doorgegeven: de 14de Infanteriebrigade hoorde pas na tweeen van de gevechten rond Chania.

De stafofficieren op het Creforce-hoofdkwartier uitten zich meer dan hun chef toen ze de zweefvliegtuigen boven de kust zagen aancirkelen. Een dozijn vloog laag over het hoofdkwartier in de steengroeve en landde op het rotsachtige terrein van het schiereiland Akrotiri op anderhalve kilometer ten noorden van hen. Zes landden vlakbij het graf van Venizelos in Profitilias en het regimentshoofdkwartier van de Huzaren van Northumberland. Vier andere landden bij een namaakbatterij luchtafweergeschut op slechts vierhonderd meter van de steengroeve.

Het sterk onderbezette en slecht uitgeruste B-Eskadron van de Huzaren van Northumberland viel toch meteen de compagnie van kapitein Altmann aan. Een zweefvliegtuig werd in brand geschoten en stortte neer; de drie man die als door een wonder uit de vlammen kwamen, werden meteen neergeschoten. Een ander zweefvliegtuig ontplofte toen door een toevalstreffer een kist met granaten werd geraakt. Een tienkoppige bemanning gaf zich over na een snelle actie onder leiding van een geschutmonteur. Een andere sectie werd ook rigoureus neergeschoten toen een van de Duitsers met de witte vlag zwaaide en anderen vervolgens gingen vuren. Altmanns lichaam is nooit geidentificeerd.

Sommige parachutisten ontsnapten naar een olijfbomenbos achter het graf van Venizelos en werden er later op de ochtend heel voorzichtig uit verdreven. Voor hij over een muurtje klom, stak de onderbevelhebber majoor David Barnett uit voorzorg zijn helm op een stok omhoog. Er gebeurde niets. Toen hij zich oprichtte, kreeg hij een kogel door zijn voorhoofd en hij stierf ter plekke.

De para's in de onmiddellijke omgeving van het Creforce-hoofdkwartier trokken in de met prikkeldraad en zandzakken omgeven stellingen van de namaakbatterij. De Huzaren van Northumberland verloren verscheidene mensen toen ze probeerden aan te vallen; zonder handgranaten hadden ze weinig kans de goed bewapende Duitsers te verdrijven. Hun andere eskadrons lagen verspreid over het schiereiland en bewaakten daar voornamelijk andere geschutstellingen. Uiteindelijk moesten ze de hulp inroepen van het Regiment van Wales aan de andere kant van het Creforce-hoofdkwartier.

Terwijl de strijd tegen de Duitsers begon op de heuveltop boven de steengroeve van Creforce, bekeken de stafofficieren van Freyberg het panorama van de kustvlakte met een mengeling van verbazing, angst en beroepsmatige fascinatie. De luchtvloot naderde boven de zee en 'de lucht trilde van het gebrul van de motoren.'8Toen ze voor het eerst zwarte dingen achter uit de transportvliegtuigen zagen komen, dachten sommigen even dat de vliegtuigen rook afscheidden omdat ze geraakt waren, maar de dingen kregen opeens een scherm, wit voor de para's, en rood, groen of geel voor wapentrommels, uitrusting of voorraden. David Hunt stond naast kolonel-vlieger Beamish en hoorde hem mompelen: 'Wat een merkwaardig gezicht! 't Lijkt wel het einde der tijden.'9

Binnen een paar minuten veranderde het losbarstende geweervuur langs de kuststrook het rustige vergezicht in een verontrustend onbestemd slagveld. Door hun verrekijkers zagen Hunt en Beamish rookpluimen boven de olijfbomen opstijgen en hier en daar een wit plekje waar een parachute in een boom beland of in een telefoondraad verward was.

Terwijl oudere officieren aan H.G. Wells dachten en de chaos van een oorlogvoering zonder linies vreesden, waren de jongere officieren en soldaten veel minder bang. Zij waren snel weer bij hun positieven en gingen parachutisten doden als was het prijsschieten op de kermis.

Nieuw-Zeelandse officieren lieten hun mannen op de laarzen van de para's mikken omdat ze bedrieglijk snel naar beneden kwamen. Dit heeft goed gewerkt gezien het aantal para's dat zielloos neerplofte. Ze werden door hun eigen parachute als een soort kant-en-klaar doodskleed bedekt.

Het ontwerp van het Duitse parachutetuig heeft niet echt geholpen. De lijnen zaten op een punt vast aan een band over de schouderbladen, zodat iedere soldaat erbij hing 'als een kat die in zijn nekvel is gegrepen'. En hoewel ze hun handen vrij hadden om met hun Schmeisser te schieten - of in een geval om een signaal te blazen - hadden ze weinig controle over hun landing. Toch hing hun lot nog het meest af van waar ze neerkwamen: op onbeschermd terrein of vlak voor de Nieuw-Zeelandse infanterie die in de sectoren Maleme en Galatas lag te wachten.

Het idee dat ze zich met een zweefduik van bovenaf op de vijanden konden storten, gaf de meeste parachutisten een gevoel van onoverwinnelijkheid. Het was een enorme klap te merken dat ze zo kwetsbaar waren. Dat de tegenstander op hen schoot terwijl ze hulpeloos waren, vonden velen een verschrikkelijke schending van de oorlogsregels.

In Maleme hadden de aanvalsvliegtuigen met opzet de startbaan gespaard. De tent met de dekstoelen buiten was met kogels doorzeefd en de omtrek was gebombardeerd waardoor grote stofwolken waren ontstaan. Daarom konden veel Nieuw-Zeelanders in de loopgraven rond het vliegveld de zweefvliegtuigen niet zien landen in en rond de bedding van de Tavronitis.

Sommige mensen van het raf-grondpersoneel, die nog steeds schuilden voor de luchtaanval, keken niet eens omhoog toen de transportvliegtuigen in groepen van drie over hen heendenderden en hun lading uitwierpen. Wie wel zijn hoofd optilde, zag de 'paraplu's' op ongeveer honderd meter opengaan. Sommige parachutes gingen zo snel open dat ze op het staartstuk belandden, en in een paar gevallen werden soldaten die uit het voorste vliegtuig van de V-formatie sprongen door het volgende vliegtuig geraakt.

In de eerste minuten van de slag viel de C-Compagnie van het Nieuw-Zeelandse 22ste Bataljon, dat wil zeggen de drie pelotons ten noorden, westen en zuiden van de startbaan, alle doelwitten aan die ze in het vizier kreeg. Het peloton aan de westrand vlakbij de bedding van de Tavronitis moest zijn vuur richten op de groepen die oprukten vanuit de zweefvliegtuigen die vlakbij het strand waren geland. In de loop van het volgende uur doodden ze de compagniescommandant luitenant Von Plessen en een dozijn van zijn mannen.

Het Duitse plan was al duidelijk: ze probeerden hun troepen voorbij de Tavronitis neer te laten en dan de dode hoek van de rivierbedding te gebruiken als de voorste linie voor hun aanvallen op het vliegveld. Het 2de Bataljon van majoor Stentzler en het 4de Bataljon van kapitein Gericke kwamen goed per parachute neer achter en uit het zicht van de commandopost van kolonel Andrews op Heuvel 107.

Brigadegeneraal Eugen Meindl, de commandant van het Stormregiment, sprong vlak achter Gericke. Meindl had geweigerd met zijn eigen staf in hun zweefvliegtuig mee te gaan. Hij wilde springen om te laten zien dat hij even fit was als zijn ondergeschikten.

De Nieuw-Zeelanders van de D-Compagnie aan de westkant van Heuvel 107 die over de rivierbedding uitkeek, bleven snel en nauwkeurig vuren, wat een behoorlijke slachting onder de troepen van majoor Koch teweegbracht. Het voorstel van de compagniescommandant om de twee 4-inch kustverdedigingskanonnen op Heuvel 107 te gebruiken tegen de landingszone van de zweefvliegtuigen bij de brug over de Tavronitis werd afgewezen omdat deze batterij 'voor doelen op zee' was bestemd.10

De andere stukken artillerie ten oosten van de heuvel - de meeste van de 49 vanuit Egypte naar het eiland verscheepte kanonnen waren op de Italianen veroverde 75-mm kanonnen zonder vizier - waren van geen nut omdat hun zicht niet verder dan het strand reikte.

Majoor Braun van de staf van het hoofdkwartier van het Stormregiment wist al gauw mannen aan de overkant van de rivierbedding aan beide kanten van de brug te krijgen. Het Nieuw-Zeelandse peloton dat voor die sector verantwoordelijk was, had een beperkt schootsveld en de chaos in het raf-kamp direct achter hen was ook niet al te gunstig. Brigadegeneraal Meindl had de situatie razendsnel door. Hij concludeerde dat, hoe de rapporten van de luchtverkenning ook mochten luiden, de hoofdmoot van de onverwacht sterke troepenmacht van de vijand tussen Maleme en Chania lag. Om een of andere heel bijzondere reden hadden ze niet de linie van de Tavronitis versterkt. Het vliegveld was van levensbelang voor de Duitse versterking en overleving, en Heuvel 107 was van levensbelang voor het vliegveld. Terwijl Brauns mannen dus de flank van het vliegveld onder druk bleven zetten, liet hij het 2de Bataljon van Stentzler een omtrekkende beweging naar rechts maken om Heuvel 107 van achteren aan te vallen.

Maar Meindl raakte binnen een uur na zijn landing twee keer gewond, eerst licht, en toen in de borst. En ongeveer gelijktijdig werd majoor Koch door een ernstige hoofdwond geveld bij de vruchteloze pogingen Heuvel 107 vanuit de rivierbedding van de Tavronitis aan te vallen. Het Stormregiment was begonnen zijn meeste commandanten te verliezen: alleen al in Kochs bataljon zouden zestien officieren gedood worden en zeven gewond raken. De geruststellende theorie van Britse officieren dat de Duitse troepen het lieten afweten als niet alles volgens plan liep, zou echter weldra verkeerd blijken.

Terwijl de troepen van het Stormregiment die ten westen van Heuvel 107 landden voor het ergste geweervuur dekking konden zoeken in de rivierbedding, kreeg het 3de Bataljon van majoor Scherber, dat over ongeveer twee kilometer aan de kant van het vliegveld richting Chania neerkwam, vanaf het moment dat ze sprongen met een slachting te maken.

De meeste mannen van Scherber landden op de goed verborgen stellingen van het Geniedetachement en het 23ste Bataljon van de Nieuw-Zeelandse Divisie. Een groep landde op het bataljonshoofdkwartier. Kolonel Leckie doodde er vijf en zijn adjudant, die achter een kist zat die als bureau diende, schoot er zonder op te staan twee neer.

Overal klonk de juichkreet 'Hebbes die klootzak!' Nergens klonk die luider dan onder de voormalige gevangenen van de strafkolonie in Modio, even dieper het binnenland in dan het Geniedetachement. De gestrafte soldaten daar kregen geweren in handen en gratie aangeboden als ze goed vochten, waarna de jacht op para's in hun gebied werd geopend. Zestig gevangenen doodden er ongeveer 110 in nog geen uur.

De Duitsers die het spervuur tijdens de landing overleefden, waren door het onverwachte verzet dubbel gedesorienteerd. Sommigen kwamen op daken terecht, anderen tussen de takken van olijfbomen. Daar werden ze neergeschoten nog voor ze zich uit hun tuig konden wurmen. Lichamen wiegden zachtjes, alsof ze aan macabere galgen uit een voorbij tijdperk hingen.

Wie ongedeerd en ongezien in een wijngaard of gerstveld landde, kon pas echt terugvechten als hij zijn wapens had gevonden. En als een trommel in open veld was gevallen, stond het ophalen ervan gelijk aan zelfmoord. Scherber, zijn adjudant en drie van de vier compagniescommandanten werden gedood, samen met bijna vierhonderd man. Luitenant Horst Trebes was de enige belangrijke officier die ongedeerd bleef.

Het andere Duitse hoofddoel in de sectoren Maleme en Souda was de Agiavallei ten zuidwesten van Chania, die vanwege de lage, witte gebouwen van de Agiagevangenis tijdens de slag de Gevangenisvallei ging heten. De gevangenis was een kilometer naar het noorden te zien vanaf de hoogten van Galatas die deel uitmaakten van een keten ronde droge heuvels die de vruchtbare vallei van de zee scheidde.

Galatas was de basis van de samengeraapte 10de Brigade van de Nieuw-Zeelandse Divisie, die maar een truck bezat. De commandant ervan, kolonel Kippenberger, had op zijn hoofdkwartier niet eens een radio-installatie. De grootste eenheid in deze zeer gemengde formatie was het Samengestelde Bataljon dat de overblijfselen omvatte van twee Nieuw-Zeelandse regimenten veldartillerie, de Divisie-brandstofcompagnie en een transportcompagnie, die nu allemaal tot infanterist waren omgedoopt: de kanonniers stonden bekend als de 'infantillerie'.

Kippenberger had ook twee Griekse regimenten, beide slecht bewapend en slecht geleid. Het 6de Griekse Regiment, dat door de warboel maar drie patronen per man had, lag dwars op de vallei die naar Chania liep, terwijl het 8ste Griekse Regiment, dat beschikte over Steyers die in de Eerste Wereldoorlog op het Oostenrijks-Hongaarse leger waren veroverd, in een gevaarlijk geisoleerde stelling ten zuiden van het Agiameer lag. Toen Kippenberger de verbindingsofficier bezocht die hij had gestuurd om de Griekse kolonel te adviseren, vertelde hij hem niet 'dat ik elders had gezegd dat het 8ste Griekse slechts een rondje op de kaart was en dat het moord was zulke troepen in zo'n stelling te laten zitten'.11 (Dit Griekse regiment logenstrafte dat pessimisme door zijn geweldige verzet.)

Ook in de vallei, maar dan aan de noordkant, lag de Divisiecavalerie, die bijna tweehonderd man sterk was en als infanterie optrad. Kippenbergers bataljon in Griekenland, het 20ste, omvatte een deel van nog een reserve tegen een invasie vanuit zee, maar, klaagde hij later, 'ze deden de hele eerste o zo belangrijke dag niets.'12

Hoewel Kippenberger een van de beste Nieuw-Zeelandse officieren was, maakte hij een cruciale fout. Hij plaatste geen troepen in de gevangenis zelf: 'een aaneengesloten rechthoek van gebouwen, die voor onze kleine kanonnen onbereikbaar waren. De directeur werd ervan verdacht pro-Duits te zijn en dat bleek juist. We hebben, voor zover ik me herinner, nooit overwogen de gevangenis te bezetten.'13

Na de bomaanvallen in de vroege morgen schoor Kippenberger zich en begon toen onder de bomen van het huisje in Galatas dat als zijn hoofdkwartier dienstdeed aan een niet bijster lekker bord pap. Plotseling hoorde hij gevloek en geroep, hij keek op en zag vier zweefvliegtuigen 'waar door de stilte een niet te definieren dreiging van uitging.'14 Hij schreeuwde: 'Te wapen!' en rende naar boven om zijn geweer te halen.

Deze zweefvliegtuigen met aan boord het nu leiderloze hoofdkwartier van generaal Sussmann landden tussen de gevangenis en het Agiameer. Ze werden bijna direct gevolgd door de golven transportvliegtuigen die de drie bataljons van het 3de Parachutistenregiment en het Geniebataljon afwierpen.

Net als brigadegeneraal Meindl weigerde de divisiestafchef, majoor graaf Von Uxkull, per vliegtuig te gaan en wilde hij per se springen. Met een groots gebaar zette hij zijn monocle stevig vast voor hij sprong en later zei hij dat die zelfs bij de landing op zijn plaats was blijven zitten.

Maar voor velen in het 3de Parachutistenregiment was de sprong allesbehalve leuk. Een groot deel van het 3de Bataljon ervan kwam neer op de goed gecamoufleerde stellingen van het 18de en het 19de Nieuw-Zeelandse Bataljon en onderging het lot dat Scherbers mannen ten oosten van Maleme hadden ondergaan. De loopgraven van het 19de Bataljon waren zo goed verborgen dat korporaal Fletcher en zijn sectie met stijgende verbazing toekeken hoe een van de eerste para's die geland waren in tijgersluipgang op hen afkwam over een akkertje, kennelijk denkend dat hij door de voren aan het oog werd onttrokken. Ze schoten pas toen hij op zo'n drie meter van hen zijn hoofd oprichtte. Het eerste schot verwondde hem alleen. 'Hij gilde als een varken wiens keel wordt doorgesneden en smeekte om genade, we gaven hem een genadeschot door z'n kop.'15 De meeste verslagen van deze actie vermelden trots de grote aantallen slachtoffers en vergelijken de slachting met het afschieten van konijnen. Kippenberger meldt: 'Het 19de Bataljon vertelde ons dat ze 155 parachutisten hadden gedood en, enigszins verontschuldigend, dat ze negen man hadden gevangengenomen.'16

Het 6de Griekse Regiment, waarvan de stelling vanaf Galatas tot voorbij de vallei liep, zag overal om zich heen de vijand neerkomen. Maar omdat hun kolonel de munitie die hij de dag daarvoor had gekregen niet had verdeeld, was het geen verrassing dat de slecht getrainde soldaten zich verspreidden.

Kippenbergers brigademajoor, kapitein Bassett, probeerde er zoveel mogelijk bij elkaar te krijgen. De volgende morgen werden tweehonderd van de overgeblevenen aan 'een blonde held' overgedragen: kapitein Michael Forrester van de Britse militaire missie. De officiele Nieuw-Zeelandse geschiedschrijving en de meeste andere werken zeggen ten onrechte dat Forrester die ochtend de leiding voor een aanval op zich nam. In feite was hij de avond ervoor vanuit Iraklion teruggekeerd naar het huis van prins Petros, dat over de baai ten noorden van Daratsos uitkeek. Hier vond hij alleen Markos, de kok.

Tijdens het scheren voor het ontbijt zag hij hoe de para's begonnen neer te komen; hij pakte een geweer en deed eerst mee aan het gevecht tegen een groep para's die het algemeen veldhospitaal net aan de overkant van de baai aanvielen, daarna voegde hij zich bij de kustflank van het Samengestelde Bataljon, dat voornamelijk uit chauffeurs bestond.

In de vallei onder Daratsos lag alleen nog uitermate onbeschermd een peloton lichte artillerie. Een groep van kapitein Von der Heydte viel hen aan vanaf de flank en omdat ze geen eigen wapens hadden, werden ze teruggeslagen met verlies van verscheidene mannen en een van hun veldkanonnen, dat de para's uitgelaten richtten op een boerderij waarin Britse soldaten zaten.

Ongeveer vijf kilometer verder de vallei in landde het Geniebataljon van majoor Liebach ten westen van het Agiameer; een paar detachementen ervan kwamen op het 8ste Griekse Regiment neer. De meeste Grieken hielden stand met een moed en doeltreffendheid die Kippenberger nooit had verwacht. De resten van Von der Heydtes 1ste Bataljon en majoor Derpa's 2de Bataljon konden eigenlijk ongehinderd landen tussen het Agiameer en de gevangenis, die ze meteen bezetten. Ze vonden het haast te mooi om waar te zijn dat ze nu een veilige basis, een medisch centrum en een waterbron hadden.

Vanaf de 'Roze Heuvel' vlak voor Galatas leek het of 'de hele vallei bedekt was met afgedankte parachutes, net hele grote paddestoelen.'17 Kippenberger en de mannen van de Divisie-brandstofcompagnie zagen de para's zich groeperen en hun wapens uit de trommels halen. Ze waren buiten schootsafstand. Slechts hier en daar waren para's dichtbij genoeg geland om hen aan te vallen. In de eerste fase van de strijd had Kippenberger een sluipschutter aan de rand van het dorp ontdekt en hem zonder omwegen neergeschoten.

Nog geen twee kilometer ten noordoosten van Galatas was een deel van een eskadron van het 3de Regiment Huzaren gelegerd. Deze pas aangekomen cavaleristen waren nog niet helemaal gewend aan de ochtendlijke luchtaanvallen, oftewel 'de dagelijkse haat'.

Alle tijd was besteed aan het dringende onderhoud van hun lichte Whippettanks. De voertuigen, die een van hun officieren omschreef als 'gepantserde kinderwagens', verkeerden al in een abominabele staat toen ze uit Alexandrie werden verscheept: het was een haastige keuze uit de voertuigen die vanuit de woestijn voor reparatie in de werkplaatsen rond Cairo waren gekomen. Tot overmaat van ramp was het schip bij aankomst in de baai van Souda gebombardeerd en de tanks moesten vanuit het ruim van het half gezonken vaartuig worden opgehesen.

Het eskadronshoofdkwartier en twee pelotons (ieder met drie of vier tanks) hadden zich in een olijfbomenbos verborgen. De officieren en onderofficieren zaten aan een tafel onder een boom te ontbijten toen de tweede golf bommenwerpers en jagers de kuststrook aanviel. De Messerschmitts kwamen lukraak schietend laag overvliegen en iedereen zocht als een gek dekking achter een boom.

Een paar minuten later riep iemand vanuit de mensenhoop: 'De klootzakken landen!'18Ze keken door de takken omhoog en zagen de parachutes. De eskadronscommandant schreeuwde: 'Tankbemanningen!' waarna weer iedereen als een kip zonder kop begon rond te rennen.

Luitenant Roy Farran leidde zijn peloton de weg op naar Galatas. Ze kwamen langs een groep Griekse soldaten die om munitie smeekten. Farran wierp hun een patroonband van zijn Vickers toe, maar besefte later dat het van een verkeerd kaliber was. De cavaleristen fleurden op toen Nieuw-Zeelanders hen bemoedigend toeschreeuwden en hun duim omhoogstaken.

Voorbij Galatas werd de voorste tank door een Schmeisser beschoten. Farran draaide de geschutkoepel en zag een grijze figuur over de weg op hen afkomen. Hij gaf bevel te schieten, maar hun doelwit bleek een boerenvrouw in een lange jurk. Een kogel trof haar in de schouder, een andere in het hoofd, maar ze rende schreeuwend langs de tank. Farran was verstijfd van schrik, tot de Duitse parachutisten weer gingen schieten.

Terug in het dorp stopte de tank toen een Kretenzer die zich in een greppel had verscholen met een zakdoek naar hen zwaaide. Hij gebaarde stil te zijn en wees op de greppel aan de overkant. Farran wrong zich uit de geschutkoepel en zag een Duitse parachutist in vol ornaat met zijn hoofd naar beneden liggen. Hij riep hem zich over te geven, maar de man bewoog zich niet; daarom schoot hij met zijn zware dienstpistool op hem. Hij miste hem maar de Duitser kon niet verhelen dat hij zich schrap zette. Farran draaide de geschutkoepel en richtte de Vickers op hem.

Een paar honderd meter verderop schoten ze nog twee Duitsers neer; toen verschenen er opeens vijf van de andere kant met de handen omhoog. Farran vermoedde een val en gaf opdracht te schieten, waarbij er drie omkwamen. De twee anderen wisten, weliswaar geraakt, terug het bos in te vluchten. 'Ik geloof niet dat ik er een gewoonte van wilde maken gevangenen neer te schieten,' schreef hij in zijn memoires, 'maar Kreta was anders, en op het moment supreme had ik geen tijd om te denken.'19

Kreta was inderdaad anders. In de snelheid, onzekerheid en angst van de strijd toonden beide partijen weinig eerbied voor de Conventie van Geneve. Er waren talloze gevallen waarin soldaten en officieren aan beide kanten gevangenen doodden. Maar toen para's van het 3de Bataljon van het 3de Parachutistenregiment het veldhospitaal op de kaap twee kilometer ten noorden van Daratsos aanvielen en naar beweerd werd de gevangengenomen patienten dwongen als een schild voor hen uit te lopen, was Farran verbaasd over 'de Duitse ongevoeligheid voor het Rode Kruis in deze periode van de oorlog, want in het algemeen hielden ze zich stipt aan de regels.'20

Het grootste verschil met andere invasies was tot ontzetting van de Duitsers de rol die 'niet-gerekruteerde burgers' speelden. Anders dan de verzetsbewegingen in de rest van Europa, die pas ongeveer een jaar na de Duitse bezetting op gang kwamen, begon het Kretenzische verzet letterlijk in het eerste uur van de invasie.

Jongens, oude mannen en ook vrouwen toonden een adembenemende moed bij de verdediging van hun eiland. Duitse soldaten ergerden zich al helemaal aan de gedachte dat vrouwen tegen hen vochten. Ze rukten de jurk van de schouder van een verdachte. Als zij een blauwe plek had van de terugstoot van een geweer of met een mes in de hand was aangehouden, werd ze net als een man neergeschoten.

Her en der in de buurt van Perivolia neerkomende parachutisten werden, aldus de officiele Nieuw-Zeelandse geschiedschrijving, 'door burgers met bijlen en schoppen afgemaakt'.21 Een van de eerste voorbeelden van spontane mobilisatie was een aanval op de achterhoede van het Geniebataljon dat in de buurt van het Agiameer was geland door Kretenzische burgers die vanuit het grote dorp Alikianou optrokken.

Binnen korte tijd moest, aldus een Duits rapport, de 16de Compagnie van het Stormregiment 'die opdracht had gekregen de zuidkant van vliegveld Malemes [sic] te beschermen voortdurend francs-tireurs bestrijden.'22

Hoewel de Kretenzers hun eigen tradities van verzet tegen de Turken hadden, deden hun wreedheid en grenzeloze moed meer denken aan de 2 meiopstand tegen Napoleons troepen in Madrid, aan een guerra al cuchillo: een strijd op leven en dood.

Sommige priesters gingen hun parochianen voor in de strijd. Toen vader Stylianos Frandzeskakis van de invasie hoorde, snelde hij naar de kerk om de klok te luiden. Hij pakte een geweer en liet zijn vrijwilligers ten noorden van Paleochora oprukken; later vocht hij tegen detachementen Duitse motorrijders toen die Kandanos bereikten.

Een inlichtingenofficier van het hoofdkwartier van de 14de Infanteriebrigade herinnerde zich verscheidene priesters, fervente eendenjagers en daarom 'heel goede schutters', die welhaast zeker aan de strijd deelnamen.23 Een liep er rond met een geweer in zijn broek en wachtte op de kans Duitse para's van dichtbij neer te schieten. En in Rethymnon zag Ray Sandover, een van de Australische bataljonscommandanten, op de tweede dag van de slag een monnik met een geweer en een bijl aan zijn riem. Op de derde dag verscheen de monnik, met een kleine jongen als geweerdrager, met een Schmeissermachinepistool en andere trofeeen die hij in de strijd tegen de para's had veroverd.

Een van de compagnieen van het 2de Bataljon van het Stormregiment werd ook op die eerste morgen verrast door Kretenzische ongeregelde troepen toen ze de pas bij Koukouli moesten gaan bewaken. Maar de meest omstreden gebeurtenis in de hele slag betrof het detachement van luitenant Murbe. Deze 72 man sterke groep die aan de rand van Kastelli Kissamou neerkwam om de haven te veroveren werd heftig aangevallen door het 1ste Griekse Regiment en Kretenzische burgers. Murbe en 53 van zijn mannen werden gedood, de rest werd gevangengenomen. Een aantal Duitse lichamen werd door burgers in mootjes gehakt, maar er is weinig bewijs voor de beweringen van Goring en Goebbels dat veel gewonde parachutisten levend werden gemarteld en verminkt.

De Duitsers, die gedeeltelijk in slaap waren gesust door de voorspelling van de inlichtingendienst dat de Kretenzers hen met open armen zouden ontvangen, waren volkomen verrast. Bovendien waren ze woedend over de omvang van hun verliezen. Alleen al op de eerste dag kwamen 1856 parachutisten om. Dat cijfer moet boven de tweeduizend zijn gekomen toen de levensgevaarlijk gewonden stierven. Hoeveel er door de Kretenzers zijn gedood, is niet te schatten, maar de Duitsers waren onmiskenbaar geschokt. Ze hadden gedacht dat hun vijand het zou opgeven bij de nadering van wat zij graag der Furor Teutonicus noemden, dit in navolging van de furia espagnola van de Spaanse infanterie in de vijftiende eeuw.24 Burgerlijk verzet, dat op Kreta een oude traditie was, ging zozeer in tegen het Pruisische gevoel voor militaire orde dat er wrede vergeldingsacties tegen de plaatselijke bevolking volgden.

10 Maleme en de Gevangenisvallei

20 mei

Voor de strijd ontbrandde, had generaal Freyberg zijn best gedaan de mensen die niet nodig waren van het eiland te krijgen. Kolonel James Roosevelt, de zoon van de Amerikaanse president, was na veel aandringen pas 36 uur voor de invasie per Sunderlandvliegboot vertrokken. Maar de koning van Griekenland was nog op Kreta.

Het koninklijke gevolg was op 19 mei vanuit de Belakapina naar een andere villa bij Perivolia gegaan. Prins Petros voegde zich die avond bij hen vanuit zijn huis aan de kust ten noorden van Galatas, slechts een paar kilometer verderop. Kolonel Jasper Blunt, die het vijandelijke plan kende omdat hij na zijn komst uit Griekenland als inlichtingenofficier van Freyberg had gewerkt, ging de volgende ochtend vanaf zeven uur, toen de eerste luchtaanvallen langs de kust begonnen, voor nadere berichten met het hoofdkwartier van Creforce bellen. Terwijl hij door zijn verrekijker gespannen de lucht aftuurde, zag hij de eerste golf Junkers-transportvliegtuigen en de eerste groepen parachutisten. Blunt probeerde nog eens de veldtelefoon, maar zonder succes. Een bom had de lijn al verbroken.

Een groep parachutisten landde op een afstand van nog geen kilometer. Blunt beval het escortepeloton van Nieuw-Zeelanders hun wapens te pakken en hun slaapspullen maar te laten liggen. Er was niet eens tijd om de radioapparatuur in te pakken. Hij zat het hem toegewezen gezelschap op te jagen, onder wie de koning, prins Petros, kolonel Levidis, de kamerheer, een oude vriend met wie de koning ruziede alsof ze 'een lang getrouwd stel' waren, en minister-president Tsouderos.

Ze moesten snel de heuvel achter het huis op, met achterlating van de meeste van hun spullen. Het peloton onder bevel van luitenant Ryan schaarde zich rond het gevolg, met secties die voorhoede, achterhoede en flanken bewaakten.* Een tweede landing van parachutisten dwong hen naar links af te buigen en toen ze de heuvel achter Perivolia opklauterden, kwamen ze onder vuur te liggen van een vooruitgeschoven detachement van het 2de Griekse Regiment. De koning en prins Petros liepen naar voren om de behoedzame soldaten hun identiteit te tonen.

Toen het gevolg later even uitrustte, was de koning duidelijk bezorgd. Hij had een paar belangrijke stukken en medailles achtergelaten, waaronder de Orde van de Kousenband. (Deze fout deed denken aan een voorval uit 1620. Op de vlucht na de Slag op de Witte Berg liet Frederik, koning van Bohemen en echtgenoot van de Winterkoningin, op hun bed de Kousenband achter, die hij van zijn schoonvader Jacobus i had gekregen.) Een sectie Nieuw-Zeelanders onder leiding van de pelotonssergeant moest de onderscheidingen gaan ophalen, maar intussen was het huis al door Duitse para's bezet.

Blunt maakte zich zorgen. Met een zo kwetsbare en logge groep was het escorte alleen opgewassen tegen een paar para's, maar hun groep was wel groot genoeg om de aandacht van Duitse vliegtuigen te trekken. En hun snelle vertrek zonder het radiotoestel betekende dat hij het hoofdkwartier van Creforce niet kon bereiken om te horen over de plannen voor evacuatie vanaf de zuidkust. Hij had informatie over landingen van parachutisten nodig, maar Creforce wist haast even weinig als de groep die door de bergen doolde.

In Maleme kon de commandopost van het 22ste Bataljon niet meer via de veldtelefoon het hoofdkwartier van de brigade bereiken, en kolonel Andrew wist absoluut niet wat er gebeurde met zijn twee vooruitgeschoven compagnieen, C en D, op het vliegveld en in het gebied tussen de Tavronitis en Heuvel 107. Ze waren niet te zien vanuit zijn commandopost of vanuit naburige stellingen, en ze hadden geen radiotoestel. Er was dus geen informatie over de vijandelijke opmars naar het vliegveld.

Kolonel Andrew was verantwoordelijk voor het gebied rond het vliegveld en Heuvel 107, de belangrijkste doelwitten van de vijandelijke aanval; dat gebied was ongeveer vijf vierkante kilometer zeer oneffen terrein met een dode hoek. Het zicht werd verder beperkt door bamboebosjes, wijngaarden en olijfbomen. Bovendien had hij nog steeds geen idee van de grootte van de parachutistentroepen die aan de overkant van de Tavronitis waren geland. Hij had niets gehoord van zijn observatieposten die, omdat ze ook geen radioapparatuur hadden, geen waarschuwing konden versturen. De vijandelijke luchtaanvallen waren zo zwaar en regelmatig dat een ordonnans er niet door kon komen.

* Het verhaal van prins Petros dat parachutisten de dag nadat het koninklijk gezelschap zijn onderkomen had verlaten, landden met speciale kaarten waarop Belakapina stond aangeduid met een pijl en de tekst: 'Konig hier!' is, gezien de schaarse informatie die de Duitsers hadden, nogal ongeloofwaardig. De verzetskoorts had een aantal Britse en Griekse officieren in Griekenland en op Kreta stevig in zijn greep, maar niet zo erg als in Frankrijk, waar geruchten de ronde deden dat para's zich als nonnen hadden verkleed.

Het peloton op het vliegveld het dichtst bij de zee wist aanvallen langs het strand vanaf de monding van de Tavronitis af te slaan. Maar het 15de Peloton, dat de westkant van het vliegveld verdedigde, had het zwaar te verduren. Het had maar 22 man, had geen machinegeweren en was verantwoordelijk voor een front over een afstand van een kilometer, maar het hield taai stand.

Toen om tien uur de parachutisten van Braun naar de rand van het vliegveld oprukten, riep de compagniescommandant, kapitein Johnson, de hulp in van de twee Matildatanks van het 7de Royal Tank Regiment. Naast ieder vliegveld stonden er twee verborgen. Maar kolonel Andrew weigerde: hij wilde zijn 'troefkaart' niet te vroeg uitspelen.

Weldra braken de Duitse parachutisten via de brug over de Tavronitis tussen de twee Nieuw-Zeelandse compagnieen door en liepen het kamp onder de voet. Een raf-officier was vergeten de codeboeken te vernietigen en die vielen samen met de slagorde van Creforce in handen van de vijand.

Opgefokte para's schoten, meestal gewoon uit instinct, grondpersoneel neer dat uit verborgen loopgraven tevoorschijn kwam om zich over te geven. Onderofficier Lawrence riep tegen hen dat ze zonder het uitdrukkelijk bevel van een officier niet het recht hadden gevangenen neer te schieten.

De Duitse para's waren zo verbaasd dat gevangenen zich niet wilden laten neerschieten dat ze er een officier bijhaalden, en ze werden gespaard. Maar wie gevangen was genomen, was geenszins veilig. De Duitsers dwongen hen als een schild naar Heuvel 107 te lopen. Deze manoeuvre liep uit op een slachting toen een Nieuw-Zeelandse sectie de Duitse para's in de flank aanviel, en de gevangenen, personeel van de raf en de marineluchtvaartdienst, met wisselend succes ervandoor probeerden te gaan.

Andere monteurs en een paar officieren hadden zich al van het vliegveld teruggetrokken langs de bamboebosjes die vanuit de stellingen op de heuvel erachter het zicht op het vliegveld belemmerden. Ze sloten zich bij Nieuw-Zeelandse compagnieen aan en sommigen deden goed werk als infanterist.

Deze verwarring maakte het voor kolonel Andrew moeilijk zijn positie te beoordelen. Het 22ste Bataljon was de dag met zeshonderd man begonnen. Het had zeker veel vijanden gedood, maar toch drongen die nog steeds naar het vliegveld op. Zonder rapporten van zijn observatieposten had hij geen idee van hun ware sterkte. Andrew, aldus de officiele geschiedschrijving, 'had te kampen met vreselijk slechte verbindingen en kon steeds minder zijn bataljon als een eenheid laten opereren.'1

Het bataljon zou er nog erger aan toe geweest zijn als majoor Stentzler en zijn twee compagnieen, die Heuvel 107 van achteren probeerden aan te vallen, niet op een toevallig daar geplaatst peloton waren gestuit. Daardoor moesten zijn uitgeputte en uitgedroogde mannen een nog langere omweg maken. Hun grijze parachutistenpakken waren voor Noord-Europa ontworpen, en wapens, munitie en noodbepakking wogen voor iedereen zwaar onder de hete zon. Doordat ze sinds de nacht daarvoor aan een stuk door aan het zweten waren, hadden velen hun water al grotendeels op.

Kolonel Andrew, die niets wist van Stentzlers manoeuvre, maakte zich zorgen over zijn twee vooruitgeschoven compagnieen. Hij vermoedde langzamerhand dat ze onder de voet waren gelopen, en zijn verzoeken om steun werden dringender. Om 10.55 uur waarschuwde hij het brigadehoofdkwartier - af en toe deed zijn radio het - dat er met de C- en D-Compagnie geen contact meer was.

Tegen de middag begonnen de Duitsers met hun mortieren en een licht veldgeschut. De Britse artilleriebatterijen konden niet worden gebruikt omdat de veldtelefoonlijn met hun observatieofficieren op Heuvel 107 was afgesneden. Deze officieren namen nu het bevel op zich over het personeel van de raf en de marineluchtvaartdienst.

Omdat de radio het weer niet deed, schoot kolonel Andrew witte en groene vuurpijlen af, het noodsignaal voor het 23ste Bataljon, dat speciaal tot taak had in de tegenaanval te gaan. Maar de vuurpijlen werden niet waargenomen. De semafoor werd ook geprobeerd. Om 15.50 uur bereikte een boodschap het hoofdkwartier van Hargest, dat zich om een onverklaarbare reden op zesenhalve kilometer van Maleme bevond. Er werd niet gereageerd.

Andrew werd steeds ongeruster. Hij was licht gewond, maar kon gewoon functioneren. Nu de mortiergranaten rond zijn commandopost neerkwamen en nieuws van de vooruitgeschoven compagnieen uitbleef, begon hij het ergste te vrezen.

Om vijf uur, toen nog steeds niets wees op steun van kolonel Leckies 23ste Bataljon, kreeg hij radioverbinding met de commandopost van Hargest. Deze zei echter dat het 23ste Bataljon in gevecht met Duitse parachutisten was verwikkeld, wat niet waar was.

Hargests houding is moeilijk te peilen. Ofwel hij was vreselijk in de war en verkeerd geinformeerd, ofwel hij vond, in navolging van Freyberg, de aanvallen op Maleme minder belangrijk dan de dreiging vanuit zee.

Na de weigering van Hargest besloot kolonel Andrew zijn troefkaart uit te spelen. De twee Matildatanks van het 7de Royal Tank Regiment, die gesteund werden door zijn reservepeloton dat met een paar vrijwillige kanonniers op sterkte was gebracht, kregen bevel in actie te komen. Toen de lompe Matilda's vanuit hun schuilplaats naar de kustweg manoeuvreerden, piepten en knarsten hun stalen rupsbanden, een geluid dat de Duitse para's van angst vervulde. Maar dit psychologisch voordeel duurde niet lang.

Met buitengewone onbezonnenheid negeerden de twee tanks de vijand op het vliegveld en in het raf-kamp en gingen recht op de bedding van de Tavronitis af. Onderweg merkte de bemanning van de achterste tank dat ze de verkeerde munitie hadden en dat hun geschutkoepel niet goed kon draaien - een nogal late ontdekking - en dus keerden ze om en lieten de andere Matilda alleen verdergaan.

De voorste tank rolde naar de brug, helde over en kwam in de rivierbedding terecht. Deze Matilda draaide om de Duitse parachutisten in de flank aan te vallen, maar bijna direct stootte zijn gepantserde buik op een zwerfkei: de tank leek nu op een gestrande schildpad. De bemanning merkte toen dat ook zij de geschutkoepel niet kon draaien en verliet het voertuig. Hun nu onbeschermde infanterie-escorte werd met verlies van een paar man teruggeslagen.

Om ongeveer zes uur vertelde Andrew Hargest per radio van de mislukking, en dat hij, zonder steun van het 23ste Bataljon, zou moeten terugtrekken. Hargest antwoordde: 'Als het moet, moet het maar.'2 Maar hij zei ook dat hij hem twee compagnieen te hulp stuurde. Andrew dacht dat ze 'bijna direct' zouden komen. Maar toen de duisternis inviel en enig teken van hulp uitbleef, de munitie op raakte en er nog steeds geen bericht was van zijn vooruitgeschoven compagnieen, begon hij een volledige terugtocht te overwegen.

Het is gemakkelijk mee te voelen met kolonel Andrew, maar het is moeilijker te begrijpen waarom hij zijn commandopost niet verliet, aan de achterkant van de heuvel, waar hij geen uitzicht had, om te proberen de situatie door zijn verrekijker te bestuderen. De voorkant, die zwaar was beschoten en eigenlijk geen begroeiing meer had, was zeker een gevaarlijke plek, maar Andrews moed wordt niet in twijfel getrokken. Evenals bij zijn superieuren - Hargest, Puttick en Freyberg - leken zijn verbeelding en instincten met zijn commandopost te zijn vergroeid. Dat betekende niet dat Andrew zich als een struisvogel gedroeg - hij probeerde niet de dreiging te bagatelliseren - maar zijn denkproces stokte.

Als kolonel Andrew voor het vallen van de avond de kuststrook en de westelijke hellingen van Heuvel 107 was gaan bekijken, had hij gezien dat kapitein Johnson en zijn mannen in de C-Compagnie nog steeds fel verzet boden op het vliegveld, net als Campbells D-Compagnie aan de Tavronitis. Zij hadden grote verliezen geleden, maar omdat ze de vijand nog grotere verliezen hadden toegebracht, taalden ze niet naar terugtrekken.

In het gebied van de Gevangenisvallei was de situatie veel duidelijker, deels omdat Kippenberger, de brigadecommandant in Galatas, de strijd persoonlijk gadesloeg.

Verwarring was er alleen aan de randen geweest. De zweefvlieggroep van Genz, die ten zuiden van Chania landde om het radiostation en de luchtafweerbatterijen aan te vallen, zat weldra vast; de catastrofale landing van een groot deel van het 3de Bataljon van het 3de Parachutistenregiment op sterke NieuwZeelandse stellingen had nogmaals een mooie gelegenheid om te doden geboden; en de para's die het 7de Algemeen Ziekenhuis aan de kust aanvielen, waren allemaal gedood of gevangengenomen. Maar in de Gevangenisvallei zelf zat de rest van het regiment stevig en was begonnen met felle aanvallen langs de hoogten van Galatas en Daratsos.

Het snelle besluit van generaal Weston een Australisch bataljon uit de reserve in Giorgioupoli de linie te laten versterken waar de Gevangenisvallei op een kleine vlakte achter Chania uitkwam, was volkomen juist. Hij stationeerde het bataljon tussen de gemengde troepenmacht uit het doorgangskamp ten noorden van Perivolia (ze werden de Royal Perivolians genoemd omdat ze de koning zouden hebben gered) en het 2de Griekse Regiment aan de voet van de Witte Bergen.

Het 8ste Griekse Regiment, dat 'rondje op de kaart' zoals Kippenberger het noemde, hield ondanks zijn slechte bewapening bijzonder goed stand tegen het Duitse Geniebataljon; ze hadden al gauw de wapens van gedode Duitse parachutisten. Dorpelingen met oude jachtgeweren vochten hard om een aanval op Alikianou af te slaan. Volgens een Duits rapport 'deden zo'n honderd burgers, inclusief vrouwen en jongens, aan de verdediging mee.'3

Aan de noordkant van de vallei werden de Nieuw-Zeelanders van de Brandstofcompagnie op de Roze Heuvel tegenover het dorp Galatas even na tienen teruggedrongen door een heftige aanval. Maar deze door luitenant Neuhoff geleide aanval liep op de vernietiging van zijn compagnie uit.

De Roze Heuvel werd zo genoemd naar de kleur van de aarde waarop kweekgras, onkruid en rijen adamsnaalden groeiden om de geiten uit de wijngaarden te houden. De loopgraven daar waren een half jaar eerder door de Black Watch gegraven, tijdens die actieve periode onder brigadegeneraal Tidbury. Maar hoewel de Roze Heuvel een sterk onderdeel van de verdediging van de 10de Brigade vormde, waren alle officieren van de Brandstofcompagnie al uitgeschakeld. Kippenberger besefte dat de chauffeurs en monteurs van dit samengestelde bataljon niet meer konden doen dan de vijand op een afstand houden; ze waren niet tot een tegenaanval in staat.

Twee uur later zette kolonel Heidrich, de commandant van het 3de Parachutistenregiment, die zijn hoofdkwartier in de gevangenis had ondergebracht, een geimproviseerde troepenmacht van drie compagnieen en het bataljonshoofdkwartier van majoor Derpa in tegen de linkerflank van de Brandstofcompagnie en de Begraafplaatsheuvel, die tussen Galatas en Daratsos lag. Ook zij werden teruggedreven, zij het met meer moeite.

Omstreeks het middageten was er een adempauze, alsof het mediterrane ritme op de Angelsaksische en Duitse militairen was overgeslagen. Een van Kippenbergers zorgen was het lot van het detachement van de Divisiecavalerie, dat hij verderop in de vallei achter het Agiameer had geplaatst. Maar nadat hij een patrouille had gestuurd om de manschappen op te halen, verschenen ze in de namiddag uit zichzelf, na een lange omweg over de kustheuvels. Ze hadden niet veel kunnen uitrichten. Kippenberger plaatste hen direct in de linie ter vervanging van de Grieken tussen de Brandstofcompagnie in Galatas en het 19de Bataljon in Daratsos.

Die middag vielen in de vallei pelotons van Von der Heydtes bataljon aan de rechterkant het 2de Griekse Regiment aan. Ze veroverden een heuvel met een oud Turks fort erop, maar trokken weldra artillerievuur van een onvoorspelbare precisie aan. De Italiaanse 75-mm kanonnen bij Perivolia hadden geen vizier en konden ook niet mechanisch hoger worden gericht. 'Als we het bereik wilden vergroten, schoven we er een grotere steen onder,' aldus een kanonnier.4

Andere mannen van Von der Heydte probeerden naar Chania op te rukken, maar kregen te maken met het pas aangekomen Australische bataljon en de Royal Perivolians uit het doorgangskamp. Het merendeel van deze kanonniers en achterhoedesoldaten, zoals monteurs en chauffeurs, had nooit een infanterietraining gehad. Sommigen konden nauwelijks met een geweer omgaan. Maar een aantal van hen toonde een opmerkelijk instinct voor deze steelse manier van oorlogvoering in de bedrieglijke schaduwen van de olijfbosjes.

Na de adempauze gingen de jagers van Von Richthofen weer danig tekeer. De enorme inzet van munitie en bommen door de Duitse luchtmacht veroorzaakte veel meer lawaai dan slachtoffers. Met zowel medische als menselijke nieuwsgierigheid sloeg Theodor Stefanides een door een luchtaanval in paniek geraakte man gade, die letterlijk in rondjes, of om precies te zijn, in ellipsen rende. Die avond waren veel mannen te moe om te eten. Ze vielen in slaap zodra de vijandelijke vliegtuigen waren verdwenen.

Aan Duitse kant rolden de parachutisten zich na het graven van ondiepe kuilen in hun parachute. Wie achter de Britse linies was afgesneden, maakte gebruik van de duisternis om erdoor te komen, met fluistering van het wachtwoord 'Reichsmarschall', dat generaal Student ter ere van Goring had gekozen.

Luitenant Genz, wiens zweefvlieggroep van het Stormregiment het luchtafweergeschut ten zuiden van Chania het grootste deel van de dag buiten werking had gehouden, leidde na het invallen van de nacht zijn overlevenden door de Britse eenheden ten noorden van Perivolia. Ze liepen in een groep, maar zonder helm op, om niet aan hun silhouet herkend te worden. De volgende ochtend maakten ze na een grote omweg contact met onderdelen van het bataljon van Von der Heydte in de Gevangenisvallei.

Bij het vallen van de avond op 20 mei beseften de weinige overgebleven Duitse commandanten in de sector Maleme-Galatas dat ze hadden verloren. Ze hadden noch vliegveld Maleme noch de haven van Chania veroverd; ze hadden niet eens het haventje van Kastelli Kissamou veroverd. Hun verliezen waren zo rampzalig geweest dat de elk moment te verwachten grote tegenaanval hen volledig zou verdrijven. Generaal Student in Athene was de enige die wilde doorgaan. De commandant van het viiiste Luchtkorps, Von Richthofen, de commandant van de Vierde Luchtvloot, Lohr, en de commandant van het Twaalfde Leger, List, waren ervan overtuigd dat de invasie vanuit de lucht een mislukking was geweest en dat de operatie moest worden afgeblazen.

Dat Freyberg er die nacht niet in slaagde een krachtige tegenaanval te doen is een van de meest prangende kwesties van de slag. Een reden is dat hij verkeerd geinformeerd werd door brigadegeneraal Hargest, wiens koppige weigering de waarschuwingen van kolonel Andrew ernstig te nemen nog steeds niet afdoende kan worden verklaard. Maar Freyberg schijnt weinig belangstelling voor Maleme getoond te hebben, volgens sommigen omdat hij meende dat de Duitsers van plan waren hun transporten een noodlanding te laten maken en dat daarom het bezit van een vliegveld niet aan de orde was. Dat zelfs de Duitsers zich zo'n verkwisting konden veroorloven - hun hele transportvloot zou in twee dagen zijn vernietigd - was echt een raar idee.

Er werd maar een tegenaanval geprobeerd. Die vond tegen schemering plaats op bevel van Puttick na een onjuist rapport dat parachutisten een landingsbaan in de Gevangenisvallei probeerden aan te leggen. Te midden van veel verwarring werden twee compagnieen en drie lichte tanks - een jammerlijk ontoereikende legermacht - op Heidrichs parachutistenbataljons van circa 1300 man afgestuurd. Pogingen de operatie af te blazen mislukten op het laatst en de hele nacht door probeerden patrouilles de compagniescommandanten te vinden om hen op de hoogte te brengen. Pelotons verloren in het donker het contact met elkaar en dat alles resulteerde een paar keer in een toevallig en chaotisch treffen, gelukkig meer met de vijand dan met elkaar.

11 Man tegen man in Rethymnon en Iraklion

20 mei

Die eerste ochtend was in Iraklion de 'dagelijkse haat' niet de inleiding tot parachutistenlandingen zoals in Chania. Compagnieen gingen aan het ontbijt en de lucht bleef vrij van vliegtuigen. Naarmate de ochtend vorderde en er niets gebeurde, ontspande de 14de Infanteriebrigade zich. Generaal Freyberg had zijn brigadecommandanten niet de via Ultra verkregen informatie durven doorgeven dat de Duitsers de operatie uiteindelijk op 20 mei hadden vastgesteld. In ieder geval werd aangenomen dat een invasie vanuit de lucht spoedig na zonsopgang zou volgen, en van het Creforce-hoofdkwartier was nog niets gehoord over het neerkomen van zweefvliegtuigen of parachutisten aan hun kant van het eiland.

Mensen van Chappels staf op het hoofdkwartier die geen dienst hadden mochten de steengroeve uit. Een van de inlichtingenofficieren, Gordon HopeMorley, ging wilde bloemen zoeken: hij nam zijn fototoestel mee, dat later goed van pas kwam, maar niet zijn geweer en helm, waar hij meer aan gehad zou hebben. Officieren in de drie Britse infanteriebataljons gingen er ook op uit, sommigen om gewoon vrienden in een ander onderdeel op te zoeken, anderen om het omliggende terrein te verkennen. De mannen van het Leicestershire Regiment, die net waren aangekomen, moesten nog orde op zaken stellen, maar hun bevelvoerend officier vond dit een mooie gelegenheid om in het beste hotel van Iraklion een bad te nemen.

Op het vasteland werden de commandanten van het 1ste en 2de Parachutistenregiment steeds ongeduldiger op hun vliegveld. Kolonel Bruno Brauer, die met de aanval op Iraklion was belast, uitte openlijk zijn ongenoegen over het uitstel. Brauer, die kleiner was dan de meeste para's, stond bekend om zijn lichte gestotter, zijn sigarettenpijpje, en zijn moed. Tijdens de verovering van Dordrecht had hij de raad dekking te zoeken voor het vijandelijk geweervuur afgedaan met de merkwaardige uitspraak: 'Para's komen nooit onder vuur te liggen!'1

Kolonel Alfred Sturm, een wat oudere man die nogal op zijn strepen stond, vond dat er maar weinig belang werd gehecht aan zijn aanval op de stad Rethymnon en de landingsbaan daar. Zijn 2de Parachutistenregiment had de landengte van Korinthe veroverd, maar nu moest hij een bataljon aan Brauer overdragen.

De vertragingen tijdens het vertrek op de vroege ochtend naar Maleme en de Agiavallei werkten de hele dag door. En toen de Junkers' van hun missie terugkeerden, boden de kogelgaten in de romp, de vleugels en het staartstuk niet alleen een deerniswekkende aanblik, ze moesten ook worden hersteld.

Omdat er geen benzinepompen waren moesten ze de driemotorige vliegtuigen met de hand bijtanken. Om de zaak te bespoedigen kregen de parachutisten opdracht het grondpersoneel te helpen. Dat leidde tot boosheid, maar de soldaten deden hun uniform uit en werkten zich in het zweet bij veertig graden in de schaduw. De zon was zo heet geworden dat pogingen de startbaan nat te houden om het rode stof vast te houden nutteloos bleken. De parachutisten die nog hun volle bepakking hadden, hadden het vreselijk zwaar. En toen het uiteindelijk tijd was aan boord te gaan, waren de vliegtuigen net bakovens.

Om twee uur hadden de parachutisten boven de landingszones van Rethymnon en Iraklion moeten zijn, maar de meesten waren toen nog niet eens aan boord. En toen de eerste golf opsteeg, veroorzaakten de stofwolken nog meer vertraging dan de avond ervoor. Een paar keer botsten vliegtuigen op de startbaan op elkaar. De tijd tussen het opstijgen werd van levensbelang omdat elke minuut extra de verdedigers meer tijd gaf de para's aan te pakken voor ze de volgende golf over zich heen kregen. Eenmaal in de lucht hadden de para's van Groep Oost er weinig zin meer in het Rot scheint die Sonne te zingen. Brauer ging met de laatste golf van vijftien vliegtuigen mee. Hij was woedend. Door een tekort aan vliegtuigen bleven zeshonderd man achter: Groep Oost had nu maar 2300 man.

Kolonel Sturm was wel boos dat hij een van zijn bataljons aan Brauer kwijt was, maar kwam in Rethymnon voor minder onaangename verrassingen te staan. Hij besloot een versterkte compagnie onder eigen bevel te houden en verdeelde de rest van zijn eenheid in twee gevechtsgroepen, een geleid door majoor Kroh en de ander door kapitein Wiedemann. Beiden kwamen uit bataljons die een maand eerder de landengte van Korinthe hadden veroverd. De gevechtsgroep van Kroh zou ten oosten van het vliegveld landen om het vervolgens te veroveren; die van Wiedemann, die iets sterker was, zou tussen het vliegveld en Rethymnon landen om vervolgens de stad en de haven, die door een sterk Venetiaans fort werd beheerst, te veroveren.

De verdediging van het gebied Rethymnon viel onder de verantwoordelijkheid van de jonge, pas bevorderde Australische luitenant-kolonel Ian Campbell. Hij liet de verdediging van de stad zelf over aan achthonderd leden van de Kretenzische gendarmerie, een gedisciplineerde en zeer doeltreffende eenheid. De verdediging stond onder leiding van majoor Christos Tsifakis, een Kretenzische officier die tijdens de bezetting een grote rol bij de organisatie van het verzet zou spelen. Voor de verdediging van de landingsstrook, die acht kilometer ten oosten van de stad tussen de kustweg en een heuvelrij lag, had Campbell twee Australische bataljons en twee mitrailleurpelotons (ongeveer 1300 man), en verder 2300 Griekse soldaten, die als altijd slecht bewapend en onervaren waren.

Campbells eigen bataljon, het 1ste, en een half dozijn veldkanonnen die goed verborgen waren in de terrasvormige wijngaarden in de heuvels, konden vanuit een verborgen positie de landingsstrook bestrijken. Via luchtverkenning was slechts een van hun stellingen ontdekt en die was veranderd. Het andere bataljon, het 11de onder bevel van majoor Ray Sandover, lag op een andere heuvel langs de kust, drie kilometer dichter bij de stad. Een Grieks regiment vulde de kloof op. De rest van de Grieken en twee Matildatanks lagen in olijfbosjes verborgen op de achterste helling van de bergrug.

Om hun soldaten in de dagen van wachten voor de invasie een verzetje te geven, lieten Campbell en Sandover hen zwemmen in groepjes van hooguit twintig man, dit met het oog op luchtverkenning. Op de terugweg moesten ze, terwijl de voorste pelotons in staat van paraatheid waren, proberen ongezien terug te kruipen. Hierdoor konden de verdedigers van tevoren dode hoeken en mogelijke aanvalroutes op het spoor komen. De bergrug had vele gevaarlijke ravijnen die de Australiers na hun ervaringen in de Sahara wadi'snoemden.

Campbell en Sandover moesten greep krijgen op hun zwaar drinkende en heetgebakerde mannen. De stad Rethymnon, waar in cafes diverse gevechten waren uitgebroken, werd verboden gebied en de militaire politie ging er patrouilleren.

Op 20 mei begon om vier uur 's middags de luchtaanval. Met niet meer dan twintig jagers en lichte bommenwerpers was het nogal een rommeltje. Een paar Griekse rekruten raakten in paniek, maar een handjevol door Campbell gestuurde Australiers bracht hen al gauw weer in het gareel. Om kwart over vier verschenen de transportvliegtuigen boven zee. Ze draaiden in vanaf Iraklion en begonnen hun para's op een hoogte van zo'n honderd meter af te werpen.

De Junkers' vlogen langs de kustweg naar Rethymnon. Zodoende kwamen ze dicht langs de heuvels met verborgen stellingen. Van de ongeveer 160 vliegtuigen werden er zeven langs de kust neergehaald en andere scheerden in vlammen richting zee. Een pelotonscommandant werd in de deuropening gedood net toen hij wilde springen. Zijn mannen waren zo ontmoedigd dat ze weigerden te springen. De piloot maakte toen nog een rondje boven de landingszone, maar een van zijn motoren werd geraakt en vatte vlam. Weldra brandde de hele vleugel en dus maakte hij een noodlanding in zee vlak bij het strand. Para's en bemanning klommen in een rubberboot, maar het schieten hield niet op. Uiteindelijk ontsnapten slechts twee man.

Een al in de war gestuurde operatie was een chaos geworden. Sommige para's landden in de zee waar ze, gehinderd door hun uitrusting en parachute, snel verdronken. Veel van degenen die een beetje landinwaarts landden, liepen op de rotsplateaus verwondingen op. Het ergste verging het een dozijn mannen die in een groot rietveld neerkwamen waar ze op bamboestokken werden gespietst.

Van de hele legermacht kwamen slechts twee compagnieen op de juiste plaats neer. Ze maakten deel uit van de gevechtsgroep van Kroh, die het vliegveld zou aanvallen, en landden dus pal tegenover Campbells stellingen. De overlevenden van deze ramp hadden zich in het struikgewas verscholen. Een luitenant wilde het bevel tot overgave geven, maar een sergeant antwoordde nors: 'Geen sprake van.' De overlevenden werden later door luitenant Von Roon verzameld, en die voerde hen langs een omweg het binnenland in om zich bij de mannen van majoor Kroh te voegen.

De hoofdmoot van de eenheid van Kroh kwam neer in de buurt van de olijfoliefabriek in Stavromenos, twee kilometer naar het oosten. Kroh, die zelf verder langs de kust was neergekomen, verzamelde zijn mannen zo snel mogelijk en marcheerde op om de belangrijkste heuvel, Heuvel A, aan te vallen, die de flank van Campbell vormde. Onderweg trof hij luitenant Von Roon, die ondanks aanvallen van Kretenzische burgers meer mannen had verzameld. De parachutisten van Kroh, die daar in de overmacht waren en betere wapens hadden, liepen de verdedigers onder de voet en doodden de meeste kanonniers. De wijngaarden boden zowel aanvallers als verdedigers goede dekking.

Het ontbrak Campbell niet aan doortastendheid. Hij zette zijn halve reservecompagnie en de twee Matilda's in voor een snelle tegenaanval. De tanks bleken op het oneffen terrein even nutteloos als in Maleme, maar door de snelle inzet van infanterie werd voorkomen dat de Duitsers oprukten. Die avond vroeg Campbell het Creforce-hoofdkwartier per radio om hulp, maar Freyberg wilde het overgebleven Australische bataljon in Giorgioupoli niet kwijt. Campbell wist dat de volgende ochtend beslissend zou worden en bereidde alles en iedereen voor op een tegenaanval om de Duitsers van Heuvel A te krijgen.

De eenheid van kolonel Sturm van circa tweehonderd man was tegenover het bataljon van Sandover geland; hun lot was hetzelfde als dat van hen die op het vliegveld landden. Alle twaalf leden van een afgeworpen groep waren tegen de tijd dat ze voet aan de grond zetten. Sturm en zijn directe staf overleefden het alleen omdat ze op een klein stuk beschut terrein neerkwamen. Even voor het vallen van de nacht rukte Sandover met zijn hele linie op om het gebied te zuiveren. Ze namen 88 man gevangen en maakten een grote hoeveelheid wapens buit. Sturm zelf werd de volgende ochtend gevangengenomen.

Diezelfde ochtend van 21 mei begon Campbell met alle reservetroepen en met steun van de twee Griekse regimenten op elke flank zijn tegenaanval op Heuvel A. Vlak voor de aanval bombardeerde een Duitse piloot per ongeluk een parachutistenstelling, waarbij zestien man omkwamen. Dat was voor de Australiers van Campbell een flinke opsteker. De para's van Kroh werden teruggeslagen en trokken zich terug op de olijfoliefabriek in Stavromenos, die ze als fort gebruikten.

De twee Australische bataljons voerden vervolgens een zuiveringsoperatie uit en namen de meeste overlevenden gevangen. Een paar groepjes waren er nog over. Majoor Sandover kwam later een in het Duits op de weg gekalkte boodschap tegen: 'Dringend dokter nodig.' De metgezel van Sandover vond een kleine grot, zag dat er zes gewonde para's in zaten en wilde ze met een handgranaat uit hun lijden helpen. Sandover hield hem tegen en liet de gewonden naar de regimentshulppost brengen. De medische eenheid van de parachutisten was ook gevangengenomen en binnen een paar dagen ontstond er een gezamenlijk veldhospitaal met een paar honderd patienten, Duitsers, Australiers en Grieken.

Kolonel Sturm was bij zijn gevangenneming 'behoorlijk van slag', maar raakte nog meer ontzet toen hij tijdens zijn ondervraging in het Duits door majoor Sandover merkte dat de Australiers op het lichaam van een van zijn officieren een compleet stel operatiebevelen hadden gevonden. Sandover zag dat hij over zijn schouder probeerde te kijken om te zien wie zo'n blunder kon hebben gemaakt. Van een andere officier hoorde Sandover dat er geen reserveparachutisten zouden komen. 'We gaan de mislukking niet nog erger maken,' zei de Duitser.2

De gevechtsgroep van Wiedemann, die een paar kilometer dichter bij Rethymnon was geland, liep niet in zo'n val, maar stootte weldra op de Kretenzische gendarmerie uit de stad en op gewapende burgers aan de zuidkant. Omdat oprukken te veel verliezen zou vergen, beval Wiedemann zijn mannen een 'egelstelling' bij het kustplaatsje Perivolia op te werpen.

Het nieuws van de parachutistenlandingen in Maleme en de Gevangenisvallei bereikte uiteindelijk om 14.30 uur het hoofdkwartier van brigadegeneraal Chappel buiten Iraklion. De mannen van het Leicestershire Regiment wisten hun bevelvoerend officier uit zijn bad in de stad te halen, maar vele andere officieren die niet bij hun eenheid waren bleven onbereikbaar.

Om vier uur kwamen de Duitse bommenwerpers in groten getale en een paar minuten later kwam de hoogste waarschuwing van het radarstation op de bergkam twee kilometer ten zuidoosten van het vliegveld. Stuka-duikbommenwerpers gingen om 16.12 uur in de aanval en om 16.34 uur begonnen volgens het oorlogsdagboek van de Black Watch tweemotorige Messerschmitt 110's hun beschietingen.

Er vielen weinig slachtoffers. De stellingen waren goed gecamoufleerd zoals buitgemaakte kaarten en luchtfoto's later uitwezen. En als uitvloeisel van een maatregel om munitie te sparen mochten soldaten niet met kleine wapens op vliegtuigen schieten. (Dat bevel werd later in het belang van het moreel ingetrokken.) Belangrijker was dat het luchtafweergeschut bij het vliegveld - een dozijn door Australische en Britse kanonniers bediende Boforskanonnen en een marinebatterij met 3-inch kanonnen en pompoms - zich anders dan in Maleme stil had gehouden. Chappels list wist de Duitsers ervan te overtuigen dat hun eerdere aanvallen het geschut buiten werking hadden gesteld.

Na nog geen half uur keerden de Stuka's terug naar hun basis op het eiland Scarpanto [Karpathos] ten oosten van Kreta en de Messerschmitts gingen terug over de Egeische Zee; geen van beide squadrons kon op de transportvliegtuigen wachten die met grote vertraging te kampen hadden.

De Britse officieren die om welke reden dan ook niet bij hun eenheid waren, slaakten een zucht van verlichting dat het weer een doorsnee luchtaanval was geweest. Maar even voor halfzes werd de compagniescommandant van het Leicestershire Regiment, die op stap was met zijn pelotonscommandanten, opgeschrikt door een trompetter die in de verte alarm sloeg. Dit was het signaal voor een ophanden zijnde parachutistenaanval: via de radio of de veldtelefoon was de code 'luchtaanval paars'. Het feit dat brigadegeneraal Chappel het Leicestershire Regiment opdracht had gegeven zo nodig onmiddellijk in de tegenaanval te gaan maakte zijn ontzetting nog veel groter.

Het trage ronken van de naderende golf Junkers' groeide uit tot een beangstigend gedreun toen de stipjes boven zee in herkenbare silhouetten veranderden. De in V-formatie vliegende toestellen helden over om te keren voor hun tocht langs de kust en scheidden lange donkere strepen af die opeens in parachutes overgingen. De kreten van verbazing bij het zien hiervan verschilden niet van die bij Chania eerder die dag.

Vanuit alle verborgen stellingen een paar kilometer langs de kust brak geweervuur los. Het 2de Bataljon van kapitein Burckhardt kwam neer ten oosten van Iraklion aan de kant van het vliegveld en min of meer parallel met de kustweg. De para's sprongen vanaf ongeveer dezelfde hoogte als bij de steengroeve met het brigadehoofdkwartier. Hun landingszone bestreek bijna elk Brits, Australisch en Nieuw-Zeelands regiment - een deel van het 7de Medium Regiment, een deel van het Leicestershire Regiment, een deel van het 4de Australische Bataljon, en vervolgens belandden de meesten op de Black Watch, het grootste bataljon, dat ook voor het vliegveld verantwoordelijk was.

Het luchtafweergeschut begon plotseling op de traag bewegende doelen te schieten. Parachutisten probeerden uit een Junkers 52 die in brand was gevlogen te springen, maar hun parachutes gingen niet open. De Australische infanteristen op 'de Charlies' - twee rotspieken die op borsten leken en over de westzijde van het vliegveld uitkeken - schoten bijna horizontaal op de driemotorige vliegtuigen toen die langs vlogen. De witte gezichten van de bemanning waren duidelijk te zien. 'Ze leken zo dichtbij, je kon ze haast aanraken,' werd later veel gezegd. De Australiers hadden prikkeldraad tussen de twee heuveltoppen gespannen en hoewel verscheidene vliegtuigen dichtbij kwamen, raakte geen erin verstrikt.

In deze bijzondere fusillade begonnen velen eerst lukraak te schieten, maar daarna kozen de soldaten bewust hun doelwitten, die door hun zachte wiegen langzaam leken te dalen, maar sneller neerkwamen dan verwacht. Ze schoten, laadden hun geweer weer en schoten opnieuw op parachutisten die misschien al dood waren. Anders dan bij Maleme en in de Gevangenisvallei waren er weinig bomen of telegraafpalen waar parachutes in vast konden raken, maar er was weinig dekking. De Duitsers werden doorzeefd als ze zich van hun tuig probeerden te ontdoen.

De strijd beperkte zich natuurlijk niet tot de secties en pelotons in de frontlinie. Parachutisten kwamen ook neer op een compagnies- of bataljonshoofdkwartier, waar officieren geweren en dienstpistolen gebruikten. Voor zowel officieren als soldaten was het een mooie gelegenheid voor laconieke humor in het heetst van de strijd. Toen een commandopost van de Black Watch eindelijk officieel had gehoord van de parachutistenaanval, 'zei de seiner plechtig tegen kapitein Barry (die net samen met luitenant Cochrane drie Duitsers voor zijn rekening had genomen): "Luchtalarm Paars, sir".'3

Vanwege de vertragingen bij het opstijgen vanaf het vasteland duurde het afwerpen van de parachutisten twee uur. De Boforskanonniers hoefden zich niet meer om Messerschmitts en Stuka's te bekommeren en richtten zich nu met een grimlach op de trage Junkers 52-transportvliegtuigen. Volgens het oorlogsdagboek van de Black Watch stortten er om 19.07 uur acht brandend neer; maar omdat de Duitsers in twee uur bij elkaar vijftien vliegtuigen verloren, is dit cijfer waarschijnlijk niet zo betrouwbaar. Toch moeten die vijftien neergehaalde vliegtuigen in een actie een record zijn geweest. Dat waren er meer dan twee keer zoveel als bij Maleme, Souda en Galatas.

De parachutisten van Burckhardt, die in het open veld rond het vliegveld neerkwamen, moesten open en bloot hun wapens opzoeken. Wie in lage dekking terechtkwam, zoals de gerstakker bij de startbaan, bleef iets langer in leven. Bewegingen in het koren en het geritsel van beestjes verrieden hun positie en weldra werden ze met brandbommen het veld uitgejaagd. Een compagnie met pantserauto's ging op jacht in een wijngaard, maar de Duitsers daar wisten haar te besluipen en er handgranaten naartoe te gooien.

Om 18.15 uur gaf brigadegeneraal Chappel het Leicestershire Regiment opdracht met patrouilles het 'Boterbloemenveld' ten oosten van de steengroeve uit te kammen. Van de versterkte compagnie van kapitein Dunz wisten slechts vijf overlevenden te ontsnappen. Ze sprongen in zee om zich al zwemmend te kunnen voegen bij het 1ste Bataljon van majoor Walther, acht kilometer naar het oosten bij Gournes, waar het was afgeworpen om een radiostation te veroveren.

Maar de strijd rond het vliegveld verliep niet helemaal zonder problemen. Chappel had een fout gemaakt a la Kippenberger toen die verzuimde de gevangenis in de Agiavallei te bezetten. Hij had geen troepen in gebouwen aan weerskanten van de kustweg gelegerd, waaronder een lege kazerne en een abattoir. Die boden weldra dekking aan een paar groepen overlevenden, die er later stuk voor stuk moesten worden uitgehaald. Anderzijds gingen Chappels eenheden direct in de tegenaanval. De twee Matilda's van het Royal Tank Regiment en de zes Whippets van het 3de Regiment Huzaren brandden haast ogenblikkelijk los: de Duitsers hadden geen enkele kans zich te herstellen. Volgens luitenant G.D. Petherick van het 3de Regiment Huzaren in Iraklion waren minstens dertig parachutisten in een handgemeen uitgeschakeld 'door de revolvers van zijn tankcommandanten, en veel anderen kwamen om doordat ze werden overreden.'4

Noch de Australiers van Campbell in Rethymnon noch de 14de Infanteriebrigade in Iraklion leden onder de noodlottige besluiteloosheid over het inzetten van reserves die zowel in Maleme als in Galatas zo rampzalig was. Chappel begreep dat de strijd in de eerste uren zou worden beslist en zette 75 minuten nadat de eerste transportvliegtuigen waren gesignaleerd zijn reservebataljon in.

De Black Watch, de Australiers en het Leicestershire Regiment waren zo in de weer met de geslaagde vernietiging van Burckhardts bataljon - ruim driehonderd doden, ruim honderd gewonden en enkele tientallen gevangenen - dat ze geen kennis konden nemen van de andere landingen buiten hun gebied.

Brauer kwam in Gournes neer om zich te voegen bij het bataljon van majoor Walther, dat al was uitgedund door het aantal achterblijvers op het vasteland. Hij merkte dat er geen radiocontact was met de andere groepen: noch met Burckhardt op het vliegveld, noch met het halve bataljon van het 2de Regiment dat een eind naar het westen als buffer was neergekomen of het 3de Bataljon van majoor Karl-Lothar Schulz dat ten westen en zuiden van Iraklion was geland om zowel de stad als de haven te veroveren.

Brauer besefte nu dat het sturen van enkel bataljons op zulke missies veel te ambitieus was. Hij was nog niet van alle informatie op de hoogte, maar voelde wel dat de operatie op grote moeilijkheden was gestuit. Generaal Student was verkeerd geinformeerd over de kracht van de vijand en had zijn troepen gevaarlijk gespreid. En de sector van Groep Oost was met vier landingszones langs bijna twintig kilometer kust de meest langgerekte.

Tegen de avond besloot kolonel Brauer in westelijke richting te trekken om zich bij Burckhardt te voegen en de slag om Iraklion zelf te aanschouwen. Als escorte gaf Walther hem het peloton onder luitenant graaf Wolfgang von Blucher, die na de landing in Nederland het Ridderkruis van het IJzeren Kruis had ontvangen. Na een snelle opmars zag Bluchers voorhoede tegen middernacht manschappen op de heuvel ten zuidoosten van het vliegveld. Ze dachten dat het piketten van het 2de Bataljon van hun regiment waren en riepen het wachtwoord Reichsmarschall, maar kregen vervolgens een salvo om hun oren. Bluchers peloton, dat kolonel Brauer achter zich had gelaten, zat op het gebied van de Black Watch. Toen ze vanuit andere stellingen werden beschoten, moesten ze wel in hun schulp kruipen.

De Black Watchofficieren waren bijzonder ingenomen met hun score, die na het invallen van de duisternis bleef stijgen. Een regiment rapporteerde dat 'Mungo Stirling, de adjudant, en Andrew Campbell, de inlichtingenofficier, naar beneden naar een van de compagnieen liepen en er onderweg een stel neerschoten.'5 De met jagerstaal doordrenkte grappen werden steeds grover. De ochtend na 'de jacht' heette het 'oprapen' en officieren bespraken over de veldtelefoon hun vangst. Iemand noteerde het volgende gesprek: 'Ik had me bijna als extra jager aangemeld. Hoeveel heb jij er geschoten - twintig koppels? Heb je ze wel netjes op een rijtje uitgestald na afloop? Vlogen ze mooi hoog over? En je hebt je oppas zeker achter de vluchters aangestuurd?'6

Het was een zware nacht voor de her en der verspreide, veelal gewonde en dorstige overlevenden van Burckhardts bataljon. De Britten hoorden hoe ze door gefluit contact met elkaar probeerden te leggen en reageerden daarop met het gejammer van doedelzakken, wat, getuige Duitse verslagen, een zeer effectieve vorm van psychologische oorlogvoering was.

Het bataljon van majoor Schulz kwam aan de west- en zuidkant van Iraklion neer in maisvelden en wijngaarden net buiten de zware Venetiaanse vestingwallen. Schulz wilde altijd als eerste springen en dit was zijn redding. Meteen nadat hij in de kruisbeeldhouding was afgesprongen, ontplofte het transportvliegtuig door een voltreffer van het luchtafweergeschut op een brandstoftank.

Zijn versnipperde compagnieen hadden veel moeite bij elkaar te komen. Een aantal werd na de landing gedood door Griekse soldaten van het garnizoen met drie grote, maar slecht bewapende regimenten, en door Kretenzische burgers, van wie sommigen in de bomen gestrande parachutisten de strot afsneden, zoals de Welshmen van Henry v dat deden met van hun paard gevallen Franse ridders in Azincourt. Het bataljon van het York and Lancaster Regiment lag tegen de zuidoostkant van de stad aan en het 64ste Medium Regiment (kanonniers die als infanterie dienstdeden) tussen hen en de haven.

De rol van Kretenzische 'burgersoldaten' in deze slag was even groot als hun rol in de provincie Chania. Volgens een Duits rapport 'is er ten zuiden en westen van de stad op grote schaal tegen francs-tireurs gevochten: die streden in groepen van zeven a acht man, waarvan er een werd geleid door een pope [sic] die later is gedood.'7 Misschien was dit de priester met een geweer in zijn broek, die Gordon Hope-Morley vlak voor de slag tegenkwam.

Schulz verzamelde zoveel mogelijk manschappen en verdeelde die toen in tweeen. Hij leidde een helft naar de Chaniapoort, terwijl kapitein graaf Von der Schulenburg met de andere linksom ging om een minder opzichtige opening te vinden. Schulz raakte weldra in een vorm van oorlogvoering verwikkeld waardoor veel deelnemers zich in langvervlogen tijden waanden. Een heftige strijd vond plaats bij de Chaniapoort, waar burgers, Griekse soldaten en Kretenzische gendarmerie onder kapitein Kalafotakis op de immense Venetiaanse stadsmuren stonden. De groepen van Schulz en Schulenberg vochten zich de stad in, maar in de nauwe straten stond hun een zware guerrillastrijd te wachten.

John Pendlebury, de hoogste soe-officier in Iraklion, had net als de bevelvoerder van het Leicestershire Regiment weinig waarschuwingen voor de invasie gehad. Rond lunchtijd dronk hij wat met vrienden in zijn stamcafe - de bar in het souterrain van Hotel Knossos - net om de hoek waar een Duitse bom een Britse vrachtauto met een paar duizend eieren had getroffen, met als resultaat 'de grootste omelet van Europa'.

Het is in veel opzichten verrassend dat hij in de stad bleef terwijl de parachutisten elk ogenblik konden landen, maar volgens Jack Hamson had Pendlebury opdracht gekregen te blijven, nadat hij zijn twee luitenants, Hamson en Bruce-Mitford, op 16 mei de heuvels had ingestuurd om daar met Kretenzische vrijwilligers strategische punten te bezetten. Misschien dacht hij ook dat de echte strijd in Iraklion zou plaatsvinden: Satanas was die dag ook in de stad met een paar van zijn andartes.

Pendlebury en Satanas bevonden zich ongetwijfeld onder de verdedigers in die slag om de Chaniapoort, een soort vijftiende-eeuws beleg, en namen deel aan de straatgevechten tegen het 3de Bataljon van Schulz. De parachutisten vochten zich met succes de stad in; sommigen bereikten zelfs die avond om ongeveer half elf de kade van de oude Venetiaanse haven.

Als men de verschillende verslagen van Pendlebury's laatste bewegingen naast elkaar legt, lijkt het dat hij de volgende ochtend dwars door het strijdgewoel naar zijn kantoor is teruggegaan. Hoewel de strijd in de stad nog niet gestreden was, wilde hij weg uit Iraklion om in de omringende heuvels de guerrillagroepen te coordineren.

Majoor Schulz, die de overgave van de stad was overeengekomen met een Griekse majoor en de burgemeester, een man op leeftijd in een linnen pak en met een strohoed op, merkte tot zijn grote woede dat hij weer onder vuur lag toen er versterkingen van het Leicestershire Regiment en het York and Lancaster Regiment arriveerden. Wegens een groot gebrek aan munitie zou hij zich moeten terugtrekken. Hij riep de burgemeester weer bij zich: hij zou direct na het verlaten van de stad de Luftwaffe vragen die te vernietigen. Vervolgens leverden de nu samengevoegde groepen parachutisten een achterhoedegevecht achter de stadswallen en bleven min of meer verscholen in het zuiden en westen.

Gewapend met een geweer en, volgens de meeste versies, in uniform vertrok Pendlebury 's middags via de Chaniapoort, niet ver achter de manschappen van Schulz. Hij werd vergezeld door zijn chauffeur en een kleine groep onder leiding van Satanas, de guerrillaleider uit Kroussonas op de oostflank van het Idagebergte. Buiten de stad nam hij afscheid van Satanas, die hij volgens afspraak later weer zou zien. Hij reed met zijn chauffeur richting Chania, een onbegrijpelijke actie omdat bekend was dat er overal parachutisten zaten. Op nog geen kilometer van de stadsmuren stootte hij in Kaminia op een sectie Duitsers. In het daaropvolgende gevecht zou Pendlebury drie vijanden hebben gedood voor hij boven in de borst werd gewond. De Duitsers brachten hem hevig bloedend naar een huis langs de weg, waar twee vrouwen zich over hem ontfermden. Een Duitse dokter kwam 's avonds zijn wonden verbinden.

De volgende dag, 22 mei, kwam een andere groep para's naar het huis. Ze zouden Pendlebury aan zijn glazen oog hebben herkend. (Dit is onwaarschijnlijk: we moeten Pendlebury's gebrek aan discretie afzetten tegen de gebrekkige Duitse militaire inlichtingendienst.) De twee vrouwen gingen naar een tijdelijk interneringskamp en Pendlebury werd buiten geexecuteerd. Anderen zeggen dat de tweede groep para's hem meteen neerschoot als een franc-tireur omdat hij een gewoon overhemd droeg, dat hij waarschijnlijk van de vrouwen had gekregen omdat zijn uniform onder het bloed zat.

Om de zaak nog ingewikkelder te maken: in het deel van het Duitse rapport van december 1942 aangaande 'kapitein Pendleburg [sic]' staat: 'Hij raakte ernstig gewond op 20 mei in de strijd bij iraklion, stierf twee dagen later en werd daar begraven.' Het was logischer geweest als Pendlebury 's middags 20 mei had geprobeerd de stad uit te komen, vlak na de landing van de parachutisten en voor de bestorming van de stad door het bataljon van Schulz, maar deze loop der gebeurtenissen klopt niet met de ooggetuigenverslagen.

Pendlebury erkende in zijn later door de Duitsers gevonden dagboeken dat zijn voorbereiding van gewapend verzet door de burgerbevolking waarschijnlijk in strijd met het internationaal recht was. En Hamson schreef kort na Pendlebury's dood: 'Hij wist dat het voor hem een zaak van leven of dood was.'8 Of de para's die Pendlebury doodschoten nu wisten wie hij was of niet, de Duitse militaire autoriteiten deden er later alles aan het lichaam te identificeren. Naar verluidt is het een paar keer opgegraven om het glazen oog te achterhalen en een keer om een stukje van het overhemd te knippen, waarschijnlijk om te bewijzen dat hij geen uniform had gedragen.

Er is een enorm aantal Kretenzers dat zegt Pendlebury als laatste levend gezien te hebben. Tom Dunbabin, archeoloog en vriend van hem, en vanaf 1942 de hoogste Britse verbindingsofficier bij het verzet, schreef na de oorlog: 'Er circuleerden toen en later vele wilde verhalen, en het verhaal van zijn laatste dagen is voor de Kretenzers een soort sage geworden.' De mythe van Pendlebury was zo sterk dat brigadegeneraal Shearer, het hoofd van de militaire inlichtingendienst in Cairo, op 28 augustus, drie maanden na de slag, aan Churchill meldde: 'We probeerden ook Pendlebury per parachute van een radiotoestel te voorzien; hij controleert momenteel op grote schaal de guerrilla-activiteiten in de heuvels van Kreta.'9

Op 21 mei, terwijl de gevechten in de stad nog voortduurden, bereikten Mike Cumberlege en Nick Hammond op hun terugweg vanuit Ierapetra met de Dolphin Iraklion. Ze hadden tevergeefs geprobeerd Pendlebury vanuit Sitia te bellen; tijdens hun laatste etentje hadden ze afgesproken in de nacht van 20 mei Kasos aan te vallen.

Vanuit de haven werd geschoten en Cumberlege meerde af aan het puntje van de pier die de nieuwe haven buiten de Venetiaanse haven vormde. Zijn neef Cle en Nick Hammond sprongen elk met een Mauserpistool aan wal. Ze gingen richting stad tot ze de hakenkruisvlag op de elektriciteitscentrale zagen, wat erop wees dat de vijand de stad grotendeels controleerde. De Dolphin en zijn bemanning konden weinig uitrichten - alle toegangswegen leken onder vijandelijk vuur te liggen - en daarom voer Cumberlege in noordoostelijke richting naar het eiland Dia.

Bezorgd over het lot van Pendlebury en andere vrienden in de gevechten, bleven ze langs de noordkust varen, waarbij ze naar elk Duits vliegtuig zwaaiden dat poolshoogte kwam nemen. Bij de ingang van de baai van Souda ging Cumberlege voor anker bij het eiland waar de ruine van een Venetiaans kasteel op stond. Vandaar bestookten ze Stuka's die na hun aanvallen op schepen in de haven uit hun duikvlucht omhoog kwamen. De Dolphin lag daar goed en kwam tot vijf zekere en een aantal 'vermoedelijke' treffers. Cumberlege en zijn bemanning zouden niet meer weten dat hun geschut nog meer van pas zou zijn gekomen in Iraklion toen de bommenwerpers van Von Richthofens viiiste Luchtkorps terugkeerden om de stad te vernietigen.

12 Eerste nacht en tweede dag

20 en 21 mei

Het was alsof het sneller dan anders avond werd. De rookkolommen uit de gebombardeerde schepen in de baai van Souda leken op stormwolken die een avondhemel donker kleuren. Maar uitputting en slecht zicht maakten een eind aan de gevechten. Mannen in de vuurlinie zakten onderuit, op de grond of op de bodem van hun loopgraven, hun huid gespannen door opgedroogd zweet en stof. Anderen, verdedigers die waren afgesneden, of para's die her en der boven sterke stellingen waren neergekomen, kropen uit hun schuilplaatsen om zich bij hun makkers te voegen.

Door het gevaar werd het gehoor in het donker gescherpt. Af en toe schoot met een gedempte knal een lichtkogel omhoog, die vervolgens een spookachtige witte of groene gloed over het land wierp. Soms begonnen nerveuze soldaten op wacht te schieten, en nu en dan verscheen in de verte de sierlijke boog van lichtspoorkogels met daarna het geratel van de mitrailleur die ze afschoot.

De soldaten in het niemandsland leken instinctief het gevecht met elkaar uit de weg te gaan, zoals verschillende soorten dieren na een brand of overstroming. Wat ook aan de wildernis deed denken waren de vreemde junglegeluiden, het geritsel in het struikgewas of het gefluit, getoeter en geroep van geisoleerde para's die contact met elkaar probeerden te leggen.

Behalve de afwezigheid van de zon bood de duisternis de gewonden weinig soelaas. Ze hadden allemaal een vreselijke dorst terwijl ze op de harde en nog warme grond lagen. Een groep Griekse soldaten die gewond in een door een bom getroffen alleenstaand huis van pijn en dorst lagen te creperen, werd drie dagen later toevallig ontdekt. Een raf-officier bij Maleme met verbrijzelde armen probeerde zelfmoord te plegen, maar zijn vingers hadden niet meer de kracht de trekker van zijn pistool over te halen en hem zodoende uit zijn lijden te verlossen. De Duitsers werden nog banger toen Kretenzische burgers het slagveld naar wapens afstroopten, en ze kropen daarom het struikgewas in.

In de nog voelbare warmte van die eerste avond was de naar tijm geurende lucht nog zuiver: de dagen daarop zou die steeds meer naar rottend vlees gaan stinken.

Om tien uur seinde Freyberg naar Cairo: 'Het was een moeilijke dag. We zijn zwaar bestookt. Ik denk dat we nog steeds de vliegvelden in Rethymnon, Iraklion en Maleme, en de twee havens hebben, maar het is kantje boord, en ik zou er verkeerd aan doen een optimistisch beeld te schetsen. Er is hevig gevochten en we hebben grote aantallen Duitsers gedood. De verbindingen zijn zeer moeilijk.'1

Hij vulde zijn boodschap aan met: 'We hebben net de hand gelegd op een Duits operatieplan met zeer ambitieuze doelstellingen, die allemaal zijn mislukt.' Zijn inlichtingenofficier Geoffrey Cox had dit stuk ontdekt bij het navlooien van de papieren van dode en gevangengenomen leden van het 3de Parachutistenregiment. Uit de snelle vertaling van Cox bleek dat de Duitsers hadden verwacht de eerste dag van de gevechten de vliegvelden en havens te zullen veroveren. Freyberg was opgetogen over dit nieuws. Hij wist niet dat het op dat moment in Maleme fout begon te gaan.

Die nacht dachten de meeste Duitsers dat ze verslagen waren omdat de Britten een tegenaanval zouden lanceren. Hun gelederen waren zo uitgedund dat volgens Weiler, de oorlogscorrespondent die met hen optrok, rond de brug over de Tavronitis en het vliegveld nog maar 57 mannen konden vechten. De pelotons- en compagniescommandanten waren geelimineerd. Majoor Stentzler en kapitein Gericke waren de enige overgebleven bataljonscommandanten van het Stormregiment.

Het web van misverstanden dat leidde tot het verlies van Maleme, en uiteindelijk het hele eiland, was deels te wijten aan de 'zeer moeilijke' verbindingen: de verdedigers op het vliegveld hadden geen radiotoestel en de commandopost van kolonel Andrew die er wel een had, kon het vliegveld niet zien. Maar de warhoofdigheid voor de invasie plus de vermoeidheid en verwarring toen de slag eenmaal begon, droegen er nog meer toe bij.

Kolonel Andrew had vlak voor de avond tegen brigadegeneraal Hargest gezegd dat hij na het mislukken van de aanval met de tanks zou moeten terugtrekken. Hargests antwoord - 'Als het moet, moet het maar' - ging vergezeld van de belofte twee compagnieen ter versterking te sturen. De ontzetting over hun wegblijven, en dat na de weinig bemoedigende reactie van Hargest in een kritieke situatie, moest wel een desorienterend effect op kolonel Andrew hebben. Zijn superieuren hadden het belang van een tegenaanval benadrukt, maar leken nu niet geneigd op te treden. Gevoegd bij het bevel van het Creforce-hoofdkwartier voor de slag dat ze de startbaan heel moesten laten en de op het vliegveld gelegde mijnen niet op scherp mochten stellen, zou een dergelijke situatie bij iedere bevelvoerder de vraag doen rijzen of er buiten hem om tot een drastische koerswijziging was besloten.

Afgesneden van zijn vooruitgeschoven compagnieen, in de overtuiging dat de Duitsers vanaf de brug naar het vliegveld waren doorgebroken en de pelotons aan de westkant van Heuvel 107 onder de voet hadden gelopen en ten slotte onder de dreiging van de aanvallen van Stentzlers compagnieen, die waren omgekeerd om zijn achterhoede aan te vallen, meende Andrew dat hij, als hij geen steun kreeg, zijn mannen moest ontzetten voordat tegen de ochtend de Messerschmitts terugkwamen. Even na negenen waarschuwde hij Hargest via de radio dat hij zich naar de kleinere kam ten zuidoosten van Heuvel 107 terugtrok. Hargest vond kennelijk dat hij hier niet op hoefde te reageren, hoewel hiermee elke controle over vliegveld Maleme werd opgegeven. Hargest meldde zelfs het divisiehoofdkwartier dat de situatie 'heel gunstig' was.2

Andrew stuurde koeriers naar zijn compagnieen om ze op de hoogte te brengen, maar de koeriers voor de C-Compagnie ten westen van het vliegveld, voor de D-Compagnie op de helling van Heuvel 107 aan de kant van de Tavronitis en voor het compagnieshoofdkwartier bij het dorp Pirgos kwamen er niet door. De twee compagnieen die Hargest uiteindelijk had gestuurd om de verdedigers bij te staan, de een van het 28ste (Maori) Bataljon en de ander van het naburige 23ste Bataljon, hadden intussen geen contact met elkaar. De Maori's bereikten het vliegveld in het donker en gingen voorzichtig te werk bij het horen van Duitse stemmen. Achteraf dacht men dat ze op minder dan tweehonderd meter van de commandopost van de C-Compagnie waren geweest toen ze concludeerden dat de verdedigers onder de voet waren gelopen en ze omkeerden.

De andere compagnie, van het 23ste Bataljon, vond uiteindelijk de nieuwe stelling van kolonel Andrew, maar na wat verwarring en besluiteloosheid kwam Andrew tot de conclusie dat deze kam ook te geisoleerd en ongedekt lag. Hij wilde zijn overgebleven compagnieen nog een kilometer naar het oosten brengen om zich bij het 23ste en 21ste Bataljon te voegen. Niets wees opreculer pour mieux sauter, in ieder geval de slechtst mogelijke strategie tegenover een poging van parachutisten een vliegveld te veroveren. Na deze manoeuvre zou de enige hoop om te verhinderen dat de Duitsers versterkingen op vliegveld Maleme lieten landen een nachtelijke tegenaanval zijn, wat zelfs voor de best getrainde troepen een riskante onderneming was, of een opmars overdag met de veel grotere gevaren van een vijandelijk overwicht in de lucht. Maar het meest navrante van Andrews beslissing werd pas na de oorlog duidelijk, toen aan het licht kwam dat een enkel peloton, zelfs een enkele op het vliegveld achtergebleven Bren-mitrailleur het verloop van de hele slag had kunnen beinvloeden.

De vooruitgeschoven compagnieen, die door de koeriers niet konden worden bereikt, wisten dus niets van Andrews bevel tot terugtrekken. De omstandigheden verschilden van peloton tot peloton. Sommige hadden zware verliezen geleden en kwamen munitie tekort, andere waren zo goed als ongeschonden. Aangeslagen maar niet verslagen en gesterkt door de veel grotere verliezen die ze de vijand hadden toegebracht, waren ze alleen ontstemd over de traagheid waarmee de 5de Brigade haar tegenaanval inzette en het restant van het Stormregiment naar de overkant van de Tavronitis dreef.

Kapitein Campbell van de D-Compagnie op de helling van Heuvel 107 aan de kant van de Tavronitis hoorde voor middernacht van een achterblijver, een kanonnier van de marine, dat de rest van het bataljon zich had teruggetrokken: hij wilde hem niet geloven. Hun grootste probleem was dorst en daarom kropen Campbell en de sergeant-majoor van zijn compagnie omgord met veldflessen de nacht in. Tot hun ontzetting bleek de marinier gelijk te hebben. Het bataljonshoofdkwartier had Heuvel 107 verlaten. Natuurlijk daalde de stemming toen dit nieuws zich binnen de compagnie verspreidde. Campbell dacht dat hij zich dan ook maar moest terugtrekken.

Uit deze terugtocht van Heuvel 107 ontstond een Duitse propagandamythe die van dr. Heinrich Neumann, eerste officier van gezondheid van het Stormregiment, een nationale held maakte. Neumann, een echte schoolfrik met een ijzeren brilletje op, was een gemankeerde krijger. Hij had in Spanje als staartschutter twintig vluchten gemaakt in Heinkeltweedekkers van het Condor Legioen, tot hij te horen kreeg dat hij zich bij zijn leest moest houden. Na de slachting onder de officieren van het Stormregiment meende Neumann dat dit voor hem het moment was om het slagveld te betreden. Hij zei zijn mensen op de hulppost zonder hem door te werken, verzamelde een groep van zo'n twintig parachutisten en liet tot verbijstering van de gevechtsofficieren een dramatische notitie bezorgen, waarin hij aankondigde Heuvel 107 te willen veroveren.

Neumanns groep vertrok en kwam nog een compagnie onder bevel van luitenant Horst Trebes tegen. Een aantal schermutselingen in het donker, met als gevolg de dood van een Duitse sergeant, werd later uitgebouwd tot een verhaal van een heftige strijd en een heroische verovering door een onconventionele leider, die later het Ridderkruis van het IJzeren Kruis kreeg. Hoe lachwekkend deze episode ook was, de Duitsers waren tegen de ochtend in het bezit van Heuvel 107.

Op het vliegveld bleef de C-Compagnie paraat in de loopgraven en luisterde naar de Duitse stemmen in de omringende duisternis. Gelukkig hadden de parachutisten er niet veel zin in 's nachts te vechten: de meesten waren zo uitgeput dat ze, zodra het schieten ophield, in slaap vielen. De compagniescommandant kapitein Johnson hoorde pas tegen de ochtend van Andrews besluit tot terugtrekking. Een van de door hem gestuurde patrouilles kwam met het bericht dat de Duitsers nu de bataljonscommandopost aan de achterkant van Heuvel 107 bezetten.

Johnson stond voor een niet te benijden keuze. Hij wist dat, als zijn mannen op het vliegveld bleven, hun vuur de transportvliegtuigen kon beletten te landen. Maar na zonsopgang zouden ze, nu hun positie bekend was, al gauw het mikpunt worden van een aanval door het restant van het Stormregiment en door Stuka's en Messerschmitts.

Hij wist niets van de redenen van kolonel Andrews terugtocht en betwijfelde dat de rest van de brigade overdag een tegenaanval in zou zetten. Zijn mannen konden het echt niet nog een dag zonder bevoorrading en versterkingen redden. Om 4.20 uur zei hij hun dat ze hun schoenen moesten uitdoen en ze aan de vastgeknoopte veters om de nek moesten hangen; vervolgens gingen ze zo voorzichtig en stil mogelijk om de groepen snurkende Duitse parachutisten op het vliegveld heen. Ze scholen in bomen tijdens de blitz in de vroege morgen en voegden zich ten slotte bij het 21ste Bataljon. Tegen de ochtend van de 21ste mei zaten er geen Nieuw-Zeelandse troepen meer binnen het gebied van het vliegveld. Vanuit hun nieuwe stellingen konden ze alleen de oostkant van de startbaan onder vuur nemen. Nog voor de tweede dag van de slag was begonnen, was vliegveld Maleme verloren.

Puttick en Freyberg waren volledig misleid door het bericht van Hargest dat de situatie bij Maleme 'heel gunstig' was. Maar gezien hun tegenzin genoeg troepen vrij te maken voor de herovering van Maleme, zelfs nadat Duitse transportvliegtuigen waren gaan landen, heeft de fout van Hargest waarschijnlijk niet veel uitgemaakt. Hargest had het 23ste Bataljon, dat geknipt was voor een tegenaanval op het vliegveld, vrijwel zeker niet willen verplaatsen, omdat het verantwoordelijk was voor de kustverdediging. Dit bevestigt de indruk dat het hele operatieplan de mist was ingegaan door Freybergs misvatting over de vijandelijke versterkingen vanuit zee.

Kippenberger had anderzijds een paar uur na de eerste parachutistenlanding al gewild dat het 20ste Bataljon, de divisiereserve, een tegenaanval op de Gevangenisvallei inzette. Brigadegeneraal Inglis was eveneens gefrustreerd. Zijn 4de Brigade, die Freyberg uit de Reservetroepen aan Puttick had afgestaan, had na het aanvankelijke strijdgewoel na het ontbijt niets meer te doen gehad. Inglis wilde zijn hele brigade gebruiken om met een aanval op de Gevangenisvallei Heidrichs 3de Parachutistenregiment daar weg te krijgen en vervolgens in noordwestelijke richting op Maleme af gaan.

Kolonel Stewart van Freybergs generale staf en kolonel Gentry, Putticks eigen stafchef, drongen ook op actie aan. Maar met steun van Freyberg wimpelde Puttick alle verzoeken om een tegenaanval af, ondanks de nadruk op zo'n manoeuvre in de operatiebevelen. Na de oorlog zei Puttick dat een aanval op de Gevangenisvallei de troepen tegen de ochtend zou hebben blootgesteld aan vijandelijke vliegtuigen, maar de enige verklaring voor dit besluit is dat hij en Freyberg zo gefixeerd waren op de versterkingen vanuit zee dat ze geen eenheden uit hun kuststellingen wilden halen.

Kolonel Stewart wees na de oorlog ook op 'de neiging van hoge officieren om op hun hoofdkwartier te blijven. In latere campagnes was het in de divisie regel dat commandanten behoorlijk in de voorhoede zaten [...] Op Kreta, met altijd slechte en vaak geen verbindingen, was het al helemaal belangrijk dat commandanten in de voorhoede liepen.'3

Ook als Freyberg het niet eens was geweest met het besluit van Puttick, zou hij dat niet hebben willen vernietigen. Hij was bang zijn hoge officieren te schofferen, vooral omdat hij voelde dat de Nieuw-Zeelandse officieren hem nog niet helemaal hadden geaccepteerd. Er stond echter heel wat meer op het spel dan de gevoeligheden van een handjevol officieren, en een gebrek aan krachtige leiding viel alleen te rechtvaardigen als de commandanten glashelder over de prioriteiten waren en zelf initiatief konden nemen.

Die hele eerste nacht van de slag konden de officieren van het xide Luchtkorps in Hotel Grande Bretagne van spanning niet slapen. Generaal Student, zijn onderbevelhebber brigadegeneraal Schlemm en de stafchef voor operaties kolonel Von Trettner kwamen nauwelijks de balzaal uit. 'Aan de muur, in het halfduister,' aldus kapitein Von der Heydte, die daarbij putte uit de verslagen van medeofficieren, 'hing de grote kaart van Kreta met overal papieren vlaggetjes... Midden in de zaal, die onnodig helder was verlicht, stond een brede tafel met drie veldtelefoons in een wirwar van draden, een stapel papieren, twee zwarte opbergmappen en in het midden een grote asbak met peuken en half opgerookte sigaretten... Het is een komen en gaan van ordonnansen... telefoons rinkelen en telexen ratelen.'4

Het nieuws van een ramp op Kreta had zich snel binnen de Wehrmacht verspreid vanuit het hoofdkwartier van het Twaalfde Leger van veldmaarschalk Von List, binnen het opperbevel in Duitsland en binnen de Luftwaffe via het viiiste Luchtkorps van Von Richthofen.

De verliezen waren zo groot geweest en de winst zo klein dat Student onder zware druk stond de hele operatie af te blazen. Hoewel er nog geen verliescijfers waren, wist hij vrij nauwkeurig van de omvang van de slachting. Het totaal van 1863 doden op de eerste dag in de vier sectoren stond gelijk aan het aantal manschappen dat in het gebied Maleme-Tavronitis was geland.

Op de avond van 20 mei was geen van de doelstellingen van Operatie Merkur bereikt. Met de eenheid van kolonel Sturm in Rethymnon was geen radiocontact, terwijl Brauers troepen veel te zwak bleken om de ingegraven bataljons van de 14de Infanteriebrigade te verslaan. Het 3de Parachutistenregiment van Heidrich in de Gevangenisvallei werd opgehouden door de verdediging van Galatas. Alleen het Stormregiment in Maleme kon aanstonds een vliegveld veroveren, maar was niet sterk genoeg om het gebied in bezit te houden en de landing van de 5de Bergdivisie te beschermen. Bovendien ontbeerde het munitie en leiding.

Generaal-majoor Sussmann was gedood, brigadegeneraal Meindl ernstig gewond, majoor Scherber gedood en majoor Koch gewond. De verliezen onder de compagniescommandanten waren even rampzalig geweest. Student besloot onmiddellijk de Freikorpsveteraan en houwdegen kolonel Ramcke met versterkingen te sturen om van het Stormregiment weer een slagvaardige gevechtseenheid te maken. Om genoeg manschappen te krijgen - zijn reserves waren van begin af aan al gering geweest - zou hij de mannen van kolonel Brauer sturen die wegens gebrek aan vliegtuigen waren achtergebleven. Uit angst dat de operatie in de komende uren zou worden stopgezet, schijnt Student zijn superieur, generaal Lohr, niet van zijn laatste gok op de hoogte te hebben gesteld.

Ook al beschikte hij nu over Ramcke en de versterkingen, generaal Student wist dat hij, als hij niet tegen de tweede avond van de slag de verse troepen van de Bergdivisie klaar kon hebben, zou hebben verloren: de troepenmacht die over zee kwam en waar Freyberg zo bang voor was, had vertraging opgelopen. Zorgvuldige studie van de kaart en luchtverkenningen van de Nieuw-Zeelandse stellingen wezen erop dat met Heuvel 107 in Duitse handen het gedeelte van het vliegveld aan de kant van de Tavronitis wellicht buiten schot lag. Twee Junkers' hadden op de middag van 20 mei geprobeerd op het vliegveld te landen, maar een heftige beschieting door de Nieuw-Zeelandse compagnie had ze gedwongen naar zee af te buigen. Alles hing daarom af van de vraag of de oorspronkelijke verdedigers nog aan de westkant lagen ingegraven. Er was maar een manier om daar achter te komen.

Student liet kapitein Kleye, een onverschrokken vlieger in zijn staf, naar de balzaal in Hotel Grande Bretagne komen. Hij legde hem het probleem voor en vroeg hem bij het ochtendgloren een landing en opstijging aan de westkant van het vliegveld uit te voeren. Kapitein Kleye vertrok vroeg en voerde zijn proeflanding uit. Hoewel zijn toestel door lichte artillerie werd beschoten kon hij bevestigen dat de westkant niet rechtstreeks onder schot lag. De laatste verdedigers hadden zich van zowel het vliegveld als Heuvel 107 teruggetrokken.

Een andere Junkers 52 steeg die morgen ook alleen op. Twee piloten, Koenitz en Steinweg, hadden vanuit de omgeving van de Tavronitis een radioboodschap opgevangen die inhield dat de overlevenden van het Stormregiment bijna zonder munitie zaten en dat brigadegeneraal Meindl zonder behandeling in een ziekenhuis zou sterven. Ze laadden hun vliegtuig in en vlogen zonder toestemming te vragen zuidwaarts de Egeische Zee over. Ze wisten op het strand ten westen van de rivierbedding te landen. Parachutisten renden op het vliegtuig af en laadden de munitie uit. Toen de al ijlende Meindl en zeven andere gewonden aan boord waren gebracht en vrijwilligers de uiterst primitieve startbaan vrij van keien hadden gemaakt, wist Koenitz nog net weer op te stijgen.

Na het bemoedigende nieuws van Kleye kwam generaal Student met orders voor de 5de Bergdivisie van generaal Ringel. Een eerste bataljon bergtroepen moest klaar staan om ogenblikkelijk van vliegveld Tanagra naar Kreta te vliegen. Eerst zou een andere golf transportvliegtuigen opstijgen met kolonel Ramcke en de achtergebleven parachutisten. Maar Student maakte een ernstige fout in zijn plan voor de namiddag. Terwijl Ramcke en tweeenhalve compagnie ten westen van de Tavronitis zouden neerkomen, waar de overlevenden van het Stormregiment hun landing zouden dekken, zouden nog twee compagnieen van het 2de Parachutistenregiment ten oosten van het vliegveld worden neergelaten. Merkwaardig genoeg schijnt hij niet te hebben beseft dat ze, net als het bataljon van majoor Scherber de dag ervoor, wel eens konden worden afgeslacht.

De Nieuw-Zeelandse 5de Brigade gebruikte de ochtend van de 21ste mei om orde op zaken te stellen. Van de overlevenden van kolonel Andrew werden twee compagnieen gevormd, die respectievelijk bij het 21ste en 23ste Bataljon onderdak vonden. Hargest liet de drie bevelvoerders naar eigen goeddunken optreden. Hij probeerde niet vanuit zijn hoofdkwartier in Platanias de zaak zelf te gaan bekijken en spoorde hen niet tot een tegenaanval op het vliegveld aan.

De Nieuw-Zeelanders in de frontlinie, nu achter de weg die van de kust naar het dorp Xamoudochori en het vernietigde radarstation liep, konden de voorzichtige opmars van het Stormregiment tot aan het gehucht Maleme aanvankelijk niet zien.

Om ongeveer drie uur 's middags begon de Luftwaffe te bombarderen. Dit was de inleiding tot de aanval van het Stormregiment, die moest samenvallen met de landing van de parachutisten. Zodra de luchtaanval was afgelopen, trokken detachementen van het Stormregiment naar Pirgos op, maar ze werden teruggedreven na felle gevechten waarin de Nieuw-Zeelanders met groot succes een paar buitgemaakte Spandaumachinegeweren gebruikten.

Drie kilometer achter de Nieuw-Zeelandse linies kwamen 24 transportvliegtuigen in de nu bekende drietallen over om de twee parachutistencompagnieen neer te laten. Maar het door Student gekozen gebied overlapte de stellingen van het Nieuw-Zeelandse Geniedetachement en het 28ste (Maori) Bataljon. Wie niet al in de lucht was gedood, liep grote kans te worden neergeschoten nog voor hij zich van zijn tuig had ontdaan. 'Op een gegeven moment,' vertelde een kapitein, 'stopte ik even om te kijken hoe de zaken verliepen en toen kwam er een mof neer op nog geen drie meter. Ik had mijn pistool in mijn hand en zonder echt te weten wat ik deed knalde ik hem neer terwijl hij nog op de grond lag. Nauwelijks was ik over de schok heen of ik kreeg er bijna nog een boven op me en die knalde ik ook neer terwijl hij zijn parachute losmaakte. Niet erg sportief, ik weet het, maar zo gaat dat.'5

De Maori's zetten hun bajonet vast en gingen recht op de para's af die in hun gebied neerkwamen. Een van hun officieren gaf de volgende beschrijving: 'Toen we bij hem waren [een Duitser die zich dood hield] zei ik de Maori hem dood te steken. Toen hij dat deed, wendde hij zijn gezicht af omdat hij het niet kon aanzien. We renden tussen de Duitsers door die zo om de vijftien a twintig meter waren neergekomen. Een van hen, op zo'n vijftien meter afstand, ging eerst liggen om te schieten. Ik nam een kiekje met een Duitse Mauser. Het schot schampte zijn achterste en kwam tussen zijn benen in de grond terecht. Ik schrok me rot, maar de Maori had hem (ik had geen bajonet). We renden verder... Sommigen probeerden weg te kruipen. Een boom van een vent sprong op met zijn handen omhoog als een gorilla terwijl hij riep: "Hants oep!" Ik zei: "Schiet die klootzak neer" en de Maori deed dat. Dat was omdat veel anderen op ons schoten.'6 Alle Duitse officieren en onderofficieren van de compagnie werden gedood. Slechts tachtig man van de twee compagnieen parachutisten - eenderde van de hele troepenmacht - overleefde het, voornamelijk door zich te verbergen en toen het donker werd in westelijke richting langs het strand terug te sluipen.

Hoewel beide aanvallen waren mislukt, bleef het gebied van vliegveld Maleme in Duitse handen en om ongeveer vijf uur kwamen de eerste transportvliegtuigen met het 2de Bataljon van het 100ste Bergregiment van kolonel Utz vanuit Tanagra aanvliegen. Ze landden, bleven met draaiende motoren staan om hun lading uit te braken en stegen daarna meteen weer op. Maar veel vliegtuigen haalden het niet. Vliegveld Maleme kwam onder het lukrake artillerievuur van de vizierloze 75-mm kanonnen in het gebied van de 5de Brigade te liggen. De negen veldkanonnen, meest van Italiaanse makelij zonder vizier, die in Libie waren buitgemaakt, openden met enig succes het vuur op de startbaan - 'de droom van een kanonnier' - maar het was niet genoeg om de stroom Junkers 52's te stoppen die over Kaap Spatha in het westen kwam aanzwellen.

Voor de bergtroepen, die de schokgolven van de exploderende granaten voelden terwijl ze nog in de Junkers' zaten, was het een grote nachtmerrie. Nog voor het vliegtuig tot stilstand was gekomen sprongen ze op de stoffige rode landingsbaan - generaal Student vergeleek die met een gravelbaan - met hun Mausergeweer en stalen helm in de hand. Ze hadden meestal liever hun petje op met het zilveren insigne van een edelweiss en droegen hun kolenemmer alleen als ze onder vuur lagen.

Pelotons en secties raakten door elkaar toen ze naar de kant renden om aan het granaatvuur te ontkomen. Een compagnie werd direct vooruit gestuurd ter versterking van het Stormregiment. De andere verzamelden zich en betrokken vervolgens hun stellingen om het vliegveld tegen aanvallen op de zuid- en zuidwestflank te verdedigen.

Ongeveer twintig transportvliegtuigen werden geraakt of verongelukten. Maar met een nietsontziende vastberadenheid en energie die de Britten nooit zouden hebben opgebracht, hielden de Duitsers de landingsbaan open. Ze gebruikten buitgemaakte Bren-guncarriers om verongelukte vliegtuigen weg te slepen en lieten krijgsgevangenen onder bedreiging van een vuurwapen bomkraters opvullen: naar verluidt zijn er verscheidene neergeschoten toen zij zich niet bij deze flagrante schending van de Conventie van Geneve wilden neerleggen.

Aan Duitse kant is er het verhaal van de neef van generaal Von Richthofen, een Stuka-aas; hij landde ook in de westhoek van het vliegveld, rende met een sterke verrekijker Heuvel 107 op, lokaliseerde de artilleriebatterijen die op Maleme vuurden en steeg weer op om ze met zijn groep in duikvlucht te bestoken. Ramckes para's vielen Britse batterijen ook aan met de mobiele Boforskanonnen die ze in Maleme hadden buitgemaakt en die ze nu als Duitse 88-mm kanonnen tegen doelen op de grond gebruikten.

Die middag trof een Duitse bom een benzine- en munitiedepot. Een enorme rooksluier verduisterde de hemel, en olijfbossen in de buurt vatten vlam. Het onafgebroken landen en opstijgen van vliegtuigen maakte diepe indruk op de stafofficieren die vanuit de steengroeve waar Creforce huisde de zaak door hun verrekijker gadesloegen. Freybergs artilleriecommandant, een Australische kolonel, nam de tijd op. 'Zeventig seconden om te landen en manschappen en uitrusting uit te laden,' zei hij.7

De noodzaak van een tegenaanval op Maleme werd uiteindelijk toch ingezien door de hoge officieren die zo hadden geaarzeld. Hargest had de zaak 's morgens eerst door de veldtelefoon met Puttick besproken. Hij pleitte er sterk voor dat de aanval 's nachts plaatsvond, teneinde een luchtaanval te voorkomen. Puttick was het daarmee eens. Maar de ontoereikende troepenmacht die ze ervoor wilden gebruiken, ondermijnde de operatie nog voor zij was begonnen. Het rampzalige recept van te weinig en te laat werd weer eens uit de kast gehaald. Twee bataljons, dat van de Maori's en het 20ste, en de drie 'gepantserde kinderwagens' van luitenant Farran zouden na een lange mars door de nacht in een paar uur een vers bataljon bergtroepen en het opnieuw geformeerde en goed bewapende Stormregiment moeten verslaan.

Hargest, Puttick en Freyberg onderschreven allen het principe van de tegenaanval, maar toonden weinig enthousiasme voor de zaak, een meer dan rampzalige instelling voor bevelhebbers die zo'n operatie voorbereiden. Een Duitse overwinning werd onvermijdelijk als niet werd geprobeerd een Duitse troepenopbouw en aanval vanuit Maleme te voorkomen. Maar de officiele NieuwZeelandse geschiedschrijving meldt dat Puttick en Freyberg 'sterk de indruk hadden dat de aanval vanuit zee het meest viel te vrezen.'8 En toch had Freyberg ongeveer zesduizend manschappen in het gebied Chania-Souda en verder de Nieuw-Zeelandse Divisie in de sectoren Maleme en Galatas.

De troepenmacht voor de tegenaanval op Maleme was niet alleen gevaarlijk klein, maar er drong zich ook een noodlottige omstandigheid op. De overgebleven Australische reservetroepen in Giorgioupoli moesten eerst de plaats innemen van het 20ste Bataljon voor de opmars kon beginnen.

13 'De invasie vanuit zee'

de nacht van 21 op 22 mei

'Op het hoofdkwartier,' aldus een van Freybergs stafofficieren, 'werd de tegenaanval overschaduwd door de ophanden zijnde invasie vanuit zee.'1

Freyberg was zo in de ban van zijn idee-fixe, dat hij op de middag van 21 mei een uiterst belangrijke boodschap van Ultra verkeerd las en dacht dat een vijandelijke vloot recht op Chania afkwam. Net als alle andere onderschepte berichten was deze boodschap alleen voor hem bestemd, zodat hij haar met niemand kon bespreken. Maar hij wilde toch al niet luisteren naar kapiteinter-zee Morse, de dienstdoend marineofficier in de baai van Souda, die hem verzekerde dat de Middellandse Zeevloot elke dreiging vanuit zee het hoofd kon bieden.

De enige beschrijving van deze dreiging in de Ultra-boodschappen - 'Ten vierde. Komst over zee van het contingent bestaande uit luchtafweerbatterijen en meer troepen en voorraden' - suggereerde geen bestorming van het strand met tanks. En afgezien van de in hoofdstuk 8 beschreven verwarring over de troepensterkte was er in de Ultra-boodschappen nergens gezinspeeld op een invasievloot; er was alleen sprake geweest van 'zeetransport'. Ten slotte was door geen enkele inlichtingenbron gemeld dat de Duitsers of Italianen over aanvalsschepen of landingsvaartuigen beschikten. Zoals gezegd meldde Wavell op 1 mei het ministerie van Oorlog: 'Volgens onze informatie hebben voor grootschalige amfibische operaties onvoldoende zeewaardige schepen de Egeische Zee verlaten.' Afgezien van de ongunstige kustlijn bij Chania, was het toch moeilijk voor te stellen dat een vijand een landing zou riskeren wanneer hij achter zijn eigen linies versterkingen en voorraden aan land kon brengen.

De eerste avond van de slag was Freyberg erg opgewonden toen Geoffrey Cox tussen allerlei papieren van gedode vijanden het operatieplan van het 3de Parachutistenregiment vond. Dit onthulde hun doelwitten en meldde verder dat de Groep Lichte Schepen ten westen van Maleme zou landen. Maar hij moet dit hebben verdrongen toen op 21 mei de volgende boodschap, ol15/389, Kreta bereikte:*

Voor generaal Freyberg persoonlijk met grote spoed

Over voortzetting van aanval Colorado [Kreta]; uit betrouwbare bon vernomen dat voor 21 mei o.a. gepland luchtlanding twee bergbataljons en aanval Chania. Landing vanaf groep kleine schepen afhankelijk van situatie op zee.

Freyberg heeft kennelijk de twee zinnen verward. Het kwam waarschijnlijk niet bij hem op dat 'aanval Chania' kon slaan op een geplande aanval vanuit het zuidwesten door para's in de Gevangenisvallei of op een luchtaanval. Hij was zo gefixeerd op een aanval vanuit zee dat hij zich aan de woorden 'Chania' en 'landing' vastklampte en de punt ertussen over het hoofd zag. Het idee dat een 'groep kleine schepen' een grote troepenmacht met tanks op een vijandelijke kust wilde afzetten of de haven van Chania wilde bestormen, bleek een ernstige vergissing. Het was de belangrijkste schakel in de rampzalige reeks gebeurtenissen waarmee de voor die nacht geplande tegenaanval op Maleme gepaard ging. Kort na de ontvangst van de Ultra-boodschap kwam Freyberg met de volgende order:

Betrouwbare informatie. Vroege aanval vanuit zee in gebied Chania waarschijnlijk. Nieuw-Zeelandse Divisie blijft verantwoordelijk voor kust van westen tot rivier de Kladiso. Bataljon van Wales moet meteen bestaande stellingen van Kladiso tot Chalepa versterken.

Freyberg hield het Regiment van Wales, zijn grootste en best uitgeruste bataljon, in Chania ter verdediging van de zeekant, maar ook gaf hij van Inglis' 4de Brigade alleen het 20ste Bataljon toestemming aan de tegenaanval op Maleme mee te doen, bovendien pas nadat het door een Australisch bataljon uit Giorgioupoli was vervangen. De troepenmacht voor de tegenaanval was te klein en kwam te laat, terwijl Freyberg vijf bataljons had kunnen overhouden om de vijand tijdig in Maleme te vernietigen.

* Hoewel deze boodschap om 9.00 uur gmt was verstuurd, kreeg Freyberg haar pas later 'ten gevolge van tijdelijke stagnatie van de verbindingen', zoals gemeld aan Cairo in ol 389. Volgens de officiele Nieuw-Zeelandse geschiedschrijving (Davin, p. 195-196) kwam het bericht die middag tijdens het overleg van Freyberg met Puttick, Inglis en Vasey.

Zelfs na de oorlog besefte Freyberg niet dat de Duitse vloot naar Maleme, en niet naar Chania op weg was geweest. 'Ik kon die dekking gevende stelling bij Chania niet ontmantelen,' schreef hij over het late inzetten van het 20ste Bataljon, 'want als de Duitsers volgens plan waren geland, dan waren we al onze voorraden en munitie kwijt geweest; bovendien zou het vijandelijke steunpunt het hele Nieuw-Zeelandse Leger van de baai van Souda hebben afgesneden. Ik gaf het bevel; Puttick noch Inglis was verantwoordelijk voor het uitstel.'3

De eerste 'groep kleine schepen' bleek inderdaad geen invasievloot, maar een verzameling van negentien kaiks en twee roestige stoomscheepjes onder escorte van een Italiaanse lichte torpedobootjager, de Lupo. Aan boord zat alleen het 3de Bataljon van het 100ste (Reichenhall) Bergregiment met zware voorraden, vooral munitie, en luchtafweergeschut. Een tweede Schiffsstaffel onder escorte van een andere lichte torpedobootjager, de Sagittario, moest het 2de Bataljon van het 85ste Bergregiment naar Iraklion brengen.

Deze twee flottieljes dienden ter ondersteuning van de invasie vanuit de lucht, omdat men dacht dat de verdedigers de vliegvelden onbruikbaar zouden maken. Ter onderstreping van de geringe waarde van de expeditie zei generaal Ringel dat de kaiks voor de navigatie alleen 'een kaart van 1:500.000 en een zakkompas'4 hadden. Soldaten zeiden later dat ze hun kaiks al voor het vertrek 'varende doodskisten' vonden. Maar dit is misschien achterafgepraat, want tijdens de oversteek zongen de meesten van hen uit volle borst 'We marcheren naar Engeland' en zwaaiden enthousiast als Duitse vliegtuigen op weg naar Kreta ter begroeting laag kwamen overvliegen.

Na de inscheping in Piraeus zette deze onwaarschijnlijke armada koers naar het eiland Milos, het grootste van de Cycladen, halverwege de route naar Kreta. Het plan was het laatste stuk over de Egeische Zee op 21 mei overdag af te leggen onder bescherming van het viiiste Luchtkorps dat elk Brits marineschip zou aanvallen, en tegen de avond de kust van Kreta te bereiken; de kaiks konden zowel op het zeil als op de motor varen.

Een Italiaans escortevaartuig was noodzakelijk omdat Duitse slagschepen de Straat van Gibraltar niet door mochten. Mussolini had de Middellandse Zee tot Mare Nostrum uitgeroepen, iets wat Hitler wel moest toestaan, en toen Operatie Merkur werd voorbereid, ging de Italiaanse admiraliteit niet in op Duitse verzoeken hun slagschepen in te schakelen. De slag bij Kaap Matapan lag hun nog te vers in het geheugen.

Admiraal Cunningham had andere problemen. De Britse Middellandse Zeevloot was oppermachtig, maar zonder vliegdekschepen - hmsFormidable had zijn meeste Fulmarjagers verloren - stonden zijn schepen bloot aan luchtaanvallen vanaf bases op het Griekse vasteland en de eilanden. De enige oplossing was de Egeische Zee 's nachts met 'licht materieel' schoon te vegen, voornamelijk groepen torpedobootjagers en kruisers, en die tegen de ochtend naar minder gevaarlijke wateren achter de Straat van Kasos ten oosten van Kreta en de Straat van Andikythira in het westen terug te trekken.

Cunningham was vastbesloten de marine haar defensieve taak te laten vervullen en had eerst drie speciale eenheden gestuurd om in de nacht van 16 mei de Egeische Zee schoon te vegen. Een andere eenheid, de slagschepen Queen Elizabeth en Barham en vijf torpedobootjagers, bleef ten westen van Kreta voor het geval de Italiaanse vloot opdook. De dagen daarop werd een aflossing tot stand gebracht, waarbij schepen naar Alexandrie terugkeerden om bij te tanken terwijl andere hun plaats innamen.

Toen op 20 mei het nieuws van de invasie vanuit de lucht Alexandrie bereikte, gaf Cunningham zijn eenheden opdrachten de Egeische Zee die nacht weer schoon te vegen. Zijn hoofdmacht, met als spil het slagschip Warspite, bleef ten westen van Kreta. Ten oosten van het eiland gingen de torpedobootjagers Jervis, Nizam en Ilex vliegveld Scarpanto [Karpathos] bestoken, dat het viiiste Luchtkorps gebruikte als basis voor Dornier 17's en ongeveer vijftig Stuka's.

De ochtend van 21 mei werden de schepen die na hun nachtelijke actie in de Egeische Zee veiliger wateren opzochten, hevig bestookt. Schout-bij-nacht Glennie kreeg met de kruisers Dido, Orion en Ajax en vier torpedobootjagers ruim vier uur lang bommen over zich heen. Ze hadden ontzettend geluk dat ze er met weinig schade afkwamen. De eenheid van admiraal King in het oosten verloor de torpedobootjager Juno, die door drie bommen tegelijk werd getroffen. Het schip maakte slagzij en brak doormidden. In nog geen twee minuten ging de boeg verticaal omhoog en zonk het schip. Een onderofficier liep vreselijke brandwonden op toen hij een plas hete olie inzwom om een matroos te redden. De torpedobootjager Nubian pikte de meeste overlevenden op.

Tegen het donker voeren drie van Cunninghams eenheden naar de Egeische Zee terug. De inlichtingendienst had het konvooi en de route ervan van Milos naar Maleme gelokaliseerd. Indachtig de regels van het beschermen van de 'zeer geheime bronnen' had admiraal Cunningham slechts een Marylandvliegtuig ter verkenning gestuurd, dat de vloot 's middags in de gaten kreeg. Door het Duitse radioverkeer af te luisteren wisten de twee kruisereskaders elkaar en de vijandelijke vloot te lokaliseren.

Glennies Eenheid D, die radar had, omsingelde de 'groep kleine schepen' ongeveer achttien mijl ten noorden van Chania. Glennie op hms Dido had twee andere kruisers, de Orion en Ajax, en vier torpedobootjagers, de Janus, Kimberley, Hasty en Hereward. Om 23.30 uur seinde de Janus een waarschuwing naar het vlaggenschip. Kapitein H.W. McCall van de Dido gaf het bevel 'Zoeklichten aan!', waarna in het lamplicht de Italiaanse lichte torpedobootjager Lupo verscheen, pas geverfd en varend onder de Italiaanse vlag. De Lupo bleef doorvaren en vuurde torpedo's op de kruisers af. De kruisers draaiden meteen naar stuurboord om de Lupo aan te vallen.5 De Dido schoot twee keer raak, waarna de Ajax de Lupo met een salvo van dichtbij opblies.

Voor de bergtroepen in de kaiks waren het geluid van zware scheepsmotoren, de op de Lupo gerichte zoeklichten en daarna het korte maar verwoestende gevecht een angstige ervaring. Sommige soldaten hadden de tegenwoordigheid van geest de zeilen te strijken om zo minder op te vallen. (Ze waren nog in de gevaarlijke uren van duisternis op zee omdat de wind overdag was gaan liggen.) Mannen verscholen zich onder de dolboorden, alsof houten planken beschutting konden bieden tegen het geschut van de oorlogsschepen. Maar het verblindend witte licht joeg nog de meeste angst aan.

De zoeklichten van de kruisers hadden al gauw de kaiks te pakken. Duitse soldaten zwaaiden met zakdoeken en witte handdoeken ten teken van overgave. De kapitein van de Dido gaf het bevel te vuren. Volgens een ooggetuige (een onderofficier-seiner op de brug) protesteerde de commandant omdat vuren op onbewapende kaiks moord was, maar de kapitein duwde hem opzij om zelf het bevel tot vuren door de spreekbuis te schreeuwen.6Misschien dacht hij aan het Duitse duikbombardement van een hospitaalschip, dat de Dido tijdens de evacuatie uit Griekenland te hulp was gekomen. Alle lichte wapens van het schip, Oerlikons, pompoms en Hotchkiss's, begonnen te schieten.

Met gebruik van radar spoorden de torpedobootjagers alle kaiks op die aan hun zoeklichten probeerden te ontkomen. De jacht op hun prooi leidde bijna tot botsingen. Artillerieofficieren schreeuwden zich hees met hun bevelen. Machinegeweren en pompoms vuurden constant op alles: kaiks, reddingboten, rubberboten of zelfs, volgens Duitse bronnen, groepen mannen met hun reddingsvest aan, die in het water zwommen of zich aan stukken rondhout vastklampten. Cunningham meldt in zijn rapport dat het treffen tweeenhalf uur duurde. Geen melding wordt gemaakt van de dieptebommen die, zo wil het gerucht, hoewel dat geen Duitse beschuldiging heeft opgeleverd, werden gebruikt om soldaten in het water met schokgolven te doden. Ondanks al dit kanonvuur vielen er maar 327 doden: de rest werd de volgende morgen, toen de schepen van Glennie het gebied hadden verlaten, door Duitse boten en Arado-watervliegtuigen opgepikt.

Een kaik bereikte ongeschonden Kreta. In het begin van de reis was het schip door de Griekse bemanning verlaten en zodoende door de soldaten overgenomen. Deze kaik raakte los van de rest en bereikte Kaap Spatha ten westen van Maleme met de voltallige groep van drie officieren en 110 manschappen. De enige andere soldaten van het konvooi die Kreta bereikten, landden in een kotter op de kust van het schiereiland Akrotiri, waar een gevechtspatrouille van de Huzaren van Northumberland hen weldra insloot.

Op het Creforce-hoofdkwartier was de spanning tot aan het treffen heel groot geweest. Even voor 23.30 uur kwam er een koerier van kapitein Micky Sandford, de Australische inlichtingenofficier die iedere Ultra-boodschap decodeerde, aan Freyberg liet zien en vervolgens vernietigde. Die avond zat de groep van Sandford boven de steengroeve naar het radioverkeer op zee te luisteren. De marine had het konvooi gelokaliseerd en stond op het punt aan te vallen. De kustverdedigingsbatterijen waren ook klaar om te vuren. De zwaarste waren de twee paar 150-mm kanonnen die werden bediend door de Sherwood Rangers Yeomanry, de B-Batterij in Chelevis bij de ingang tot de baai van Souda, en de Y-Batterij op de Sint-Jansheuvel achter Chania. Ze hoefden niet in actie te komen.

'Opeens,' schreef Geoffrey Cox, 'had je naar het noorden aan de horizon het geflits en gedonder van kanonnen, en de rode gloed van brandende schepen.'7 Freyberg en zijn stafofficieren zagen het uiterst opgewonden aan. David Hunt weet nog dat Freyberg als een schooljongen zo opgetogen 'op en neer sprong' en hem vervolgens voor het eerst bij zijn voornaam noemde.

Cox zag kolonel Stewart 'een opmerking tegen Freyberg maken die ik niet hoorde. Maar ik hoorde wel zijn antwoord: "Het is een grote verantwoordelijkheid geweest, een grote verantwoordelijkheid." In zijn stem klonk de grote dankbaarheid van iemand die een duivels moeilijke taak tot een goed einde had gebracht. Ik denk dat hij wilde aangeven dat het eiland nu redelijk veilig was.'8

Freyberg en de meeste mensen van zijn staf gingen toen naar bed. 'Ik kroop in mijn slaapzak met een gevoel van diepe dankbaarheid - eigenlijk bijna teleurstelling dat het allemaal zo snel voorbij was,' aldus Cox.9Voor hij naar bed ging, vroeg Freyberg niet eens naar de voortgang van de voorbereidingen op de tegenaanval bij Maleme. Hij dacht echt dat de slag zo goed als gewonnen was.

Het gedrag van generaal Freyberg die nacht is volkomen in tegenspraak met de revisionistische theorie dat hij weliswaar wist dat Maleme cruciaal was voor de slag, maar dat de geheimhoudingsregels rond Ultra hem parten speelden. Freyberg was een heel dapper en zeer geliefd man, maar wel iemand zonder fantasie. Toen het verkeerde idee van de 'invasie vanuit zee' eenmaal bij hem had postgevat, kwam hij er niet meer los van.

Dat was zelfs zo toen de volgende morgen de situatie echt duidelijk was geworden. Officieren en soldaten van de Sherwood Rangers die de 150-mm kanonnen op de Sint-Jansheuvel bedienden, zagen tot hun verbijstering dat de Duitsers op vliegveld Maleme het de volgende twee dagen vrij rustig hadden.10 De batterijcommandant vroeg toestemming zijn kanonnen te draaien en het vliegveld te beschieten, maar dit mocht niet omdat de kustartillerie alleen voor de verdediging tegen een invasie vanuit zee bestemd was. Pas in de vroege ochtend van 24 mei, twee dagen na de vernietiging van het konvooi, mochten ze vijandelijke concentraties ten westen van hen aanvallen. Tegen die tijd lag Maleme ver achter de vijandelijke linies en waren de Duitsers nog geen vijf kilometer van Chania.

14 Rampspoed te land en ter zee

22 mei

Om een uur in de nacht van 21 op 22 mei, toen de tegenaanval op Maleme moest beginnen, besefte kennelijk niemand op het Creforce-hoofdkwartier dat het schema van de troepenbewegingen al spaak liep.

Het plan voor deze tegenaanval was tegen het eind van de ochtend van 21 mei eerst per veldtelefoon besproken, nog voor de eerste transportvliegtuigen op het vliegveld landden. Het leek erop dat de Duitsers naar het noorden wilden doorstoten vanaf het Agiameer in de Gevangenisvallei, om Hargests 5de Brigade bij Platanias af te sluiten van Kippenbergers 10de Brigade bij Galatas.

Daar bleef het bij tot de namiddag, toen Freyberg op het Creforce-hoofdkwartier een bespreking belegde om te regelen dat het Australische 7de Bataljon uit Giorgioupoli het 20ste Bataljon verving dat de kust bewaakte. Hij seinde ook een verzoek naar Cairo om die nacht een bomaanval op vliegveld Maleme uit te voeren, maar zijn verzoek is waarschijnlijk te laat gekomen. In plaats daarvan werd er de volgende nacht een weinig doeltreffende vlucht uitgevoerd.

Het uiteindelijke besluit tot de tegenaanval werd om ongeveer zes uur 's avonds genomen. Niemand heeft kennelijk aangevoerd dat twee bataljons nu niet meer genoeg waren tegen een vijand die om de vijf minuten met transportvliegtuigen versterkingen kreeg aangevoerd. En ook zette niemand een vraagteken bij het tijdschema of bij het feit dat het 20ste Bataljon pas mocht optrekken van Freyberg als het hele Australische bataljon was aangekomen.

Vasey, de Australische brigadecommandant uit Giorgioupoli, was onaangenaam verrast omdat hij het bataljon had willen gebruiken om de weg naar Rethymnon te zuiveren en zich daar bij de eenheid van Campbell te voegen. Maar hij moest het bevel wel opvolgen en zei er dan ook niets over dat het zeer moeilijk was overdag, onder de ogen van vijandelijke piloten, voldoende vrachtwagens bijeen te krijgen en dat een nachtelijke manoeuvre uitermate gevaarlijk zou zijn. De commandant van het 7de Bataljon uitte na de bijeenkomst zijn zorg, maar brigadegeneraal Inglis deed die af met de misplaatste opmerking dat 'een goed getraind bataljon zo'n aflossing in een uur zou kunnen uitvoeren.'1

Generaal Puttick ging naar zijn divisiehoofdkwartier terug; hij vond dat hij daar paraat moest blijven in verband met de aanval vanuit zee op Chania en stuurde zijn stafchef kolonel Gentry naar Hargest op diens hoofdkwartier om hem in te lichten. Onderweg haalde Gentry majoor Peck op, die het bevel voerde over het eskadron van het 3de Regiment Huzaren, en luitenant Roy Farran, wiens peloton ook aan de actie zou meedoen.

Ze bereikten het hoofdkwartier van de 5de Brigade, een boerderij aan de rand van Platanias. Farran beschreef Hargest later als 'een openhartig iemand die eruit zag als een boer: hij was duidelijk oververmoeid. Hij vroeg ons een half uur te wachten zodat hij nog een slaapje kon doen. Vol afkeer en ongeduld zaten we op het stoepje tot hij klaar was.'2

Gentry meldde later dat 'er geen twijfel werd geuit over het plan [...] We beseften terdege dat de aanval onder de dekmantel van de duisternis moest plaatsvinden.'3 Maar hoewel het Creforce-hoofdkwartier het begin van de opmars op een uur 's nachts had vastgesteld, zou de aanval pas om vier uur beginnen. Zo bleef er nog geen drie uur duisternis over om een superieure vijand te verslaan. Als de Australiers te laat kwamen om het 20ste Bataljon af te lossen, zou de tijd dat het donker was wel erg krap zijn.

Intussen bleven observatieposten van het hoofdkwartier van de 4de Brigade de zee in de gaten houden en detachementen van het 18de en 20ste Bataljon deden datzelfde met de stranden ten westen van Chania. De commandant van het 20ste Bataljon, die natuurlijk bezorgd was over het uitstel van de tegenaanval en had gezien hoe het konvooi door de marine werd aangevallen, belde twee keer met de vraag of hij nog moest wachten, maar kreeg uitdrukkelijk te horen dat zijn mannen pas mochten uitrukken als het hele Australische bataljon in stelling lag.

De Australiers deden hun uiterste best: de voorste compagnie reed zo snel mogelijk over de kronkelige en slecht onderhouden weg vanuit Giorgioupoli en probeerde daarbij geen acht te slaan op de Messerschmitts. Volgende compagnieen moesten echter langer op hun voertuigen wachten en hadden kennelijk minder avontuurlijke chauffeurs. Verwarring bij de poging Chania door te komen leidde tot veel oponthoud. Het gevolg was dat het 20ste Bataljon pas om 23.30 uur helemaal was afgelost, toen de zeeslag begon. Daarom voegde het 20ste Bataljon zich pas omstreeks drie uur 's nachts bij de Maori's in de voorste linie even buiten Platanias. De opmars uit Platanias begon ten slotte om 3.30 uur, tweeenhalf uur te laat. De aanval op Pirgos en het vliegveld kon nu pas na zonsopgang beginnen. Ze kwamen hierdoor niet alleen bloot te staan aan luchtaanvallen, maar verloren ook een ander voordeel: tijdens de slag bleek dat de Duitsers niets ophadden met nachtelijke operaties.

Het 20ste Bataljon lag tussen de kustweg en de zee, de tanks van Farran stonden op de weg en het 28ste (Maori) Bataljon lag links van de weg; de hoofdaanval bestond nu in een opmars langs de kuststrook naar het vliegveld. (Farran zei later dat het plan van Hargest 'in elk geval de verdienste van de eenvoud' had.4) Tegelijkertijd probeerde het 21ste Bataljon ten zuidwesten van Kondomari achter Heuvel 107 door te stoten.

Ondanks de eenvoud van het plan werd de opmars al gauw aan de zeezijde vertraagd toen het 20ste Bataljon in wijngaarden en alleenstaande boerderijen op groepjes parachutisten stuitte die nog van de dropping van de dag daarvoor over waren. Om tijd te besparen en verdere verwarring in het donker te voorkomen vielen de Nieuw-Zeelanders frontaal aan. Luitenant Charles Upham, die in de slag het eerste van zijn twee Victoriakruizen verdiende, meldde: 'Ik heb nooit zoveel machinegeweervuur meegemaakt. Gelukkig vloog er veel over en konden we met behulp van de lichtspoorkogels de weg vinden en granaten gooien. We hadden zware verliezen, maar de Duitsers nog veel zwaardere. Ze waren onvoorbereid. Sommigen hadden geen broek aan, anderen geen laarzen.'5

De Maori's aan de landzijde ondervonden aanvankelijk minder verzet, maar vervolgens stuitten ze op sterke stellingen. Al gauw waren twee lichte tanks van Farran onklaar: een was geraakt door een buitgemaakte Bofors, de ander had een gebroken tandrad. De derde mocht er van Farran niet alleen op uit. Het was toen al licht geworden en de aanvallers werden door Duitse jagers bestookt. Behalve langs de rechterkant het dichtst bij het strand, waar de D-Compagnie van het 20ste Bataljon oprukte, kwam de aanval tot stilstand met hevige gevechten bij Pirgos, op twee kilometer van het vliegveld.

De D-Compagnie, nu onder bevel van luitenant Maxwell, de enige ongedeerde onderofficier, bereikte de oostelijke hoek van het vliegveld. Uit frustratie dat hij al zo lang zijn antitankgeweer niet had kunnen gebruiken, vuurde een soldaat twee keer op een van de beschadigde Junkers' waar het terrein mee bezaaid lag. Maar omdat de para's van kolonel Ramcke het vuur van hun mortieren en machinegeweren op zijn ongedekte overgebleven manschappen concentreerden, trok Maxwell ze terug in een van de rietvelden met metershoog bamboe, dat bewoog door de zuiging van de Messerschmitts. Deze dekking bood echter te weinig bescherming en na een boodschap van een koerier verkeerd te hebben begrepen liet Maxwell zijn manschappen zich helemaal terugtrekken.

Terwijl het 20ste Bataljon en het 28ste (Maori) Bataljon ondanks hun heldhaftige strijd vastzaten, boekte in de loop van de morgen het 21ste Bataljon aan de landzijde op de uiterst zuidelijke flank enige terreinwinst op de bergtroepen, maar het kon niet alleen verder. Tegen de middag werd het echec overduidelijk. De Nieuw-Zeelanders waren uitgeput.

De Duitsers haalden met man en macht de wrakken van Junkers 52-transporttoestellen van de landingsbaan en konden zo nog twee nieuwe bataljons bergtroepen laten landen met een frequentie van twintig toestellen per uur.*

Brigadegeneraal Hargest toonde een ontstellend staaltje zelfbedrog toen hij het divisiehoofdkwartier meldde: 'Gestage stroom van vliegtuigen die landen en opstijgen. Proberen wellicht troepen weg te halen. Onderzoeken dat.' Later kwam hij nog met: 'De algemene rust en elf op het vliegveld aangestoken vuren kunnen erop wijzen dat de vijand een evacuatie voorbereidt.'6 Deze buitengewone rapporten, het soort geruchten dat soldaten na een zwaar gevecht graag horen, kwamen naar buiten. De Nieuw-Zeelanders zouden wreed uit de droom worden geholpen.

De dag bracht ook rampspoed op zee voor de marine. Admiraal Cunningham wilde nog steeds dat geen enkel troepentransport Kreta zou bereiken. Ver voor zonsopgang voer Eenheid C van schout-bij-nacht King vanuit het oosten door de Straat van Kasos de gevaarlijke wateren van de Egeische Zee in. Cunningham wilde het risico wel nemen omdat het vertrek van de tweede flottielje vanuit Milos, dat vertraging had opgelopen door de late komst van hun escortevaartuig Sagittario, via het radioverkeer was bevestigd.

Kings eskader van drie kruisers en vier torpedobootjagers zette eerst koers naar Iraklion en draaide toen noordnoordoost richting Milos langs de voorgenomen koers van de tweede flottielje. Kort na 8.30 uur kwam een kaik met Duitse soldaten aan boord in zicht. (Hoe die volkomen los was geraakt van de rest van het konvooi, is nog steeds niet duidelijk.) De Australische kruiser Perth bracht de kaik tot zinken en beschermde zichzelf daarmee tijdelijk tegen een luchtaanval. De piloten van de Junkers 88's durfden geen bommen te gooien, want de schokgolven van een misser zouden de Duitse soldaten in het water fataal worden. Nu richtten ze hun aandacht op de kruiser hmsNaiad, maar toen de Perth op behoorlijke afstand van de drenkelingen was, kwamen de bommenwerpers terug.

* De volgende dag meldde Ultra-boodschap ol 20/424: 'Gisteren, donderdag, verloor een eenheid 14 vliegtuigen van de 46. Van een andere waren ten minste 37 van de 46 vliegtuigen niet vliegklaar.'

De kruiser Calcutta kreeg een half uur later een klein koopvaardijschip in zicht. Nadat de torpedobootjagers hiermee hadden afgerekend, stoomde Kings eskader naar Milos op. Even na tienen en op nog geen 25 mijl van het eiland kwamen de Sagittario en een verzameling kaiks in zicht. Ze draaiden om te ontsnappen en de Sagittario legde een rookgordijn. Maar King nam op dat moment de moeilijke beslissing zich terug te trekken en de kaiks niet te achtervolgen. Zijn schepen hadden nog maar weinig munitie voor het luchtafweergeschut, ze werden voortdurend vanuit de lucht aangevallen en ze hadden de vijand verhinderd troepen aan land te brengen.

Cunningham, die het risico had genomen, was boos over deze gemiste kans. Hij hield later vol dat tijdens een luchtaanval een positie midden in de vloot van kaiks in feite de veiligste was geweest. Maar deze veiligheid was slechts van tijdelijke aard, zoals de Perth had gemerkt. Een overhaaste commandant had het hele eskader naar de ondergang kunnen voeren.

Ondanks de voorzichtigheid van schout-bij-nacht King had het eskader wel te lijden. De Naiad werd beschadigd door bijna-treffers, zijn snelheid liep terug tot zestien knopen, en de kruiser Carlisle werd geraakt. Na drieenhalf uur van luchtaanvallen ontmoette Eenheid C uiteindelijk Eenheid A1 van schoutbij-nacht Rawling, met de slagschepen Warspite en Valiant, die hem door de Straat van Kythira te hulp kwam. Deze poging 'zich nuttig te maken door vijandelijke vliegtuigen aan te trekken' was nobel, maar onverstandig.7 Een bom trof de Warspite en de torpedobootjager Greyhound, die net een grote kaik tot zinken had gebracht, zonk zelf vijftig minuten later na een zware luchtaanval. King, nu de hoogste officier in het gebied, beval de Kandahar en Kingston de drenkelingen op te pikken. Vervolgens stuurde hij de kruisers Gloucester en Fiji om ze te helpen met de luchtafweer, zonder te beseffen dat die erg weinig munitie hadden.

Zo'n concentratie van bijna stilliggende schepen leidde tot golven Duitse bommenwerpers en jagers, waarvan de piloten er niet voor terugschrokken de drenkelingen in de reddingboten of in het water te bestoken. King hoorde van het tekort aan munitie en beval de twee kruisers zich terug te trekken. Op hun terugweg werd de Gloucester in het zicht van de Warspite door verscheidene bommen geraakt. Het schip vatte vlam en was verloren. King en Rawlings op de Warspite vonden dat ze de slagschepen niet verder op het spel moesten zetten. De Fiji moest de Gloucester dus aan zijn lot overlaten, maar de Luftwaffe liet hem niet in vrede ten onder gaan. De bemanning werd ook in het water beschoten en gebombardeerd. Bij elkaar 722 officieren en matrozen van het schip kwamen om.

De luchtaanvallen gingen door toen Eenheid C en Eenheid A1 zich naar het zuidwesten terugtrokken. Twee bommen troffen het slagschip Valiant, waarop luitenant-ter-zee 3de klasse prins Filippos van Griekenland diende. Twee uur later, om 18.45 uur, verscheen opeens een Messerschmitt 110 die zijn bom op de Fiji liet vallen, waardoor de kruiser stil kwam te liggen. Een half uur later verscheen in het laatste licht nog een vliegtuig, een Junkers 88, dat werd gevlogen door luitenant Gerhard Brenner op zijn vierde missie van die dag. Brenner had meegedaan aan de aanval op de Perth ten zuidoosten van Milos, was vlak langs de Warspite gevlogen, had aan de mislukte aanval op de Fiji meegedaan en was daarna nog eens alleen op zoek naar de kruiser gegaan. Hij liet drie bommen vallen en de Fiji kapseisde. Ruim vijfhonderd opvarenden brachten die nacht, zich vastklampend aan reddingboten, een paar uur in het water door. Uiteindelijk doemden de Kandahar en Kingston op, die de drenkelingen aan boord haalden.

In een dag waren van de Middellandse Zeevloot twee kruisers en een torpedobootjager gezonken, en twee slagschepen, twee kruisers en een paar torpedobootjagers beschadigd. Toen het net donker was, kreeg Rawlings bevel twee van zijn overgebleven torpedobootjagers, de Decoy en Hero, voor een speciale missie naar de zuidkust van Kreta te sturen.

De opmerking van Peter Coats, de adjudant van generaal Wavell, dat koning Georgios der Grieken Kreta ontvluchtte 'gelijk Jezus Christus op een ezel, maar wel met een helm op', was niet helemaal juist.8 In vol diensttenue met lintjes op, sabelkoppel met schouderriem om, hoogglanzende rijlaarzen aan, maar zonder stalen helm op, had hij een groot stuk van de tocht door de bergen op een ezel gereden. Vervelend genoeg trok zijn ezel de liefdevolle aandacht van een andere, wat tot enige onrust leidde omdat diens abnormaal bleke vacht wel eens de aandacht van een Duitse piloot kon trekken.

Terwijl de groep hoog in de Witte Bergen voortploeterde met in de verte alleen het gedreun van bommen en kanonnen, maakte het opgewekte stoicisme van de koning indruk op de Nieuw-Zeelanders die hem bewaakten en ook op zijn gevolg: prins Petros, Tsouderos en Levidis, wier nette schoenen niet zo geschikt waren voor deze tocht.

De eerste nacht, 20 mei, had het koninklijk gezelschap in Theriso geslapen, ironisch genoeg het hoofdkwartier van Venizelos tijdens de opstand van 1905. Blunt wist telefonisch contact te leggen met de baai van Souda en hoorde van de marinestaf dat de opperbevelhebber van de Middellandse Zeevloot een torpedobootjager zou regelen om het koninklijke gezelschap en de top van de Britse legatie in Agia Roumeli op te halen. (De koning kreeg de vrij doorzichtige codenaam Timon.)

De nacht van 21 mei, hun tweede in de bergen, was erg koud. Ze zaten boven de sneeuwgrens toen het donker werd en alleen door puur geluk vonden ze de hut van een herder. De herder en zijn vrouw slachtten een schaap en molken een paar ooien voor hen, zodat ze de ijskoude nacht goed konden doorkomen. De afdaling naar Samaria, de derde op hun tocht, was gevaarlijk en ze bereikten opgelucht het dorp. Daar gaf een jongen hun een boodschap van sir Michael Palairet, die acht kilometer verderop in Agia Roumeli op hen wachtte. De jonge boodschapper rende razendsnel terug naar de groep van de legatie en genoot zichtbaar van zijn rol in het drama. 'De koning komt eraan! De koning komt eraan!', riep hij. Lady Palairet liet direct een aardappelgerecht bereiden.

Na de komst van de koning en na de maaltijd daalde de nu uitgebreide groep naar het strand af. Het liep tegen de nacht en als ze omkeken naar het noorden konden ze in de lucht boven de bergen de flitsen zien van de strijd aan de andere kant van het eiland.

Op een paar rotsblokken die samen een pier moesten vormen stond admiraal Turle gewichtig met een zaklantaarn naar zee te seinen. Tussen hem en generaal Heywood had een uiterst kleinzielige competentiestrijd gewoed over wie in een oorlogssituatie de groep van de legatie zou aanvoeren. Uiteindelijk had Heywood zuiver voor de vorm dit bevelhebberschap tot Sfakia behouden, maar zodra ze in een gammele vissersboot waren gestapt om naar Agia Roumeli te varen, had de marine weer het voortouw genomen.

Admiraal Turles pogingen met de zaklantaarn haalden niets uit. De lonkende lichten verderop in de Libische Zee reageerden niet op zijn morsetekens, en de stemming werd gespannen. Harold Caccia vond dat je in deze situatie niets aan een zaklantaarn had. Uiteindelijk moest hij als jongste niet-militair met de vissersboot de torpedobootjager gaan zoeken, maar zijn diplomatieke onschendbaarheid kreeg nogal een deuk toen Heywood per se wilde dat een van de Nieuw-Zeelanders hem gewapend met een Thompsonmachinepistool begeleidde.

Ver uit de kust werd de eigenaar van de boot steeds ongeruster. Hij waarschuwde Caccia dat de brandstof opraakte, maar net toen hij wilde omkeren, bulderde vanuit het duister een onmiskenbare officiersstem: 'Wie zijn jullie in vredesnaam?'9hms Decoy had hen gevonden. De kapitein had niet dichter bij de kust willen komen, omdat hij door de vage berichten over de strijd bang was voor een Duitse hinderlaag. Binnen een uur hadden het gezelschap en het peloton Nieuw-Zeelanders zich aan boord in de krappe ruimte geinstalleerd, waarna de torpedobootjager in zuidoostelijke richting wegvoer.

De volgende morgen, 23 mei, zagen de koninklijke evacues door de patrijspoorten de oorlogsvloot, waaronder de Valiant met prins Filippos van Griekenland aan boord. Ze wisten niet dat een ander familielid, prins Filippos' 'oom Dicky', op dat moment nog onderweg was en dat zijn drie torpedobootjagers zware luchtaanvallen hadden te verduren.

De 5de Flottielje Torpedobootjagers onder bevel van kapitein lord Louis Mountbatten op hmsKelly was in de nacht van 21 op 22 mei uit Malta vertrokken, op het moment dat de schepen van Glennie de kaiks ten noorden van Chania aanvielen. Cunningham had van de inlichtingendienst begrepen dat het uitstel voor de tweede groep kaiks een veel grotere druk op zijn eenheden zou leggen. De torpedobootjagers van Mountbatten waren bijgetankt en hadden een nieuwe bemanning, en Malta lag niet veel verder van de Kretenzische wateren dan Alexandrie.

Alvorens zich bij de oorlogsvloot te voegen moest Mountbattens smaldeel eerst opvarenden van de Fiji en de Gloucester oppikken. Maar toen ze het zoekgebied naderden, dirigeerde Cunningham de vijf torpedobootjagers naar de Chaniabaai, waar ze twee kaiks aanvielen en vliegveld Maleme beschoten. De Kipling moest met stuurproblemen teruggaan, en de Kelvin en de Jackal werden op een andere zoektocht uitgestuurd. Mountbatten keerde in de vroege morgen van 23 mei met slechts drie torpedobootjagers langs de westkust van Kreta terug. Cunningham had de, overigens verkeerde, boodschap gekregen dat de slagschepen geen munitie voor het luchtafweergeschut meer hadden, maar was er ook door de inlichtingendienst van verzekerd dat er geen verdere poging tot troepentransport meer zou zijn, en daarom gaf hij opdracht alle oorlogsschepen naar Alexandrie terug te roepen.

Even voor achten vielen achtereenvolgens 24 Stuka's aan. De drie torpedobootjagers van Mountbatten begonnen op topsnelheid te zigzaggen. 'De Kashmir werd getroffen en zonk in twee minuten,' seinde Cunningham. 'De Kelly liep dertig knopen terwijl hij volledig naar stuurboord draaide toen hij door een grote bom werd getroffen. Het schip begon steeds meer slagzij naar bakboord te maken en kwam ten slotte ondersteboven te liggen.' De duikbommenwerpers bestookten de drenkelingen en verdwenen toen. De Kipling begon het reddingswerk, maar dat werd bemoeilijkt door de komst van tweemotorige bommenwerpers, al hadden hun aanvallen geen succes. De Kipling overleefde als door een wonder 83 bommen en wist 279 officieren en manschappen uit het water te halen. Vijftig mijl van Alexandrie raakte het schip zonder brandstof en moest het worden gered.

Ondanks het waas van heroiek rond dit treffen - die voornamelijk wordt gevoed door de film In Which We Serve van Noel Coward - is het optreden van Mountbatten als torpedobootjagercommandant in het algemeen als zwak beoordeeld, hoewel hij zich later als een uitstekend opperbevelhebber ontpopte. In ieder geval was Mountbatten snel over zijn pijnlijke ervaring heen, te oordelen naar de brief die kroonprinses Frederika vanuit Alexandrie, waar de hele familie elkaar trof, aan haar tante, de kroonprinses van Zweden, schreef: 'Palo en ik hebben Dicky hier gezien nadat hij voor de vierde keer in deze oorlog tot zinken was gebracht. Het ging heel goed met hem en hij was opgewekt.'10

Hoewel 22 mei voor de verdedigers van Kreta een rampzalige dag was, vond in Galatas een buitengewoon verheugende gebeurtenis plaats. Na de hevige aanvallen op de 'Roze Heuvel' op de eerste dag van de slag hield kolonel Heidrich zijn 3de Parachutistenregiment in defensieve stellingen bij de Gevangenisvallei tot ze per parachute werden bevoorraad - bijna driehonderd kisten. Daar bleven ze op 21 mei om uit te rusten en de zaken op orde te brengen. Een van Von der Heydtes pelotons, dat zich op een kleine heuvel aan de overkant van Daratsos had ingegraven, draaide dansmuziek op een buitgemaakte grammofoon. En toen een van de ongeregelde schotenwisselingen met de Australiers aan de overkant langer duurde dan normaal, schreeuwde een van de parachutisten vanuit zijn loopgraaf: 'Wacht even tot ik de plaat heb omgedraaid!'11

Het 3de Parachutistenregiment, dat te zwak was om een grote aanval te beginnen zoals Student had gehoopt, verwachtte elk moment een grootschalige tegenaanval. Kolonel Heidrich zei later dat die zijn formatie 'volkomen voor joker' zou hebben gezet.12 Maar op 21 mei drongen de Nieuw-Zeelanders alleen een beetje op om een vooruitgeschoven positie ter hoogte van de Begraafplaatsheuvel te krijgen. Roy Farran, wiens peloton lichte tanks was gestuurd om het 19de Bataljon bij deze actie te ondersteunen, ging zich bij de bevelvoerder melden. Die probeerde op dat moment een sluipschutter te pakken te krijgen. Na een paar schoten tuimelde de Duitser uit een boom, waarna de kolonel zijn geweer aan zijn adjudant gaf. 'Dat was dat,' zei hij. 'Die grapjas is de hele morgen al vervelend aan het doen.'13Hij gaf Farran instructies: de tanks moesten ervoor zorgen dat de parachutisten zich gedeisd hielden terwijl de infanteriecompagnie naderbij sloop. De aanval begon in de namiddag, maar hoewel de infanteriepelotons in een hevig gevecht verscheidene Duitsers doodden en de rest van de heuvel af joegen, stonden ze bloot aan mortier- en machinegeweervuur van parachutisten in de vallei. De Begraafplaatsheuvel werd een niemandsland, zoals het ook eigenlijk hoort.

Terwijl de slag om de Begraafplaatsheuvel doorging, was Michael Forrester in Galatas onder bescherming van John Russells Divisiecavalerie zijn tweehonderd Grieken aan het trainen, het restant van het door kapitein Bassett op de been gebrachte 6de Regiment. Omdat maar weinigen ervaring met militaire manoeuvres hadden, werden de instructies eenvoudig gehouden, en om taalproblemen te voorkomen voerde hij een aantal fluitsignalen in: een keer fluiten: inrukken; twee keer: optrekken; drie keer: opstellen; vier keer: aanvallen. Hij stelde voor dat ze, als het moment van aanvallen was gekomen, 'Aiera!' zouden roepen, de strijdkreet die hij de Evzones aan het Albanese front had horen gebruiken. Als hij zijn Griekse rekruten onderricht gaf, merkte Forrester dat dorpelingen stilletjes aanschoven om de militaire basisprincipes te leren.

Tegen de ochtend van 22 mei merkte kolonel Heidrich dat de Nieuw-Zeelanders op de hoogten van Galatas en Daratsos niet van plan waren een aanval uit te voeren. Hij vormde zijn sterk gereduceerde 3de Bataljon en de genieparachutisten om tot gevechtspatrouilles en stuurde die naar het noorden naar de kust om achter de 5de Brigade van Hargest in Platanias verkenningen uit te voeren, zoals Hargest de dag daarvoor was gaan vrezen.

Om de theorie van Hargest te testen dat de Duitsers transportvliegtuigen aanvoerden om hun troepen te evacueren, niet om ze te versterken, gaf intussen generaal Puttick aan Kippenberger opdracht gevechtspatrouilles langs zijn front uit te sturen. Kippenberger gebruikte dit als excuus om het 19de Bataljon op te dragen rechtstreeks door de vallei op te rukken. Een felle reactie, waardoor Kippenbergers compagnieen zich moesten terugtrekken, bewees Hargests ongelijk, maar de gedachte leefde voort.

Op zijn hoofdkwartier in de gevangenis dacht kolonel Heidrich dat hij, omdat er weldra versterkingen vanuit Maleme kwamen, nog eens moest proberen de Nieuw-Zeelanders van de hoogten van Galatas te krijgen. Hij ontbood majoor Derpa, commandant van het 2de Bataljon, en gaf hem opdracht aan te vallen.

Derpa voorzag onnodige verliezen en uitte zijn twijfel. Dit maakte Heidrich, 'wiens zenuwen op knappen stonden', woedend.14 Hij beschuldigde hem van lafheid. Derpa was volgens kapitein Von der Heydte 'een gevoelig en galant iemand'. Hij werd witheet, richtte zich toen op en salueerde. 'Het gaat niet om mijn leven,' zei Derpa. 'Ik denk aan de levens van de soldaten voor wie ik verantwoordelijk ben. Ik zou mijn leven graag geven.'

Om ongeveer zeven uur die avond vielen Derpa's parachutisten de hoogten vanaf de Begraafplaatsheuvel tot de Roze Heuvel aan. Een groep bereikte de top van de Roze Heuvel en drong zo de Brandstofcompagnie terug. Omdat de Roze Heuvel van levensbelang was voor de positie van de 10de Brigade, was dit een gevaarlijke situatie. Maar voordat Kippenbergers reservetroepen konden helpen, hoorde hij opeens 'een hels lawaai'.15 Een van de chauffeurs van Kippenberger beschreef het toneel. Uit een olijfbos op de aangrenzende heuvel 'kwam kapitein Forrester in korte broek, met een lang geel legerhemd aan, het koper glimmend en zijn koppelriem op zijn plaats, en zwaaiend met zijn revolver in zijn rechterhand. Hij was lang, had een mager gezicht en blond haar en droeg geen helm. Het was een inspirerend schouwspel. Forrester stond aan het hoofd van een menigte ongeregelde Grieken, onder wie vrouwen; een Griek had een geweer met daaraan vastgebonden een broodmes als bajonet.'16 'Over open terrein,' zo vervolgde Kippenberger, 'kwamen Grieken en dorpelingen, onder wie vrouwen en kinderen, onder leiding van Michael Forrester aangerend, waarbij zij als indianen tekeergingen. Dat werd de Duitsers te veel. Ze draaiden zich om en renden zonder aarzelen weg.'17 Ondanks tegengestelde orders gingen mensen van de Brandstofcompagnie in deze plotselinge, aanstekelijke actie mee.

Forrester oogstte grote bewondering onder de Nieuw-Zeelanders, die Britse officieren nogal eens afschilderden als personages van P.G. Woodhouse. Sergeant-majoor James van de Brandstofcompagnie noemde hem 'een van de koelbloedigste mensen die ik ooit ben tegengekomen.'18 En een kapitein vond het aanschouwen van deze aanval het opwindendste moment van zijn leven.

Ook voor de stelling van de Divisiecavalerie werd hevig gevochten. Aan Duitse kant raakte majoor Derpa dodelijk gewond. Zijn mannen begroeven hem de volgende morgen naast een klein Grieks kerkhof bij de gevangenis. Parachutisten in Heidrichs regiment dachten dat Derpa, mocht hij het hebben overleefd, 'voor de krijgsraad had moeten komen'.19*

Die avond van 22 mei besloot Freyberg de 5de Brigade van Hargest van het front tegenover Maleme naar Galatas terug te trekken. Onder invloed van Hargests idee dat de Duitsers zich terugtrokken en ook van de ten onrechte optimistische rapporten over de tegenaanval op Maleme had Freyberg de ernst van de situatie pas 's middags helemaal onderkend. De vrees van Hargest dat door de verkennende aanvallen van kolonel Heidrich in de richting van de kustweg zijn brigade zou worden afgesneden, overtuigde hem ervan dat de terugtocht nu onvermijdelijk was geworden.

* De oorlog van kolonel Heidrich eindigde in Italie, toen een patrouille van het 3de Bataljon van de Grenadier Guards hem met zijn broek naar beneden in een bosje verraste. Bijna was hij zijn overmeesteraars nog te slim af. Toen hij door de inlichtingenofficier luitenant Nigel Nicolson werd ondervraagd, begon hij een discussie over de verdiensten van Britse en Duitse wapens. Heidrich wilde zijn punt illustreren en vroeg de bewaker hem even zijn Thompsonmachinepistool te geven. Deze wilde dat doen, maar Nicolson hield hem met een schreeuw tegen. Heidrich glimlachte.

Freyberg was zestien uur daarvoor naar bed gegaan in de vaste overtuiging dat de strijd was gewonnen. Door de voor hem onverwachte ommekeer werd hij door pessimisme overvallen. Daarom heeft hij kennelijk zijn mogelijkheden niet goed afgewogen. Terugtrekken naar Galatas betekende het afstaan van vliegveld Maleme aan de vijand, en dus de uiteindelijke nederlaag: of een snelle overgave, of langdurige gevechten met onnodige verliezen, of een terugtocht over de bergen naar het zuiden, met vervolgens een evacuatie die veel riskanter zou zijn dan die uit Griekenland. Ook zonder kennis van de verliezen van de marine die dag zou kapitein Morse hem hebben gezegd dat de troepen in de sector Souda-Chania te talrijk waren om vanaf de noordkust te evacueren.

Zijn enige andere alternatief - en in strategisch opzicht was er niets te verliezen - was de aanval: maar dan wel een aanval op alle fronten, niet weer een halfslachtig gebaar. Het konvooi was vernietigd. Hij had bij Chania drie bataljons vrij: het Nieuw-Zeelandse 18de Bataljon, het Australische 7de en het Regiment van Wales, het allersterkste. Als ze zich bij het 23ste Bataljon en de kennelijk onverwoestbare Maori's van Hargests brigade hadden aangesloten, samen met de overgebleven tanks, en als ze hadden aangevallen in het volle besef dat dit hun laatste kans was om Kreta te behouden, dan had dit een schokeffect kunnen hebben. Dat ze tot zo'n heldendaad in staat waren, bleek drie dagen later in Galatas. Maar tegen die tijd hadden de Duitsers de hele 5de Bergdivisie aan land gezet.

In plaats daarvan gaf het Creforce-hoofdkwartier het bevel tot de terugtocht. Freyberg was uiterlijk een bullebak, maar in zijn hart een zachtaardig iemand, helemaal niet het soort generaal uit de Eerste Wereldoorlog dat de 'slagersrekening' aan zijn laars lapte. Hij wilde niet de geschiedenis ingaan als de generaal die de Nieuw-Zeelandse Divisie had geslachtofferd. De dag daarop, vrijdag 23 mei, legden bergtroepen die in Maleme waren geland contact met patrouilles van Heidrichs troepen in de Agiavallei. De overwinning van de Duitsers was nu zeker.

15 Patstelling in Rethymnon en Iraklion

21-26 mei

Als de gebeurtenissen in Maleme het patroon van de gebeurtenissen in Rethymnon en Iraklion hadden gevolgd, zouden de Duitsers de slag om Kreta hebben verloren.

In Rethymnon, waar Campbell en Sandover het nut van een snelle tegenaanval aantoonden, had het 2de Parachutistenregiment geen enkele kans zich te organiseren. Bovendien had noch de groep van Kroh, die zich in de olijfoliefabriek in Stavromenos verschanste, noch die van Wiedemann, die bij Perivolia lag ingegraven, een radiotoestel. Pogingen zo'n apparaat te droppen, daarna om het met een Fieseler-Storchvliegtuigje aan te voeren mislukten allemaal. Ze kwamen ook voedsel te kort. Een geit die zo dom was bij de olijfoliefabriek op te duiken werd geslacht en met zeewater in munitiekisten boven een inderhaast aangelegd vuur gekookt.

De Australiers hadden op 21 mei het grootste deel van de dag gebruikt om na de succesvolle aanval op Heuvel A orde op zaken te stellen. Het 4de Griekse Regiment rukte uit het zuiden op naar de olijfoliefabriek, terwijl het 5de Griekse Regiment en Sandovers 11de Australische Bataljon de groep van Wiedemann in Perivolia aanvielen.

Sandover had niet alleen geprofiteerd van het Duitse operatieplan dat hij in aanwezigheid van kolonel Sturm had vertaald, maar zijn mannen hadden ook de instructies buitgemaakt voor de communicatie tussen de grond en de vliegtuigen, compleet met een stel vlaggen en seinborden. Zijn compagnieen konden zo de hakenkruisvlaggen en geeigende borden uitleggen om luchtaanvallen van Duitse bommenwerpers en jagers op de eigen troepen te richten en om bevoorrading per parachute te vragen. De parachutisten die geen enkel radiocontact met het vasteland hadden en alleen boodschappen in het zand konden schrijven, stonden verder machteloos.

De olijfoliefabriek met haar dikke muren bleek een taaier fort dan Campbell eerst had gedacht. Een gecoordineerde aanval op 22 mei door het 1ste Australische Bataljon en het 4de Griekse Regiment mislukte vanwege spraakverwarring over het plan.

Die nacht begon het 11de Australische Bataljon van Sandover naar Perivolia op te rukken, met sprongsgewijze aanvallen langs de kust. Maar een ongelukkig misverstand dat in een eerder stadium tot een treffen tussen Griekse en Australische troepen had geleid, dwong hem zijn compagnieen vlak voor het doel halt te doen houden. De Grieken waren naar het zuiden gedraaid en samen met Kretenzische guerrilla's, onder wie de zwaarbewapende priester, maakten ze het Wiedemann in zijn flank lastig.

Een paar dagen was er in zowel Perivolia als Stavromenos sprake van een patstelling, tot op 25 mei de mannen van Campbell na een beschieting met de overgebleven granaten van de veldkanonnen plotseling de olijfoliefabriek veroverden. Maar binnen vonden ze alleen Duitse gewonden. Majoor Kroh, en iedereen die nog kon lopen, was ontsnapt.

Intussen waren de mannen van Sandover bij hun offensief tegen Perivolia in een paar bloedige gevechten verwikkeld. Ze veroverden een paar afgelegen huizen, maar vervolgens schoten de Duitsers die met licht antitankgeschut in puin. De twee bij eerdere gevechten rond het vliegveld beschadigde Matilda's werden hersteld, opnieuw improvisorisch bemand en naar Perivolia teruggestuurd voor nog een nachtelijke aanval, maar ze werden uitgeschakeld. Sandover kwam tot de conclusie dat zonder zware wapens verder aanvallen alleen maar mensenlevens zou kosten. In ieder geval hadden zijn troepen in Rethymnon hun opdracht de vijand van het vliegveld en de haven weg te houden meer dan vervuld.

In Iraklion was menig parachutist van kolonel Brauer er slecht aan toe. Dorst in de eerste nacht leidde tot dysenterie doordat de manschappen van stilstaand water uit irrigatiekanalen dronken. Sommigen kauwden op wingerdbladeren in een wanhopige poging vocht binnen te krijgen. Velen verloren het leven bij het zoeken naar water: ze werden neergeschoten door Kretenzische burgers die zich vervolgens met hun wapens bewapenden. De eerste twee dagen waren het ergst voor mensen die nog ergens gewond en in hun eentje lagen, uitgedroogd en overgeleverd aan de genade van gewapende Kretenzers of in sommige gevallen Britse soldaten en officieren.

Toch werd na het eerste bloedvergieten het doden voor de Engelsen en Australiers minder onpersoonlijk. De gevaarlijke silhouetten die uit de lucht waren komen vallen, begonnen menselijke trekjes te krijgen. Een van angst jammerende zeventienjarige met een verbrijzeld been was geen commando meer, maar een vroegrijp kind, ook al was hij gekomen om te doden. Als soldaten de lijken van alle papieren moesten ontdoen, waaronder ontroerende foto's van vriendinnetjes en familie, voelden ze zich vreemd genoeg een met hun vijand, zo ver van huis op een slagveld in den vreemde. Door de aard van hun beroep worden soldaten vaak heen en weer geslingerd tussen geweld en sentiment.

Het kwam tot een stilzwijgende overeenkomst tussen de twee partijen dat ze in de betrekkelijke rust van de nacht rantsoenen, water en munitie verdeelden, de doden begroeven en de gewonden evacueerden. Maar voor de Kretenzers was het geen slagveld in den vreemde: het was hun eigen land, dat zonder rechtvaardiging onder de voet was gelopen. Zij taalden niet naar mededogen of overgave.

Toen majoor Walther van kolonel Brauer opdracht kreeg zijn mannen te verzamelen en vanuit het oosten op te rukken om de mannen van Blucher te ontzetten, die op de heuvel ten zuiden van het vliegveld door de Schotse Black Watch waren omsingeld, merkte hij dat een van zijn pelotons, dat van luitenant Lindenberg, door Kretenzische burgers volledig was vernietigd. Bij elkaar zou hij door toedoen van Kretenzers ongeveer tweehonderd man hebben verloren bij Gournes, waar zijn bataljon neerkwam.

Het peloton van luitenant graaf Wolfgang von Blucher begon zijn laatste gang op 21 mei, een drama dat tot een grote mythe uitgroeide. Voor de overlevenden van Walthers bataljon was het ontzetten van hun kameraden midden tussen de Black Watch meer dan gewoon een erezaak. Maar de Schotse infanterie lag goed ingegraven en had een onbeperkt schootsveld.

In hun kleine kom in dit rotsachtige terrein ten zuiden van het vliegveld had Bluchers peloton geprobeerd met helmen en met de hand loopgraven uit te schrapen om te ontkomen aan het vuur van Vickersmitrailleurs, zo nu en dan een mortiergranaat en zelfs een paar granaten van een Boforskanon dat vuurde vanuit zijn met zandzakken versterkte stelling achter het einde van de startbaan. Blucher en veel van zijn manschappen waren gewond. Het peloton, dat weldra niet eens meer op halve sterkte was, had geen noodverbanden meer en kwam erg krap in de munitie te zitten.

Toen kwam, zo gaat het verhaal, een ruiter aangalopperen met aan zijn zadel munitiekisten bevestigd. Dit schouwspel wekte in de Schotse gelederen eerst verbazing alvorens het hun geweervuur ontlokte. Ruiter en paard werden pas geraakt toen ze het belegerde peloton hadden bereikt.

Terwijl de munitie snel werd verdeeld, vroeg de luitenant hoe het met de rui

Rouwadvertentie van de familie Blucher, met de namen van de drie overledenen.

ter ging. Hij hoorde dat de ruiter zijn negentienjarige broer Leberecht was en dat hij dood was. De volgende morgen werd Wolfgang, de oudste van de drie broers, samen met de overlevenden van zijn peloton gedood. De jongste broer, Hans-Joachim, werd ook gedood, maar zijn lichaam is nooit gevonden.*

In Knossos, acht kilometer ten zuiden van Iraklion, hoorde Manolakis Akoumianakis, die bij de Minoische opgravingen de eerste assistent van sir Arthur Evans was geweest, dat zijn oudste zoon Mikis als soldaat in de Kretenzische Divisie in Epirus gedood was en hij zwoer dat hij de parachutisten zou bestrijden. Hij stuurde zijn vrouw en andere kinderen naar familie in de bergen. En toen hij van John Pendlebury het bericht kreeg dat de bergkam tegenover Knossos van levensbelang was, bracht hij een groep Griekse soldaten en Kretenzers daarheen. De Villa Ariadne, die een Brits militair hospitaal was geworden, kwam onder mortiervuur te liggen, maar zowel het huis als Knossos zelf liep weinig schade op.

Manolakis was de eerste die in deze aanval op de parachutisten werd gedood: hij liep ongeveer tweehonderd meter voor de Griekse soldaten uit. Maar zijn zoon Mikis leefde nog: het bericht van zijn dood berustte op een vergissing. Mikis Akoumianakis kwam kort daarna naar Kreta terug en legde een passend graf voor zijn vader aan, ondanks de Duitse verordening die het begraven van een bewapend burgerslachtoffer verbood. Later in de bezetting nam hij het geallieerde inlichtingennetwerk in Iraklion over en de laatste drie jaar van de oorlog werd hij de belangrijkste Britse agent in de regio.

* Het meest opmerkelijke aan dit verhaal is dat arme geitenhouders daar in de buurt jarenlang beweerden de geest van een paard en een ruiter te hebben gezien, maar zij dachten dat het de geest van een Britse officier was.

Ook op bevel van Pendlebury en nog onkundig van diens lot, bleef Jack Hamson de kleine Nidavlakte op de oostflank van het Idagebergte bewaken tegen een landing van vijandelijke zweef- of transportvliegtuigen. Zijn honderd Kretenzische vrijwilligers waren rusteloos geworden toen ze in de verte het oorlogsrumoer rond Iraklion hoorden. Ze wilden naar beneden om zich in de strijd te mengen, maar Hamson voelde zich tegenover Pendlebury verplicht hen op hun post te houden voor het geval de Duitsers later zouden proberen te landen. Verstoken van informatie, evenals van voedsel, ging Hamson zelf naar beneden om voorraden te regelen. In de nacht van 24 mei ontmoette hij in Kroussonas Satanas en hoorde van de dood van Pendlebury. Op de terugweg naar de Nidavlakte twijfelde hij er meer dan ooit aan dat de Duitsers daar zouden landen, maar hij voelde zich nog steeds verplicht er te blijven, al was het maar ter nagedachtenis aan Pendlebury.

Nadat het bataljon van majoor Schulz zich van de stadsmuren van Iraklion had teruggetrokken, bleef het zich ten zuiden en westen van de stad verborgen houden. Op 25 mei zagen ze de zwaarste luchtaanval op de stad. De verwoestingen waren verschrikkelijk.

Schulz en zijn manschappen kregen vanuit Athene per radio opdracht zich die nacht via een lange omweg in zuidoostelijke richting bij kolonel Brauer te voegen. De manschappen van Schulz verplaatsten zich in kleine groepen om niet te worden gezien, maar liepen zo wel de kans te worden aangevallen. Verscheidene guerrillagroepen van Pendlebury's informele netwerk, vooral de groepen van Petrakagiorgis, Bandouvas en Satanas, brachten hun zware verliezen toe. De Kretenzers konden 's nachts veel beter vechten dan de Engelsen of de Duitsers.

De Engelsen en Australiers in Iraklion hadden ook de aanval gezien. Hun gevoelens zweefden tussen medelijden met de inwoners en opluchting dat ze zich veilig verspreid hadden in hun loopgraven. Ze hadden net als hun collega's in Rethymnon geleerd de piloten van de transportvliegtuigen en bommenwerpers van de wijs te brengen. Ze spreidden buitgemaakte hakenkruisvlaggen op hun stellingen uit, hielden op met schieten en als de Duitsers groene lichtkogels afvuurden, deden zij dat ook. In een aantal gevallen leverden buitgemaakte herkenningsstroken kisten wapens, munitie, proviand en medicijnen op. Chirurgische instrumenten werden afgeworpen in containers die de vorm van doodkisten hadden, met het oog op hergebruik. Twee prachtige voorbeelden van dit militaire manna uit de hemel waren de motoren met zijspan, de ene kwam neer bij de Black Watchcompagnie van majoor sir Keith Dick-Cunyngham en de ander bij het Australische Bataljon op de Charlies. De Australiers zaten zo goed in de Duitse wapens dat ze grote hoeveelheden aan de minder bedeelde Griekse manschappen konden geven.

De Black Watch was gewend alleen Duitse vliegtuigen in de lucht te zien en toen een eenzame Hurricane op 23 mei midden in een luchtaanval op de landingsbaan landde, waren ze dan ook verbijsterd. Een historicus vergeleek de komst ervan met 'de duif van Noach', maar de piloot bracht geen heilsbelofte. Zes jagers waren uit Egypte opgestegen, maar ze werden hevig bestookt door Engelse marineschepen, die er niet aan waren gewend niet-vijandelijke vliegtuigen boven zich te hebben. Twee werden neergeschoten en drie moesten zwaar beschadigd huiswaarts keren. Een tweede golf van zes vliegtuigen had meer succes, maar hun op grote afstanden berekende brandstoftanks maakten ze traag in het gevecht. Slechts een vliegtuig van de twaalf overleefde het. Deze verlate poging luchtsteun te geven was een uiterst ondoordacht gebaar. Hurricanes waren in een eerder stadium nodig geweest, met als uitvalsbasis een goed geoutilleerd vliegveld aan de zuidkust. De dag voor deze faliekant mislukte missie waren admiraal Turle en generaal Heywood onderweg naar Agia Roumeli een luchtmachtcommandant tegengekomen die op zoek was naar geschikte locaties: hij was, zoals Turle zei, een half jaar te laat.

Ondanks het gebrek aan luchtsteun bleef het moreel zeer hoog. Op de eerste dag waren er verliezen toegebracht die aan bijna drie parachutistenbataljons gelijk stonden, en de soldaten toonden zowel arrogantie als moed. Tijdens een ochtendlijke luchtaanval klom doedelzakspeler Macpherson uit Lochgelly uit zijn loopgraaf op het vliegveld om de reveille te blazen.

Brigadegeneraal Chappel is bekritiseerd omdat hij niet tegen de sterk gereduceerde vijand oprukte om die te vernietigen en vervolgens de Nieuw-Zeelandse Divisie te hulp kwam die Rethymnon al had gezuiverd. Chappel was de eerste dag wel doortastend, maar toonde daarna weinig initiatief, dit in tegenstelling tot Campbell en Sandover in Rethymnon. Toch is zijn voorzichtigheid te begrijpen: de 14de Infanteriebrigade had te weinig munitie voor een groot treffen en Chappel had niet het geluk van Sandover gehad, die ontdekte dat de Duitsers maar weinig reserves hadden.

Chappel had ook de kracht van Brauers troepen overschat, omdat de voorste bataljons met berichten kwamen van grootscheepse versterkingen die per parachute neerkwamen. Deze droppings vonden op een te grote afstand plaats om te kunnen bepalen wat er precies werd afgeworpen; ze hadden voornamelijk uit voorraden bestaan. Omdat hij opdracht had gekregen Iraklion en het vliegveld in handen te houden, wilde hij geen risico's nemen door buiten zijn gebied op te rukken.

Het plan van het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten om eenheden langs de kust te laten optrekken was optimistisch. De Argylls in Tymbaki aan de zuidkust zouden naar Iraklion optrekken, vervolgens zou een bataljon uit Iraklion naar Rethymnon optrekken enzovoort. Dat zag er allemaal heel mooi uit op een kaart in Egypte (of op het Creforce-hoofdkwartier, want Freyberg was ook voor het plan), maar ze hielden geen rekening met de toestand van de wegen, met de mogelijkheid dat kleinschalige aanvallen van Duitse parachutisten de opmars van de Argylls vertraagden - hun voorste compagnie met twee Matilda's arriveerde pas 's middags 23 mei - of dat het parachutistenbataljon dat zich in Perivolia stevig had ingegraven de kustweg bij Rethymnon afgesloten hield. Freyberg had een compagnie van de Rangers uit Souda gestuurd, maar omdat ze geen zware wapens hadden, hadden ze even weinig succes als de Australiers van Sandover. Geen van Chappels eenheden had ooit Chania op tijd kunnen bereiken om de loop der gebeurtenissen in Maleme te beinvloeden. Hij stuurde de twee pas gearriveerde Matilda's, plus nog een van zichzelf en een paar veldkanonnen per lichter naar Souda, maar die kwamen alleen op tijd om de achterhoede tijdens de terugtocht bij te staan.

Zodoende ontstond er in zowel Rethymnon als Iraklion een patstelling. De garnizoenen daar, die niets wisten van de rampspoed in Maleme, dachten dat ze nog even stand moesten houden alvorens de Duitse invasie zou doodbloeden. Eens te meer bleek het gemis van radioapparatuur een enorme zwakte.

16 De slag om Galatas

23-25 mei

Toen de mannen van de Nieuw-Zeelandse 5de Brigade in de vroege ochtend van 23 mei door hun onderofficieren werden gewekt met de mededeling dat ze zich voor de terugtocht moesten klaarmaken, wilden de meesten dat niet geloven. Wie geen wacht had, was de avond tevoren gaan pitten in de zekerheid dat de zaak er nog steeds goed voorstond. Ook al geloofden ze het gerucht dat de Duitsers zich terugtrokken niet helemaal, de Nieuw-Zeelanders dachten dat ze de Duitsers zo'n pak slaag hadden gegeven dat die niet konden winnen.

'Ze voelden allemaal hetzelfde,' schreef Sandy Thomas, een jonge pelotonscommandant van het 23ste Bataljon. 'Ze hadden aan vijandelijke kant zo veel doden gezien dat hun moreel door de verschrikkelijke luchtaanvallen overdag niet was geknakt. Ze dachten stuk voor stuk dat ze de Duitser ondanks zijn superieure wapens en uitrusting konden hebben.'1

Hoewel het nog geen vijf kilometer was, was de terugtocht vanuit de stellingen tegenover Daskalania en Kondomari naar Platanias moeilijk. Bij gebrek aan ambulances moesten de gewonden door vermoeide mannen over ruw terrein worden teruggedragen. Sommige gewonden lagen op deuren of bij boerderijen gevonden, weinig comfortabele ladders, andere op geimproviseerde draagbaren: twee geweren met daartussen twee uniformjasjes. Wie te slecht was om vervoerd te worden bleef achter met de laatste medische officier in de brigade, kapitein R.S. Stewart, en een veldprediker om een correcte behandeling door de vijand te waarborgen. Vanwege een toenemend tekort aan munitie op het eiland moesten naast de eigen wapens en uitrusting ook munitiekisten en reservegranaten worden meegenomen. Een paar compagnieen hadden een ezel bemachtigd om zware spullen te vervoeren, maar de soldaten waren toch de belangrijkste lastdieren.

De Duitsers kregen al snel de terugtocht in de gaten, die werd gedekt door een compagnie Maori's onder bevel van majoor H.G. Dyer. De Maori's waren hiervoor de beste keus. Hun onconventionele tactiek, die erin bestond dat ze zich opeens omkeerden voor een onverwachte bajonetaanval, zorgde ervoor dat de achtervolgende parachutisten het op een lopen zetten. Grotendeels dankzij hen werd de terugtocht die ochtend met heel weinig slachtoffers afgerond.

Met de komst van generaal-majoor Ringel kwam het bevel over alle Duitse troepen bij hem te liggen. De para's van Ramcke, het opnieuw samengevoegde Stormregiment, drongen langs de kust op en hadden daarbij veel profijt van de in Maleme buitgemaakte mobiele Boforskanonnen. Twee bataljons van het 100ste Bergregiment rukten in het centrum op over de kustheuvels tussen de Agiavallei en de zee, terwijl een bataljon van het 85ste Bergregiment aan de rechterkant bezig was. Deze eenheid bergtroepen onder bevel van majoor Treck moest de Nieuw-Zeelandse Divisie vanuit het zuiden via de uitlopers van de Witte Bergen omsingelen. In plaats daarvan ondervonden zij heftig verzet van het onderschatte 8ste Griekse Regiment en ongelooflijk dappere Kretenzische burgers. We kunnen zonder overdrijving stellen dat hun offers de NieuwZeelandse Divisie hebben gered.

Bij hun opmars langs de kust en de kustheuvels werden de Duitsers geconfronteerd met taferelen en geuren die ze nooit meer vergaten. De terrassen met wijngaarden en olijfbomen hadden grotendeels hun klassieke mediterrane schoonheid behouden, maar af en toe vonden de oprukkende troepen plekken die door de militaire bezetting waren vervuild: loopgraven, latrines, etensblikjes en lege munitiekisten.

Als de zon opkwam, verspreidden de donkere en gezwollen lijken met daarop zwermen vleesvliegen een steeds doordringender stank. Lijken van collegaparachutisten van de eerste dag hingen nog macaber in de olijfbomen. Sommige van hun tuig ontdane lichamen waren, naar de schotwonden in het hoofd te oordelen, na de overgave neergeschoten. In bijna alle gevallen waren de zakken van de parachutistenpakken opengereten omdat er gezocht was naar papieren of voorwerpen, zoals de platte metalen doosjes Dextrosan-energietabletten. Ten slotte had een passerende Kretenzer het lichaam van nuttige kleding of schoeisel kunnen ontdoen, vooral de schoenen omdat leer al krap was op het eiland. De op wraak beluste parachutisten trokken verder.

Kort nadat de 5de Brigade van Hargest een nieuwe linie ten westen van Platanias had opgeworpen, brak een vuurgevecht uit tussen de artillerie van het 95ste Bergregiment en de overgebleven 75-mm kanonnen van verschillende eenheden, Australische, Britse en Nieuw-Zeelandse. Tegelijkertijd waren er een paar heftige infanterieschermutselingen rond de brug bij Platanias en ten noorden van de kustweg langs het strand, waar de parachutisten van Ramcke zoveel mogelijk oprukten.

's Middags verschenen vier raf-bommenwerpers, die op weg waren naar vliegveld Maleme om dat te bombarderen. Dit was goed voor het moreel, maar de aanval richtte, volgens Duitse bronnen, weinig schade aan. Er kwam pas laat op de middag contact met de vijand ten zuiden van de kustweg, toen duidelijk werd dat het 2de Bataljon van het 85ste Bergregiment de sterk gereduceerde Nieuw-Zeelandse bataljons aan het omsingelen was teneinde ze van de stelling Galatas af te snijden. Hargest en Puttick, die dit al hadden zien aankomen, troffen voorbereidingen de uitgeputte 5de Brigade tot achter Galatas en Daratsos terug te trekken.

De volgende morgen, toen de 5de Brigade haar tweede achtereenvolgende nachtelijke terugtocht had volbracht, liep de frontlijn van Galatas naar de zee. Het vermoeide en gedemoraliseerde Samengestelde Bataljon van chauffeurs, koks en dienstpersoneel dat vanaf de eerste dag deze sector had bemand, moest ook worden teruggetrokken.

Het 18de Bataljon van de brigade van Inglis nam de linie over. Kippenberger was blij met hen: 'Ze zagen er efficient en gevechtswaardig uit, een schril contrast met mijn ongelukkige quasi-infanterie.'2 Het 18de, slechts vierhonderd man sterk, moest echter een front van twee kilometer bestrijken. De Groep-Russell, de overlevenden van de Divisiecavalerie en een groep van de Divisiebrandstofcompagnie, het geheel onder leiding van de innemende John Russell, beheerste nog steeds de zuidkant van Galatas die op de Agiagevangenis uitkeek.

De 'Gevangenisvallei' was op 23 mei vrij rustig geweest, maar die rust zou niet lang duren. Aan Nieuw-Zeelandse kant vond Kippenberger de ochtend van zaterdag 24 mei 'onheilspellend rustig',3 terwijl aan Duitse kant Von der Heydte hem 'haast benauwend' vond.4 De mannen van zijn bataljon waren door hun munitie heen, uitgedroogd (velen hadden dysenterie) en ernstig ondervoed. 'Sommigen hadden een gespannen, haast verschrompeld gezicht, met diepliggende ogen, en hun baard van nu wel vijf dagen accentueerde hun holle wangen.' De mensen van een peloton die in het geweer waren gekomen toen een wacht waarschuwde voor geluiden in de bosjes tegenover hen, kwamen oog in oog te staan met een verdwaalde ezel. Het arme beest werd razendsnel, als was het de vijand, neergeschoten, en vervolgens geslacht en geroosterd.

Intussen vernam generaal Freyberg via een Ultra-boodschap dat ten zuiden van Maleme Duitse motorrijdersdetachementen al tweederde van hun tocht hadden afgelegd. Deze eenheid, het 55ste Motorrijdersbataljon, bewapend met op de zijspan bevestigde Spandau-machinegeweren, trok op naar Paleochora aan de zuidkust om te voorkomen dat daar versterkingen uit Alexandrie aan land werden gezet. Volgens een onderschept bericht waren ze op 23 mei om middernacht negen kilometer ten noorden van Kandanos, en de volgende dag meldde Ultra dat deze detachementen door 'toenemend Brits verzet' werden opgehouden. Omdat er geen Britse troepen in het gebied waren, bestond het verzet alleen uit Kretenzers, onder wie waarschijnlijk de priester Stylianos Frandzekakis en zijn parochianen die de hevige gevechten hadden overleefd. Ze hielden deze Duitse eenheid twee dagen tegen; hun succes viel helaas af te meten aan de omvang van de represailles in Kandanos.

Een andere Duitse colonne, het geniebataljon van het 95ste Bergregiment, versterkt met een zwakke compagnie parachutisten, werd op 24 mei naar Kastelli Kissamou gestuurd, waar op de eerste dag het ongelukkige detachement parachutisten van luitenant Murbe was neergelaten. De Duitsers konden nergens in de Golf van Chania hun lichte tanks, een compagnie van de 5de Pantserdivisie, aan land zetten, zodat Kastelli Kissamou, dat door zijn ondiepe baai lang niet ideaal was, toch hun enige hoop was.

Kastelli werd verdedigd door het 1ste Griekse Regiment en een detachement adviseurs, bestaande uit Nieuw-Zeelandse officieren en onderofficieren. Ze hadden Murbes manschappen uitgeroeid, op 28 man na, die gevangen waren genomen. Maar op 24 mei voerden Stuka's een aanval op de stad uit om de weg te effenen voor het geniebataljon, en tijdens die aanval wist een aantal gevangenen te ontsnappen en zich te bewapenen. Na een paar verwarde en bloedige gevechten - de Duitsers waren ervan overtuigd dat burgers de manschappen van Murbe hadden gemarteld en verminkt - was de stad de volgende dag bezet. Maar het guerrillaverzet ging door en was zo heftig dat pas op 27 mei tanks aan land konden gaan. Dit uitstel van twee dagen, dat een groot aantal Kretenzers het leven kostte, was van onschatbare waarde voor Freybergs troepenmacht tijdens zijn daaropvolgende terugtocht, want deze had haast geen antitankgeschut meer.*

Na die benauwende, door zowel Kippenberger als Von der Heydte beschreven ochtend, legden in de middag van 24 mei eskaders van het viiiste Luchtkorps het ene bommentapijt na het andere over Chania. Deze techniek was ontwikkeld door het Condorlegioen van Von Richthofen in de Spaanse burgeroorlog, eerst buiten Oviedo, vervolgens voor de vernietiging van Durango en Guernica, en had een tweeledig doel: soldaten en burgers angst aanjagen, en de wegen van een verbindingscentrum achter de frontlinie versperren met stenen en puin. In Chania bleef alleen de haven onbeschadigd, want die zou weldra van pas komen. Dertien Venetiaanse paleizen uit de vijftiende en zestiende eeuw werden verwoest.

* Ultra-boodschap ol 27/464 meldde op de ochtend van 26 mei dat de Duitsers van plan waren het te gebruiken voor de ontscheping de volgende dag.

Stefanides zag inwoners 'met stomheid geslagen de holocaust aanschouwen, en ik merkte dat het voor hen een soort einde van de wereld was. Chania was voor velen de enige stad die ze ooit hadden gezien.'5 'Een soort einde van de wereld,' zeiden ook ooggetuigen van de verwoesting van Guernica. Hoewel het bombardement van Chania niet gepaard ging met de afschuwelijke beelden van dol vee zoals op het schilderij van Picasso, leverde het zijn eigen surrealistische aanblik op. Met op de achtergrond de brandende stad zag Geoffrey Cox een Kretenzer het water van de haven in duiken en vervolgens door de bommen verdoofde vissen naar een drietal vrouwen op de wal gooien. Hij zag ook een dronken Australische deserteur die vrijgevig spullen uit geplunderde winkels aanbood.

De aanval op Chania was misschien Von Richthofens slotakkoord voordat het viiiste Luchtkorps zich terugtrok om zich op Operatie Barbarossa voor te bereiden. Toen de Duitse autoriteiten later in de bezetting de bevolking probeerden in te palmen, was voor de Kretenzers de herinnering aan die namiddag voldoende om hun woede weer aan te wakkeren. De bevolking vluchtte naar de omringende dorpen waar ze met echte Kretenzische grootmoedigheid werd opgevangen.

Een paar uur na het vertrek van de bommenwerpers verlieten Freyberg en zijn staf op het Creforce-hoofdkwartier hun steengroeve en trokken naar de zuidkant van de baai van Souda. Het Regiment van Wales, dat nog in onberispelijke staat verkeerde, regelde het verkeer en een Australische artilleriekolonel reed in een zware truck door de buitenwijken van de brandende stad.

Op de vroege ochtend van zondag 25 mei landde generaal Student in Maleme.* Wie hem kende, vond hem door de laatste week oud geworden: zijn troetelkindje, de Parachutistendivisie, was voor de helft vernietigd.

Met de stank van de uitgebrande gebouwen van Chania nog in hun neus luisterden diezelfde morgen de manschappen van het 3de Parachutistenregiment in de Gevangenisvallei naar Radio Berlijn, dat nu dan toch de Duitse invasie van Kreta aankondigde. Voor de mannen van Von der Heydte was dit het eerste teken van het officiele vertrouwen in de overwinning. Geheel in de trant van een historisch drama kwam een koerier vertellen dat er contact was gelegd met een patrouille van de bergtroepen die vanuit Maleme oprukten. De luitenant van de patrouille droeg de vrij onwaarschijnlijke titel graaf Bullion. Hij stamde, volgens de enthousiaste genealoog Von der Heydte, af van 'de Bourgondische ridder die ongeveer 850 jaar geleden als kruisvaarder naar het oosten was getrokken en de kroon van Jeruzalem had ontvangen.'6

* Student kwam veel later op Kreta dan was verwacht. Al op de ochtend van 22 mei meldde Ultra (ol 17/411) 'opmars hoofdkwartierxide Luchtkorps' bij de Tavronitisbrug.

De bergtroepen verzamelden zich om Galatas vanaf zowel de zuidelijke als de westelijke flank aan te vallen. Op de westelijke flank tussen Galatas en de zee kreeg het Nieuw-Zeelandse 18de Bataljon met mortiervuur en bomaanvallen van Messerschmitts te maken. Tegen de middag kon men de Duitse troepen aanstalten zien maken voor de aanval en om vier uur begon een dozijn Stuka's in duikvlucht bommen op Galatas af te werpen. Kort daarna werd het 18de Bataljon plotseling aangevallen door de parachutisten van Ramcke en een deel van het 100ste Bergregiment van kolonel Utz. Het geknetter van geweervuur 'zwol tot een gebulder aan'.7 Het mortiervuur nam ook toe: een compagnie kreeg wel zes salvo's per minuut over zich heen. Overal rond het dorp vielen verdwaalde kogels door het gebladerte van de olijfbomen.

Kippenberger ging naar voren om de slag te aanschouwen - hij was, naar het schijnt, de enige hoge officier op Kreta die dat deed. 'In een door begroeiing aan het oog onttrokken kom,' schreef hij, 'kwam ik een groep vrouwen en kinderen tegen die als vogeltjes samenklitten. Ze keken me zwijgend, met donkere, angstige ogen aan.'8Galatas werd vanuit beide richtingen bedreigd. De aanval op de groep van John Russell aan de zuidkant van Galatas was ook hevig, maar de linie van het 18de Bataljon naar de kust zou als eerste kraken. Om ongeveer zes uur werd de compagnie aan de rechterflank door de mannen van kolonel Ramcke onder de voet gelopen. Een tegenaanval met de bataljonsreserve - 'de dominee, kantoorpersoneel, oppassers, iedereen die een geweer in zijn hand kon houden' - werd geleid door hun bevelvoerder luitenant-kolonel Gray, maar mislukte.

Het Samengestelde Bataljon was intussen in paniek uiteengevallen, zij het in de tweede linie. 'Terug, terug!' riepen een paar mensen ervan. 'Ze breken met duizenden door.'9Weer moesten de gewonden worden teruggedragen, dit keer tweehonderd. Een Duitse doorbraak op de kustweg naar Chania werd voorkomen door een deel van het 20ste Bataljon dat gelukkig door Inglis was vooruitgestuurd. Maar de ineenstorting verspreidde zich naar het andere eind van de linie. Op de Tarweheuvel, de hoek van het slagveld, begaf de compagnie aldaar het, nadat Kippenberger twee keer een verzoek tot terugtrekking had afgewezen. De linie van het 18de Bataljon viel toen over de hele lengte uit elkaar. Kippenberger liep bedrijvig rond, riep: 'Alles voor Nieuw-Zeeland!' en hield mensen tegen die door het dorp terugtrokken, maar zijn pogingen waren vergeefs. De enige hoop op het voorkomen van een totale nederlaag was de terugtocht naar de heuvel tussen Galatas en Daratsos.

Brigadegeneraal Inglis, die de situatie eerder aan de hand van geluiden dan van harde informatie inschatte, stuurde versterkingen. De fanfare van de 4de Brigade kwam als eerste, gevolgd door een Pionierspeloton en de Nieuw-Zeelandse kapel. Ze werden opgesteld langs een lange muur van gestapelde stenen die van noord naar zuid liep.

Niet alle verdedigers hadden zich teruggetrokken. De Groep-Russell bleef afgesneden in de zuidwesthoek van Galatas. Kippenberger wilde die eenheid niet in de steek laten. Hij wist dat de Nieuw-Zeelanders de Duitsers hard en onverwachts moesten aanpakken om het nodige respijt te krijgen en besloot daarom tot een onmiddellijke tegenaanval. De kern daarvan zouden twee compagnieen Nieuw-Zeelanders van het 23ste Bataljon zijn, 'moe, maar gevechtsklaar en vastbesloten'.10

Met zijn pijp in zijn mond zei hij tegen de twee compagniescommandanten dat ze gingen aanvallen om de Duitsers terug te slaan omdat anders het hele front in elkaar zou klappen. De twee compagnieen zetten de bajonet op hun geweer en wachtten. De jonge onderofficier Sandy Thomas bekeek zijn peloton eens. 'Iedereen zag er erg gespannen uit en ik vroeg me af of ze even bang waren als ik, of ze net zo'n droge keel hadden en zo'n vreemd gevoel in de maag. Ik hoopte, toen ik de blikken in mijn richting voelde, dat ik even zelfverzekerd leek als zij. Ik bedacht opeens dat dit het belangrijkste moment in mijn leven ging worden.'11

'Daar had je Kip, die op en neer liep en iedereen een hart onder de riem stak,' aldus een andere officier.12 Maar toen begon het snel donker te worden. Twee van de lichte tanks van het 3de Regiment Huzaren kwamen de weg op. Roy Farran, de aanvoerder ervan, vroeg of ze konden helpen. Kippenberger was blij met hun komst en zei hun Galatas binnen te gaan om er een kijkje te nemen. De twee ouderwetse en gedeukte gevaarten rolden het dorp in en beschoten de ramen aan weerskanten van de straat. Op het dorpsplein gekomen, dat door een buitengewoon grote kerk werd beheerst, werd de geschutkoepel van de tweede tank getroffen: de commandant en chauffeur raakten gewond.

De twee tanks keerden naar Kippenberger terug. Het hoofd van Farran kwam uit de geschutkoepel. 'Het stikt er van de moffen,' riep hij boven het lawaai van de motor uit. Kippenberger vroeg hem of hij nogmaals, voor de infanterie uit, het dorp wilde ingaan. Farran zei ja, maar moest eerst de gewonde chauffeur en korporaal uit de tweede tank halen. Daarna meldden twee NieuwZeelanders zich als vrijwilliger en Farran ging met hen de weg op om hun de allereerste beginselen bij te brengen.

Kapitein Michael Forrester, wiens Grieken tegen die tijd dood of uiteengeslagen waren, had een geweer en bajonet gepakt en had zich, gemakkelijk herkenbaar aan zijn blonde haar (zijn pet was hij op de Roze Heuvel kwijtgeraakt), bij het 23ste Bataljon aangesloten. Hij zag hoe Kippenbergers eenheid bleef groeien. Van overal doken mensen op toen het nieuws over deze aanval a l'improviste zich verspreidde. Achterblijvers van allerlei eenheden die nog geen uur geleden op de vlucht waren geslagen, keerden om en bewezen daarmee dat moed even aanstekelijk kan werken als angst. Ambulante gewonden vroegen toestemming ook mee te doen. En de eenheid zou niet volledig zijn geweest zonder een groep van die onvermoeibare vechters, de Maori's.

Deze meest gemeleerde van alle gemeleerde eenheden verzamelde zich achter de startlinie, die ruwweg van noord naar zuid liep, met aan weerszijden van de weg een compagnie. De tanks van Farran verschenen weer, de een nu met een nieuwe bemanning. Kippenberger en Farran spraken met elkaar, vervolgens riep hij naar de tweede tank hem te volgen. Hij verdween in zijn geschutkoepel en deed het luik dicht toen zijn tank vooruit strompelde. 'De Maori's,' noteerde Forrester, 'hieven hun strijdkreet aan en iedereen deed mee. Het was een ongelooflijk lawaai.'13 Wie het op een afstand hoorde, vergeleek het met het geblaf van jachthonden. Het restant van het 18de Bataljon onder bevel van luitenant-kolonel Gray viel meteen in vanuit een andere richting.

'Het effect was enorm,' schreef Thomas. 'Je voelde je bloed snel uitstijgen boven angst en onzekerheid, tot een punt dat er alleen nog sprake was van een onverklaarbare, niet te beschrijven blijdschap.'14 Ze stormden de heuvel op, een laan met huizen van een of twee verdiepingen, maar konden de tanks niet bijbenen.

Toen ze uit het gezicht verdwenen, volgde er een uitbarsting van lawaai. Kippenberger herinnerde zich 'tientallen automatische wapens en geweren die ineens afgingen, het knerpen van granaten, het geschreeuw en geroep - het lawaai dat aanzwol en wegebde, en dan weer ontzettend aanzwol.'15Vrouwen en kinderen die zagen dat hun dorp opnieuw een slagveld was, sloegen op de vlucht.

Zodra de tank van Farran het dorpsplein op de top van de heuvel bereikte, trof een antitankgranaat de zijkant ervan. Toen hij zeker wist dat zijn andere bemanningsleden waren ontsnapt, kon de zwaargewonde Farran zichzelf nog net naar buiten werken. Vanaf de lijzijde moedigde hij zijn mannen aan: 'Kom op, Nieuw-Zeeland, ruim ze op!'

Volgens Sandy Thomas raakte na de uitschakeling van Farrans tank de nieuwe commandant van de tweede tank in paniek en gaf hij de chauffeur bevel om te draaien en het dorp uit te rijden. Maar al snel stuitte hij op het peloton van Thomas dat naar het dorpsplein oprukte. De tankcommandant schreeuwde dat ze hem moesten doorlaten, maar Thomas weigerde dat en beval de chauffeur om te draaien, wat hij deed.

Na dit geringe oponthoud trokken de Nieuw-Zeelanders verder op naar het plein, met de bajonet op het geweer. Sommigen wierpen granaten door de ramen van de huizen waar Duitsers in zaten. Anderen overmeesterden elke verdediger die opdook. Op het plein werd nog steeds heftig geschoten. Kogels ketsten af op Farrans nutteloze 'gepantserde kinderwagen'. Om het gevaar van immobiliteit in de open ruimte te doorbreken liet Thomas zijn mannen over het plein aanvallen. Of het nu kwam door de aanblik van de bajonetten of de doodsverachting op de gezichten van de Nieuw-Zeelanders, de meeste Duitsers in de huizen tegenover hen raakten in paniek en vluchtten. Slechts een vastberaden groep bleef er nog over.

Een paar mensen, onder wie Farran, gaven een schreeuw om te waarschuwen toen het silhouet van een Duitse helm boven een daklijst verscheen. De Duitser gooide een granaat en tegelijkertijd begon een ander met een Spandau te schieten. Thomas, die al granaatscherven in zijn rug had, werd in zijn dij geraakt. Een van zijn mannen probeerde de wond te verbinden, maar die was te groot voor een noodverband.

Weldra kwam van Kippenberger het bevel tot terugtrekking. De aanval had zijn doel bereikt en hij wilde niet onnodig mensen opofferen, want zodra de Duitsers zich hadden teruggetrokken, begonnen hun mortieren het dorp te bestoken. De zwaargewonden, onder wie Farran en Thomas, moesten worden achtergelaten. Een van Thomas' soldaten, die ook zwaar aan zijn been was gewond, wist in een greppel te kruipen die enige bescherming bood. De explosies van de mortierbommen schrikten de vrouwen van het dorp niet af. Ze glipten uit hun kelders om de gewonden water te brengen. Een twaalfjarig meisje kwam Sandy Thomas een beker verse geitenmelk brengen.

Kippenberger gaf opdracht zich tot een linie in Daratsos terug te trekken. De overlevenden van Russell uit de Divisiecavalerie en de laatste mannen van kapitein Rowe van de Brandstofcompagnie op de Roze Heuvel hadden zich weten te redden. Zij vormden het restant van Kippenbergers 10de Brigade.

Wie aan de tegenaanval op Galatas meedeed, zal nooit vergeten hoe iedereen weer vol enthousiasme was. Het was een uiting van woede over de terugtocht - over de vaste overtuiging dat ze de hele slag hadden moeten winnen. De Nieuw-Zeelanders hadden op een spectaculaire manier laten zien wat had kunnen worden bereikt als ze vier dagen daarvoor op het cruciale moment de kans en de juiste leiders hadden gekregen.

Kippenberger, 'die nog nooit zo moe was geweest, of het sindsdien is geweest', stommelde in het donker rond op zoek naar de tijdelijke commandopost van Inglis, 'een met zeildoek afgedekt hol in de grond'.16 De meeste bataljonscommandanten waren er al. Inglis stelde een tweede tegenaanval aan de orde. Toen kwamen kolonel Gentry, de stafchef van Puttick, en kolonel Dittmer, de bevelvoerder van het 28ste (Maori) Bataljon. Dittmer wilde wel weer aanvallen, maar na het overleg concludeerde Inglis dat het te laat was, en Dittmers bataljon was een van de laatste Nieuw-Zeelandse eenheden die behoorlijk intact zouden blijven. Er bleef niets anders over dan zich terug te trekken tot een linie die aansloot op de twee Australische bataljons van Vasey aan het eind van de Gevangenisvallei. Hoewel niemand durfde uit te spreken dat een nederlaag onvermijdelijk was, wisten ze allen dat hun ontsnapping weer van de marine zou afhangen.

17 De Commando's van Laycock en de Reserve-eenheid

26 en 27 mei

Nadat het laatste beetje hoop in Galatas was vervlogen, wist generaal Freyberg dat hij Wavell moest waarschuwen dat Kreta verloren was. Hij stelde het schrijven van zijn boodschap uit tot de volgende ochtend, 26 mei. Hij begon met: 'Tot mijn spijt moet ik melden.' Dit moet voor hem een van de vervelendste karweitjes ooit zijn geweest.

Die taak zal niet gemakkelijker zijn geweest door de aanhoudende stroom aanmoedigingen van Churchill uit Londen en door de rekensommetjes van de militaire inlichtingendienst in Cairo die schatte dat hij nog steeds een numeriek overwicht had. Maar dat was voor een deel zijn eigen schuld: hij had Cairo of Londen nog niet duidelijk verteld hoe snel Maleme was gevallen. Wollige rapporten wekten de indruk dat er, nadat de Duitsers hun luchtbrug hadden ingesteld, nog enige tijd hard om het vliegveld werd gevochten.

Het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten probeerde toen Blenheims en Wellingtons te sturen om de landingsbaan te bombarderen, maar ze waren veel te laat en met te weinig om nog iets uit te richten. Ondanks een korte morele opsteker door een aanval op 25 mei, was de raf weer het doelwit van beschimping geworden.

Op maandag 26 mei hield de nieuwe linie ten westen van Chania stand, zij het nog net en met wat geluk. 's Middags even na enen bombardeerde de Luftwaffe per ongeluk vijftig minuten lang een bataljon van het 85ste Bergregiment, wat de Duitse troepen over het hele front sterk demoraliseerde en hun commandanten tot voorzichtigheid bracht. Het ongelukkige bataljon was door de heuvels in opmars geweest naar Perivolia, waar het 2de Griekse Regiment, zo hoorde Freyberg, bezig was uiteen te vallen. Dit was een van de factoren die hem ervan overtuigden dat de baai van Souda weldra onder vuur zou liggen.

Naast de Grieken aan het eind van de Gevangenisvallei lagen de twee Australische bataljons, het 8ste en het 7de, die nu weer onder bevel van brigadegeneraal Vasey de 19de Australische Brigade vormden. Dan waren er tot aan de kust, als een linie voor Chania, drie gereduceerde en half samengesmolten Nieuw-Zeelandse bataljons, te beginnen met de Maori's ten westen van Daratsos. Het was uitermate belangrijk de vijand achter die linie te houden omdat dan Britse oorlogsschepen die nacht essentiele voorraden en versterkingen aan land konden brengen.

Achter deze instabiele en nauwelijks ingegraven eenheid probeerden de restanten van andere bataljons weer orde op zaken te stellen. Rond Souda lag de onbewapende achterhoede, bijna twaalfduizend man aan het begin van de slag, verspreid in hun noodkampementen: havenpersoneel, monteurs en intendancepersoneel - kortom alles wat de gevechtstroepen beschouwden als de 'slappe hap' en wat Churchill 'bouches inutiles'noemde.

Deze vaak ten onrechte bespotte 'loopjongens op de basis', die in een nog grotere onwetendheid van de gebeurtenissen werden gelaten dan de gemiddelde soldaat, hadden onder voortdurende bombardementen geleden zonder een esprit de corps om hen te ondersteunen of de mogelijkheid terug te slaan. Sommigen van hen die de hand op een geweer hadden kunnen leggen om parachutisten in de olijfboomgaarden te overvallen, bleken geboren guerrillastrijders, ondanks of misschien wel vanwege hun gebrek aan training. Maar de meesten waren op van de zenuwen door de luchtaanvallen. Als in het veldhospitaal van Stefanides iemands mok op de grond kletterde, ging iedereen razendsnel liggen, ook degene die zijn mok had laten vallen.

Veel mensen uit de achterhoede waren vlak voor de slag geevacueerd in schepen die voorraden en uitrusting naar het eiland brachten. Maar nu maakte geen enkel koopvaardijschip kans aan de Stuka-aanvallen in de Straat van Kasos te ontkomen. En na de rampspoed op zee van 22 mei liet admiraal Cunningham alleen de snelste oorlogsschepen de tocht vanuit Alexandrie maken, waarbij hij hun aanwezigheid in de gevaarlijke wateren van de Egeische Zee tot de nachtelijke uren beperkte. Hij had tegen de instructies van het ministerie van Marine in een konvooi dat een bataljon van het Queen's Royal Regiment vervoerde, naar Alexandrie laten terugkeren. En een poging om per torpedobootjager commandoversterkingen in Paleochora in het zuidwesten aan land te zetten om de Duitse flank aan te vallen, moest wegens hoge zeeen worden gestaakt. Als deze commando's hadden kunnen landen, zouden ze weldra op het Duitse 55ste Motorrijdersbataljon zijn gestuit, dat tegen die tijd door de linie van dappere Kretenzische verdedigers bij Kandanos begon heen te breken.

Een groep van tweehonderd man van deze commando-eenheid was echter in de nacht van 24 mei met de snelle mijnenlegger hms Abdiel in de baai van Souda aangekomen. De hoofdmoot, die naar Alexandrie was teruggegaan toen er niet in Paleochora geland kon worden, bereikte ten slotte twee nachten later de baai van Souda in de torpedobootjagers Hero en Nizam, en de Abdiel op zijn tweede tocht.

Deze twee commandobataljons, licht bewapend en slechts vijfhonderd man sterk, stonden onder bevel van kolonel Robert Laycock, een officier van de Horse Guards met grote leiderskwaliteiten en met het gezicht van een gesoigneerde bokser. Zijn brigademajoor was Freddie Graham en zijn inlichtingenofficier kapitein Evelyn Waugh. Het A-Bataljon stond onder bevel van luitenant-kolonel F.B. Colvin, die al met de eerste groep was gekomen, en het D-Bataljon werd geleid door luitenant-kolonel George Young van de Royal Engineers, de man die de mi(r) er in 1939 op uit had gestuurd om de olievelden bij Ploesti te saboteren.

Op de kade in Souda stond die nacht ook Peter Wilkinson van de soe, die eerder op de avond daarnaartoe was gekomen om te kijken of bepaalde sabotagespullen voor Bill Barbrook waren gearriveerd. 'We waren', meldde Wilkinson aan Gubbins, '25 Duitse uniformen die dh/a [Ian Pirie] uit Griekenland had meegenomen aan het verbranden op een moment dat de dichtstbijzijnde parachutist op nog geen driehonderd meter zat. De ondoelmatigheid en gebrekkige voorbereiding op het bureau van dh/a waren niet al te best!'1 Maar er was een verrassing voor hem. Kapitein Morse, de dienstdoende marineofficier, had een codeboodschap van het ministerie van Marine gekregen met de opdracht Wilkinson van het eiland te krijgen. Iemand in Londen dacht ten onrechte dat hij alles wist van de 'zeer geheime bronnen', en de gevangenneming van iemand die alles wist van Ultra moest hoe dan ook worden voorkomen. 'Je gaat op het volgende schip terug,' zei Morse tegen hem.2 Dat schip bleek de Abdiel, en een van de eerste mensen van Layforce die Wilkinson in het licht van een brandende tanker zag, was George Young.

Evelyn Waugh zei dat Young 'geen opvallende verschijning, maar een goed officier was.'3 Dat was hij zeker, en het D-Bataljon, een samensmelting van de twee Midden-Oosten-Commando's, was dankzij zijn training de beste eenheid. De beschrijving van Waugh van het debacle op Kreta, zowel in zijn dagboeken als in zijn roman Officers and Gentlemen, is levendiger dan alles wat er over die laatste dagen is geschreven, maar vooral de roman is eerder een projectie van een persoonlijk gevoel van desillusie dan een objectieve beschrijving van de gebeurtenissen.

Hij had zeer gemengde gevoelens over de commando-eenheid die Laycock het jaar daarvoor in Engeland had opgezet. Het commando waar hij in Largs in Schotland bij kwam, was gerekruteerd uit de Household Cavalry, de Foot Guards en cavalerieregimenten, vooral het Royal Scots Greys. Hoewel hij graag met 'de chic' omging, die 'zeer veel drinken, om grote bedragen kaarten, 's nachts in Glasgow dineren en eindeloos met de trainers van hun renpaarden telefoneren', keurde hij hen af omdat ze hun verantwoordelijkheid als officier niet ernstig namen.4 'Ik zag weinig symptomen van hun latere verwording,' schreef hij. 'Ze hadden een vrolijkheid en onafhankelijkheid die, naar ik dacht, in de strijd waardevol zouden blijken.'5

Layforce had na aankomst in het Midden-Oosten niet veel geluk gehad. Er werden zo veel operaties afgeblazen dat de eenheid de Belayforce werd genoemd, en op hun aanvalsschip Glengyle had iemand ergens op de wand gekrabbeld: 'Nooit in de geschiedenis van de menselijke inspanning hebben zo velen het voor zo weinigen verpest.'6 Ze waren naar Kreta gegaan in de veronderstelling dat hun doel was 'vijandelijke vliegvelden en havens etc. aan te vallen, vanwaar bommenwerpers vertrokken om onze troepen op het eiland te bombarderen.'7 Ze kregen ook een volkomen verkeerd beeld van de stand van zaken ter plaatse. Randolph Churchill had hun gezegd dat de slag zo goed als gewonnen was. En in de orders die ze in Alexandrie hadden gekregen, had gestaan 'dat de situatie er op Kreta "goed voor stond", alleen dat "het garnizoen op vliegveld Maleme het moeilijk had", wat ten onrechte de indruk wekte dat we het vliegveld in handen hadden en dat het van buitenaf werd aangevallen.'8

Hun aankomst, het begin van wat de brigademajoor beschreef als 'een onwerkelijke en onverwachte nachtmerrie', ontnam hun abrupt het idee dat de zaken er goed voor stonden.9

Zodra het schip voor anker ging [schreef Graham in 1948] kwamen boten langszij en net toen de brigadecommandant, ikzelf en andere officieren afscheid namen van de kapitein van de mijnenlegger, vloog de deur van diens hut open en stormde er een verfomfaaide en duidelijk ietwat hysterische marineofficier naar binnen. Met een van emotie trillende stem zei hij: 'Het leger is op de terugtocht. Het is een en al chaos. Ik heb net mijn beste vriend verloren. Kreta wordt geevacueerd!' Geen vrolijk bericht en een soort schok voor de kleine groep tot de tanden gewapende en als kerstbomen opgetuigde commando-officieren, die met open mond de boodschapper van het slechte nieuws aanstaarden.

'Maar we gaan net aan wal,' stamelde ik.

'Mijn god,' riep hij. 'Dat wist ik niet. Misschien had ik niets moeten zeggen.' 'Daar kom je wel wat laat mee, vriend,' zei ik. 'Vertel ons in ieder geval het

wachtwoord.' Maar dat was hij vergeten.

Vanaf het dek zagen ze lichters vol gewonden van de pier komen. Het werd nogal chaotisch toen commando's al duwend van boord probeerden te gaan. Iemand gaf opdracht alle uitrusting behalve de eigen wapens, munitie en proviand over de reling te gooien. Verscheidene radiotoestellen, waar een week geleden nog een schreeuwende behoefte aan bestond, vielen in de baai van Souda. Kisten met voedsel en munitie werden opengebroken. Mannen stopten hun zakken vol met patronen en blikjes cornedbeef. Munitiekisten voor de Thompson-machinepistolen en Brens werden op draagbaren gestapeld, die vervolgens van de kade werden weggedragen. Eenmaal aan wal merkte Laycock op de weg van Chania naar Giorgioupoli 'dat alle troepen die we tegenkwamen de verkeerde kant opgingen.'10

De troepen die de verkeerde kant opgingen, waren voor het merendeel achterblijvers uit de achterhoede en moedeloze soldaten uit de tweede linie rond Chania, die er voortijdig vandoor waren gegaan. De nederlaag kon niet worden verheeld en het besluit troepen vanuit Sfakia aan de zuidkust te evacueren was op de een af andere manier bekend geworden. De verwarring was die nacht van 26 op 27 mei nog toegenomen. Elk moment werd een Duitse doorbraak verwacht vanuit de heuvels rond Perivolia, waar het 2de Griekse Regiment was uiteengevallen. Om het gevaar te onderstrepen vlogen er lichtkogels boven het hoofdkwartier van Puttick, afkomstig van Spandau-machinegeweren van de bergtroepen op de zuidflank.

Inglis had het bevel gekregen over de 1200 man sterke Reserve-eenheid - het 1ste Regiment van Wales, de Rangers en de Huzaren van Northumberland - die de uitgeputte Nieuw-Zeelanders op de kuststrook ten westen van Chania moest ontzetten. Maar generaal Weston hield zelf de leiding, en om verwarring te voorkomen wilde Inglis niet tussenbeide komen. Niemand leek te weten welke formatie onder welk hoofdkwartier viel. Brigadecommandanten, die geen radio of veldtelefoon hadden, gingen dus maar in het donker op zoek naar elkaar.*

Eerst kon niemand generaal Weston vinden. Hij had zijn hoofdkwartier ondergebracht in een boerenhuis vlakbij '42nd Street', een holle weg die van het eind van de baai van Souda naar het zuiden liep en genoemd was naar het 42ste Veldeskadron van de genie, dat daar voor de invasie lag. '42nd Street' moest de volgende verdedigingslinie worden. Na het bevel voor de Reserveeenheid om de 5de Nieuw-Zeelandse Brigade tegenover Chania te gaan vervangen, viel Weston in slaap op de aarden vloer van zijn 'krot in een olijfbos', zoals Laycock het beschreef.11 Hij had de Nieuw-Zeelanders geen orders gestuurd om zich na de aflossing terug te trekken en wist kennelijk niet dat de Australische Brigade ten zuiden van hen tegen die tijd was overvleugeld en zich dus zou moeten terugtrekken.

Puttick en Hargest raakten geirriteerd over het gebrek aan orders. Het grootste deel van die nacht was Freyberg niet op zijn hoofdkwartier en was er geen contact met hem. Hij was enige tijd op de kade in de baai van Souda geweest, niet om Layforce te ontvangen, hoewel hij wel met een officier daarvan sprak, maar om erop toe te zien dat een landingsvaartuig met voorraden en, het belangrijkste, een boodschap over de ophanden zijnde evacuatie de eenheid van Campbell in Rethymnon bereikte. Het pleit voor Freybergs menselijkheid, maar minder voor zijn leiderschap, dat hij op zo'n kritiek moment in de strijd zich behoorlijk lang samen met een jonge luitenant van het Royal Army Service Corps, Jack Smith-Hughes, zorgen liep te maken over het verdere lot van het vaartuig. Helaas was de boodschap al ergens blijven hangen en de commandant van het landingsvaartuig was vertrokken zonder van enige boodschap te weten.

Puttick stuurde kapitein Robin Bell, een van Freybergs inlichtingenofficieren, om Weston persoonlijk de ernst van de situatie uit te leggen, maar de stafofficieren van Weston voorkwamen dat Bell hun baas stoorde. Puttick reageerde voor zijn doen doortastend door het bevel van Freyberg, dat de Australiers zich hoe dan ook moesten verdedigen, in te trekken en zowel Vasey als Hargest te zeggen dat ze zich, zolang de duisternis nog dekking bood, naar 42nd Street moesten terugtrekken. De Reserve-eenheid moest dus zonder steun tegen een verreweg superieure vijand optrekken.

Toen Weston om ongeveer een uur 's nachts wakker werd (wellicht door de komst van Laycock en Waugh) hoorde hij eindelijk van de ramp die het Regiment van Wales, de Rangers en de Huzaren van Northumberland te wachten stond. Twee koeriers werden naar kolonel Duncan van het Regiment van Wales gestuurd met orders rechtsomkeert te maken. Weston ging toen weer slapen, maar werd weldra weer wakker gemaakt, nu door Puttick, die wilde weten wat er aan de hand was. Maar Weston kon van uitputting geen zinnig woord uitbrengen.

De Reserve-eenheid rukte intussen door een verlaten en verwoest Chania naar de vijand op en waaierde vroeg in de morgen over een griezelig leeg platteland uit. Een groep met de kwartiermeester trof een Nieuw-Zeelander in diepe slaap. 'We zeiden hem dat hij 'm moest smeren. Zijn maten waren er allang vandoor gegaan.' Ze vonden ook een jonge geniesoldaat, die was achtergebleven om een brug op te blazen, iets wat hij nog nooit had gedaan. 'Het was flink van die jongen dat hij daar was gebleven,' zei iemand die hem hielp om met de accu van hun truck de lading tot ontploffing te brengen.

* Freyberg had het beste transport. Ondanks zijn forse gestalte zat hij achterop de motor bij tweede luitenant M.B. Payne van de Huzaren van Northumberland, die in zijn vrije tijd stuntrijder was.

Tegen het ochtendgloren werden patrouilles naar het zuiden gestuurd om contact te leggen met de Royal Perivolians van de kort daarvoor geformeerde 'Soudabrigade', maar zowel zij als de Australiers op de linkerflank hadden zich de avond daarvoor teruggetrokken. De patrouilles kwamen niet meer terug. Kort na zonsopgang op 27 mei hoorde de Reserve-eenheid achter zich op de weg naar Souda geweervuur. De situatie was duidelijk.

Voor zich hadden ze de parachutisten van Ramcke, die nog steeds de kust volgden, en het 100ste Bergregiment, dat over de heuvels van Galatas en Daratsos oprukte. De meeste Duitse mortieren en de lichte artillerie waren op hen gericht. Het 3de Parachutistenregiment van Heidrich, hoewel teruggebracht tot bataljonssterkte, kon nu eindelijk vanuit de Gevangenisvallei oprukken en hen vanuit het zuiden omsingelen, en het geweervuur op de weg van Chania naar Souda was afkomstig van de voorhoede van het 141de Bergregiment.

Toen de Duitse aanval om 8.30 uur begon met zware mortierbeschietingen, was de Reserve-eenheid al afgesneden. Een deel ervan leverde nog een wanhopig achterhoedegevecht op de hals van het schiereiland Akrotiri, maar het grootste deel zat voor Chania in de val, waarbij zelfs de bevelvoerder van het Regiment van Wales, kolonel Duncan, een Bren moest bedienen. In kleine groepjes boden ze tot de middag heftig weerstand, in een geval zelfs tot de volgende morgen. Zeven officieren en ongeveer 250 manschappen wisten zich al vechtend in groepjes een weg te banen naar de hoofdmacht in het oosten: een groep viel in een vrachtauto een wegversperring aan.

Deze jammerlijke blunder had bijna duizend man van de beste nog overgebleven manschappen opgeslokt. De grootste tragedie voor de Reserve-eenheid was misschien wel dat zij nu zinloos in actie moest komen, en niet vijf dagen daarvoor in de tegenaanval was gestuurd. Het gekibbel achteraf van hoge officieren over de schuldvraag doet denken aan het gekijf na de aanval van de Lichte Brigade in de slag om Balaklava. Puttick wist zeker dat Weston fout zat; Weston vond het intrekken door Puttick van orders ongelooflijk arrogant; en Freyberg was ervan overtuigd dat Inglis zijn verantwoordelijkheid voor het bevel over de Reserve-eenheid had ontlopen. Weer hadden ondoordachte orders, slechte verbindingen en in dit geval ingewikkelde veranderingen in de bevelsstructuur tot chaos geleid.

De restanten van het 3de Parachutistenregiment gingen om Chania heen met de opdracht naar het schiereiland Akrotiri op te rukken. Met voorop de mannen van Von der Heydte kwamen ze langs lege loopgraven achter prikkeldraad, verlaten commandoposten, achtergelaten materieel en veldkanonnen waarvan de sluitstukken waren verwijderd en die nog steeds naar het westen wezen. Ze trokken door sinaasappelboomgaarden, wijngaarden en olijfbosjes naar de weg van Chania naar Souda.

Uit vrees dat zijn mannen te moe waren om op het rotsige schiereiland verzetshaarden het hoofd te bieden, veranderde Von der Heydte zijn aanvalslinie om vanuit het oosten via Chalepa Chania binnen te trekken. Hij beval hun al hun herkenningsvlaggen te gebruiken teneinde niet weer door Duitse vliegtuigen te worden aangevallen. 'Wie ons zo zag,' schreef hij over zijn ongeschoren en haveloze groep, 'zou denken dat we een groep middeleeuwse huurlingen waren in plaats van een moderne militaire formatie.'12

In de verlaten, met puin bezaaide straten doken bij hun nadering ratten weg. Hier en daar woedde nog een brand en balken smeulden als gevolg van de luchtaanval van drie dagen daarvoor. De geur van olijfolie uit kapotte vaten en wijn uit gebroken fusten vermengde zich met de stank van lijken in ontbinding. In de nauwe straten stonden alleen de oude Venetiaanse gevels nog overeind.

Op een plein werden de para's begroet door gewonde kameraden, die in het begin van de slag gevangengenomen en vervolgens door de terugtrekkende Engelsen in een noodhospitaal achtergelaten waren. Toen kwam de burgemeester van Chania die de stad wilde overgeven om zo nog meer burgerslachtoffers te voorkomen. Kapitein Von der Heydte moest erg lachen toen de burgemeester niet kon geloven dat deze smerige en ongeschoren vogelverschrikker met alleen een zakdoek om zijn hoofd geknoopt bataljonscommandant in het leger van de overwinnaar was.

Op de minaret van de oude Turkse moskee in het centrum van Chania werd de hakenkruisvlag gehesen. Von der Heydte vestigde zijn hoofdkwartier in het Britse consulaat in de voorstad Chalepa achter de oostelijke stadsmuur. Intussen gingen de bergtroepen van generaal Ringel achter de terugtrekkende eenheid van Freyberg aan.

Ringel dacht dat Freyberg zich langs de kust terugtrok, eerst naar Rethymnon en dan naar Iraklion, om zich bij het sterke garnizoen aldaar te voegen. Die misvatting was een geluk voor de terugtrekkende troepen, anders had hij wellicht meer druk op de zuidelijke flank gezet. Maar Freybergs eenheid was al behoed voor een haast zekere omsingeling en een vernederende overgave door die geweldige verzetsdaad bij Alikianou van het 8ste Griekse Regiment en Kretenzische burgers.

In de eerste uren van 27 mei, toen de Reserve-eenheid op haar onverdiende lot afstevende, gingen Laycock en Waugh eerst naar generaal Weston, vervolgens naar het hoofdkwartier van kolonel Colvin, die het bevel over de voorhoede voerde, en toen naar generaal Freyberg, die door Waugh in zijn dagboek werd getypeerd als 'zelfverzekerd maar dom'.13 Hij was de volgende avond grover over generaal Weston: 'Generaal Weston schoot van achter een versperring tevoorschijn; hij was kennelijk zijn staf en zijn hoofd kwijt.'14 (Dit valt niet louter aan Waughs irritatie toe te schrijven: zijn negentienjarige oppasser, soldaat Tanner, stond versteld van een generaal 'die op eigen houtje rondfladderde'.15)* Zelfs een luchtaanval ontkwam niet aan Waughs dodelijke sarcasme: 'Het was zoals alles wat Duits is: te veel van het goede.'

Terwijl Laycock en Waugh de generaals bezochten om instructies te krijgen, zette Graham een voorlopige opstelling van de twee commandobataljons in elkaar. Hij was verbijsterd over het beeld van de terugtocht: 'De weg was tjokvol troepen die ongeordend voortsjokten. Vuil, moe en hongerig - een zooitje ongeregeld, iets anders kon je het niet noemen. Het was een beeld dat ik de dagen daarop maar al te vaak zou zien, en ik zal het nooit vergeten.'16

Toch verkeerden niet alle eenheden in staat van ontbinding, zoals de Duitsers zouden ondervinden. Op 27 mei 's morgens om elf uur stuitte het 141ste Bergregiment, na de Reserve-eenheid te hebben omzeild, op de Australiers en Maori's in de 42nd Street-linie. De bergtroepen rukten op en verwachtten geen aanval van de uitgeputte soldaten. Toen de Australiers en Maori's wel aanvielen, dreven ze het 1ste Bataljon van het regiment grotendeels uiteen. De Duitsers gaven toe dat er in deze actie 121 man sneuvelden, ruim de helft van hun verliezen die dag, die 220 doden bedroegen, vijftig meer dan op 25 mei, de dag van de slag om Galatas.

Die middag, bijna dertig uur na zijn eerste boodschap dat de nederlaag onvermijdelijk was, kreeg Freyberg uiteindelijk toestemming van Wavell voor een terugtocht over de Witte Bergen naar Sfakia, een kleine vissershaven aan de zuidkust. Wavell had gewild dat hij naar Rethymnon terugtrok en zich bij de brigade in Iraklion aansloot, precies wat generaal Ringel had verwacht, maar Freybergs eerste inschatting was juist geweest en Wavell moest dus wel zijn toestemming geven. Hij deed dat zonder verder goedkeuring van het oorlogskabinet af te wachten. Die avond vertrok het Creforce-hoofdkwartier per auto en truck naar het zuiden, over de bergweg naar Sfakia.

* Tanner, die zichzelf Waughs 'kussendrager' noemde omdat hij gedurende de hele slag zijn kussen voor hem meenam, vond Waugh heel vriendelijk. De gewone officieren, die Waughs ironie niet konden plaatsen, hadden een grote hekel aan hem.

18 Ten zuiden van de baai van Souda

28-30 mei

Na het vertrek van Freyberg naar Sfakia kreeg generaal Weston het bevel over de terugtocht. Maar Westons onbetrouwbare leiderschap, dat er door valse geruchten en slechte verbindingen niet beter op werd, noopte Hargest en Vasey ertoe hun eigen bevelen op te stellen. Omdat ze ten zuiden van hen, achter de Malaxasteilte, bergtroepen hadden gezien, trokken ze op de avond van 27 mei hun Nieuw-Zeelanders en Australiers uit de 42nd Street-linie terug. 's Nachts trokken ze naar Stilos, dat in het zuidoosten aan de weg naar Sfakia lag. Gelukkig hielden de bergtroepen halt voor de nacht, waarna ze pas kort voor zonsopgang hun opmars naar het oosten hervatten.

De manschappen van Hargest bereikten net op tijd Stilos. 's Morgens vroeg op 28 mei werden twee compagnieen van het 23ste Bataljon weer gewekt op de plek waar ze waren gaan slapen. Twee van hun officieren hadden op een inspectietocht gezien dat het 85ste Bergregiment zijn opmars had hervat. De uitgeputte Nieuw-Zeelanders renden naar een muur van gestapelde stenen die zich over de top van een heuvel slingerde. De voorste Duitsers, die van de andere kant omhoog kwamen, waren op nog geen twintig meter toen boven hen helmen van de Nieuw-Zeelanders zichtbaar werden. De daaropvolgende korte maar zeer succesvolle actie leverde sergeant Hulme, die boven op de muur zat te schieten, later een Victoriakruis op.

Ten noorden van hen in Megala Chorion boven de afslag van de weg ChaniaRethymnon raakte een groep Spaanse republikeinen uit het bataljon van George Young betrokken bij het eerste achterhoedegevecht van Layforce. Laycock had terecht gezegd dat het een slecht te verdedigen stelling was, maar zijn bezwaar werd niet gehonoreerd. Ze kregen steun van twee compagnieen Maori's. Weldra kwam een indrukwekkende stoet voertuigen voorafgegaan door motorrijders in zicht, die vanuit Souda richting Rethymnon trok. Slechts een klein deel van deze troepenmacht sloeg naar het zuiden af om aan te vallen, en op het met struikgewas bedekte en oneffen terrein wisten de Maori's hen tot de middag op te houden.

De meeste Spaanse republikeinen, die hun missie een onnodige vorm van zelfmoord vonden nu iedereen op de terugtocht was, lieten zich terugzakken naar Babali Chani, waarheen de rest van het bataljon van George Young vooruit was gestuurd om nog een verdedigingslinie op te werpen. Intussen verkeerde het commandobataljon van kolonel Colvin, dat was achtergebleven om de vijand in Souda op te houden, in enige verwarring na twee onduidelijke schermutselingen, waarin veel manschappen gevangen raakten. In zijn memorandum over Layforce geeft Waugh een vernietigend oordeel over het gedrag van Colvin; hij was zo duidelijk over zijn toeren geraakt dat Laycock hem de leiding ontnam en de twee bataljons onder het bevel van George Young bracht.

Laycock en zijn brigademajoor Freddie Graham werden bijna gevangengenomen door bergtroepen die de weg tussen Stilos en Babali Chani hadden afgesneden. De komst van twee van de uit Iraklion aangevoerde Matildatanks redde hen. Door die tanks was er ook meer tegenstand mogelijk in Babali Chani waar het bataljon van George Young, gesteund door het restant van het 8ste Australische bataljon, later die dag met twee bataljons bergtroepen te maken kreeg. Laycock vestigde zijn brigadehoofdkwartier in een huis aan de rand van het dorp, zodat hij de gevechten van nabij kon gadeslaan.

De tactiek van de bergtroepen was de vijand tot zeer dichtbij te naderen om dan, als de vijandelijke stellingen in kaart waren gebracht, in groepjes met machinegeweren en mortieren naar strategische punten op elke flank te klimmen. Dit kostte tijd en inspanning, maar 'zweet bespaart bloed' was generaal Ringels stelregel.

Youngs bataljon en de Australiers vochten terug tot het donker, toen duidelijk was dat ze aan de westkant werden overvleugeld. De twee tanks hadden geen benzine meer en werden vernietigd. Een derde Matilda werd dwars over de weg gezet in een krater die door toedoen van een stel geniesoldaten was geslagen, ze lieten de olie en het water weglopen en de motor zo hard draaien dat hij volkomen vastliep. De Commando's en Australiers trokken zich terug na het vallen van de nacht en marcheerden zo snel mogelijk in zuidelijke richting naar de Askifouvlakte, waar de Australiers nog een verdedigingslinie opwierpen.

Intussen ploeterde een massa soldaten voor de achterhoede uit, eerst door de heuvels van Apokoranas en dan, na Vryses, de Witte Bergen in. Er waren minder olijfbossen naarmate de grond rotsachtiger werd, er groeiden steeneiken en dwergeiken of pijnbomen en gaspeldoorns, en de 'tredmolen' van de klim onder de felle zon begon. Op nog grotere hoogte werd de rotsachtige bodem van schalie en kalksteen alleen door doornbosjes doorbroken. Het ergste deel van de tocht, de 25 kilometer van Stilos naar de Askifouvlakte, zou verse, goedgevoede manschappen met goed schoeisel niet veel moeite hebben gekost. Maar op deze terugtocht waren de meesten al uitgeput voor ze begonnen, ze hadden weinig eten en water, en hun schoeisel lag aan flarden.

'Ik kon me moeilijk voorstellen,' schreef Theodor Stefanides over de beginfase, 'dat ik getuige was van wat waarschijnlijk een historische gebeurtenis zou worden. Het leek eigenlijk geen terugtocht, meer een menigte die uit een voetbalwedstrijd kwam en merkte dat de treinen niet reden.'1

Deze terugtocht gaf een aantal merkwaardige taferelen en ontmoetingen te zien. Een van de raf-officieren die Nicki Demertzi nog kende van de nachtclub Argentinia in Athene, zag haar opeens in een kakiuniform. Dat overkwam ook Geoffrey Cox, die vanuit het bureau van de soe in Huize Varenblad de krant Crete News had gemaakt: haar lange blonde haar paste heel goed bij haar camouflagepakje. Ian Pirie droeg het onderscheidingsteken van majoor: hij had kennelijk allerlei onderscheidingstekens op zak. Na aankomst in Cairo werd hij een van de politieke adviseurs van de soe. Bill Barbrook, al net zo handig in vermomming als Pirie, ontsnapte uit Chania met een jonge Engelse onderwijzer van de Zuidelijke Sporaden die hem als tolk had geholpen. Barbrook liet hem een uniform aantrekken voor het geval de Duitsers hem voor een spion aanzagen. Er waren meer mensen met een geleend uniform en een helm, zoals twee Griekse verpleegsters die door een compagnie Nieuw-Zeelanders waren geadopteerd met wie ze in gebroken Engels grapjes maakten.

Twee ontmoetingen met Bob Laycock, een 's avonds en een overdag, leken wel typisch voor Engelsen in het buitenland onder ongewone omstandigheden. Myles Hildyard, een onderofficier van de Sherwood Rangers, hoorde de stem van Laycock in het donker en herkende die direct; hij kende hem van feestjes in Nottinghamshire. De broer van Laycock zat bij de Sherwood Rangers, het lokale regiment vrijwilligers. Ze praatten even over hem en wederzijdse vrienden thuis, en gingen daarna weer verder. Een andere keer zagen Monty Woodhouse en kolonel Guy Salisbury-Jones tijdens een rustpauze langs de kant van de weg Laycock in een auto van de staf voorbijrijden. Laycock stopte om een praatje te maken met Salisbury-Jones, die bij de Coldstream Guards had gezeten. Nadat hij was doorgereden, zei Salisbury-Jones tegen zijn metgezel: 'Grappig hoor, de laatste keer dat ik hem zag, reed hij aan het hoofd van een escorte van de Household Cavalry.'2Woodhouse vond dat ook grappig.

Momenten als deze waren zeldzaam. De rijen gewonden op draagbaren in de hulppost in Stilos deden een Nieuw-Zeelandse kolonel denken aan een scene uit de film Gone with the Wind. Haast overal waren tekenen van overspannenheid en ontgoocheling zichtbaar. Kippenberger merkte dat een van zijn officieren 'heel snel liep met een rare, robotachtige tred en voortdurend huiverde'.3

Als een Messerschmitt, die met zijn lichtkogels bosbranden kon laten ontstaan, laag overvloog, klonken er hysterische kreten als: 'Zoek dekking!' of rustiger: 'Daar heb je de mof weer!' Iedereen liet zich op de grond vallen. De bediende van Evelyn Waugh, soldaat Tanner, herinnerde zich een Australier die schreeuwde: 'Als iemand zich beweegt, schiet ik hem neer!'4 Maar hoewel de aanvallen van de jachtvliegtuigen nog steeds de mensen nerveus maakten die door de uitputting en de schok van de slag uiterst gespannen waren, waren ze veel minder intensief dan eerder in de slag. Dinsdag 27 mei was de laatste dag geweest van zware luchtaanvallen; daarna trok het grootste deel van het viiiste Luchtkorps zich terug om zich op Operatie Barbarossa voor te bereiden.

De mensen van de achterhoede leden het meest onder het gebrek aan voedsel, omdat ze nu eenmaal de laatsten waren. Creforce trok zich terug uit haar depots en er was niet genoeg tijd of vervoer geweest om langs de route goede voorraden aan te leggen. Wanneer die er wel waren, werden ze geplunderd door de bouches inutiles, die voor de gevechtstroepen uit naar Sfakia waren vertrokken. Dit allegaartje van Brits, Cypriotisch en Palestijns dienstpersoneel had weinig officieren en weinig discipline. Velen leefden als vogelvrij verklaarden: ze scholen in holen langs de weg en pikten uit de voedselvoorraden sigaretten en luxeartikelen zoals blikjes zalm en ananas die zo'n welkome afwisseling waren na die eeuwige, zoute cornedbeef.

Daarom was het dagelijks rantsoen al gauw gedaald tot een kwart blikje cornedbeef en anderhalve scheepsbeschuit. Wie in Layforce het geluk had een blik met dertien worstjes te krijgen, moest het met 27 man delen. Dat ze iets kregen, was grotendeels te danken aan de inspanningen van brigademajoor Freddie Graham. Aan het eind van het moeilijkste stuk van de tocht werden de manschappen van sergeant Stewart van het A-Bataljon opgewacht door Graham en twee mannen met blikjes M&V (een mengsel van vlees en groente) en scheepsbeschuit. 'Na met de hulp van een paar stafofficieren aan water te zijn gekomen verorberden we op ons gemak ons rantsoen, zoals een zeug die haar jongen heeft gezoogd.'5

Je kon het tekort alleen aanvullen door op foerage uit te gaan, een kunst die de Spaanse republikeinen het best verstonden. Waugh had geen enkele last meer van zijn roomse afkeer van hen toen ze hem en Laycock voor een maaltijd van geroosterd speenvarken en rijst uitnodigden. De Kretenzers waren opmerkelijk vergevensgezind toen hun waterputten door de doortocht van duizenden wanhopige manschappen leeg raakten en er eieren, kippen en zelfs schapen werden gestolen. Dorst leidde tot een verschrikkelijk gedrang bij de putten, waarin soldaten aan camouflagenetten veldflessen of helmen lieten zakken. Wie geen veldfles of helm had, liet een noodverband zakken en zoog dan het water eruit. Sommigen vonden onderweg wijn en dronken zich een roes.

De Britse manschappen waren schriele kereltjes in vergelijking met de Australiers en Nieuw-Zeelanders en konden hen niet bijhouden. In tegenstelling tot het ongeschoren en slonzige gepeupel trokken de infanteriebataljons, hoewel teruggebracht tot compagniessterkte, als een geheel op en hielden om het uur volgens het boekje tien minuten pauze.

Overdag was de weg bezaaid met de rommel van de terugtocht: omvergeduwde voertuigen, gasmaskers, geweren, netten, plunjezakken, dekens, patroonkisten, zelfs koffers van officieren waarin passanten hadden zitten graaien op zoek naar iets nuttigs of waardevols. Het instinct voor zichzelf iets op de kop te tikken zat ontzettend diep, zo merkte Stefanides.

's Nachts was de vale stoffige weg goed zichtbaar in het licht van de sterren en aan weerskanten zag je brandende sigaretten van mensen die even rustten. Een andere keer was het minder ontspannen. Kolonel Kippenberger liet op een gegeven moment zijn mannen halt houden en pakte een zaklantaarn om de kaart te bekijken. Dat leidde tot bedreigingen en gevloek van achterblijvers die bang waren voor een luchtaanval. Een man sprong op hem af en sloeg de zaklantaarn uit zijn hand. Kippenberger greep hem bij de keel en had hem bijna gewurgd; toen waarschuwde hij iedereen in de buurt dat hij de zaklantaarn weer ging gebruiken en wie dat tegenwerkte, zou hij neerschieten.

'De Britse soldaten waren er erbarmelijk aan toe,' schreef sergeant Charles Stewart van Layforce, 'sommigen hadden geen geweren of uitrusting, discipline was ver te zoeken (ik neem het hun niet kwalijk), ze hadden zere voeten van het zweet en het marcheren, en hun schouders waren ontveld door het dragen van extra munitie en de geweren van hun kameraden.'6

Zelfs de pas aangekomen Commando's waren al gauw moe, zoals Stewart merkte. '"Doorgaan, jongens, wissel elkaar af met de Brens en houd de rijen gesloten," waren de orders. Maar het uithoudingsvermogen heeft zijn grens, en nog geen uur later moest ik op dringend verzoek van de mannen mijn kapitein vragen hun om de twintig minuten een rustpauze te geven. Sommige jongens gingen dan op de weg liggen en waren in een mum in slaap. En dan kreeg je hen haast niet meer wakker.' Vaak vielen mannen tijdens de nachtelijke pauzes meteen in slaap of kwamen in een staat van uitgeputte bewusteloosheid en waren dan zelfs met porren en trappen van hun sergeants niet wakker te krijgen. Anderen werden een paar uur later pas wakker en merkten dat hun kameraden al waren vertrokken.

Toen uiteindelijk op 27 mei het bevel kwam zich via de bergen naar Sfakia terug te trekken, was Kippenberger, zoals hij later toegaf, 'schaamteloos blij'.7 Na de terugtocht uit Galatas had de Nieuw-Zeelandse Divisie geen enkele illusie meer over de afloop van de slag. Maar de troepen in Iraklion wisten niet veel van de stand van zaken in het westen. Ze dachten nog steeds dat de Duitsers nagenoeg verslagen waren.

Op 28 mei, kort na zonsopgang, moesten de bevelvoerders op het hoofdkwartier van brigadegeneraal Chappel komen. Daar hoorden ze dat een marine-eskader hen die nacht uit de haven van Iraklion kwam ophalen. Dit moest hoe dan ook geheim blijven. De bataljonscommandanten werden 's middags ingelicht, maar de manschappen mochten het pas op het laatste moment horen, voor het geval iemand in de vooruitgeschoven posities of op patrouille werd gevangengenomen. Voor kolonel Pitcairn van de Black Watch was het nieuws die ochtend bijzonder onaangenaam. Een van zijn populairste compagniescommandanten, majoor Alastair Hamilton, die theatraal had gezegd dat 'de Black Watch Kreta verlaat als de sneeuw van het Idagebergte verdwijnt', werd door een mortierbom gedood.8

Op het hoofdkwartier van de 14de Infanteriebrigade hadden ze het gevoel dat ze in de steek waren gelaten, maar ook dat ze gedwongen waren de Kretenzers, die zo ontzettend dapper hadden gevochten, in de steek te laten.9 Die laatste avond dook Pendlebury's vriend Satanas, de guerrillaleider uit Kroussonas, in de grot op, terwijl soldaten materieel vernietigden en officieren stukken verbrandden. Het nieuws over de evacuatie had op de een of andere manier de guerrilla's bereikt, maar niet de Griekse legereenheden waarvoor, zo was in Alexandrie besloten, niet genoeg plaats was op de oorlogsschepen.

De witharige Satanas, een theatrale en indrukwekkende verschijning in zijn Kretenzische kledij, werd naar brigadegeneraal Chappel gebracht. Paddy Leigh Fermor beschreef jaren later het tafereel: '"Mijn zoon," zei hij terwijl hij zijn hand op de schouder van de brigadegeneraal legde, "we weten dat jullie vanavond weggaan. Hindert niet, jullie komen terug als de tijd daarvoor rijp is. Maar laat zoveel mogelijk wapens voor ons achter, zodat wij tot die tijd de strijd kunnen voortzetten." Diep geroerd beval de brigadegeneraal ons alle wapens die we bij elkaar konden krijgen over te dragen.'

De pelotonscommandanten in het York and Lancaster Regiment brachten hun mannen pas om acht uur 's avonds op de hoogte. Ze waren door het nieuws 'met stomheid geslagen omdat ze het idee hadden dat de strijd van de afgelopen tien dagen uiterst succesvol was geweest.'10

Er was weinig tijd zich op de terugtocht voor te bereiden. Zwaar materieel kon niet met de schepen mee. Sluitstukken van de veldkanonnen en ongebruikte munitie moesten worden begraven, motoren werden kapot gemaakt door zand in het carter te gooien en ze dan op volle toeren te laten draaien, seinapparatuur werd vernield en benzine werd in rumflessen gegoten. Van de rest van de uitrusting werd met granaten een boobytrap gemaakt en in de brandstofreservoirs werden tijdbommen geplaatst.

Officieren in het Leicestershire Regiment zorgden er ook voor dat voorraden niet in handen van de vijand vielen: bij het afscheidsdiner in hun kantine in een grot kregen ze ieder 'een glas sherry, een whisky en een likeur', waarna ze de overgebleven flessen en het serviesgoed aan diggelen gooiden.11

De terugtocht liep gesmeerd, grotendeels dankzij de ervaring en bekwaamheid van de onderofficieren in deze reguliere bataljons. De para's van kolonel Brauer wisten niet wat er aan de gang was. Om 21.30 uur zagen ze de twee compagnieen van het vliegveld in het donker over de weg naar de haven trekken. De dekking biedende groep van de Black Watch, het peloton dat de kloof achter het vliegveld in de gaten hield, zou naar de pier moeten rennen toen ze om een uur 's nachts eindelijk aan de beurt waren om zich terug te trekken.

'Het was een spookachtig gedoe,' meldde een regimentsrapport, 'zo in het donker langs de bekende punten te trekken: het vliegveld, de Griekse kazerne en de Club, waar we menig feestje hadden gevierd met de gastvrije bevolking van Iraklion.'12Maar door de duisternis was niet te zien hoe de stad erbij lag. Na de luchtaanvallen waren delen van Iraklion net zo'n puinhoop als Chania. De riolering was geknapt en er hing een stank van onbegraven lijken waar hongerige honden op af waren gekomen.

Toen de manschappen zich op de pier opstelden om aan boord te gaan, zag Paddy Leigh Fermor een heel kleine soldaat in een slecht zittend veldtenue en met een stalen helm over het voorhoofd. Hij keek eens beter. Een nerveus gegiechel verraadde een Kretenzisch meisje dat probeerde illegaal met een korporaal naar Egypte mee te gaan. Hij liet het maar zo en haastte zich naar de plek waar het brigadehoofdkwartier zich zou verzamelen. Zij was niet de enige. Die nacht wisten vier vrouwen aan boord van hms Orion te komen, het vlaggenschip van de reddingseenheid, evenals twaalf Griekse soldaten en zes burgers.

Om 23.30 uur bereikte de eenheid van schout-bij-nacht Rawlings Iraklion met slechts twee kruisers. Rawlings had de Ajax naar Alexandrie terug laten gaan nadat die tijdens een zware luchtaanval schade had opgelopen. Terwijl de kruisers Orion en Dido buitengaats bleven liggen, brachten de zes begeleidende torpedobootjagers paarsgewijs manschappen van de pier van de Nieuwe Haven naar ze over. Een van deze torpedobootjagers, hms Imperial, was ook bijna geraakt, maar de ernst van de schade aan het stuurmechanisme kwam pas later aan het licht.

Toen de kruisers elk ruim duizend man aan boord hadden, gingen de torpedobootjagers terug om hun passagiers op te halen. Als laatsten gingen brigadegeneraal Chappel, zijn hoofdkwartier en de achterhoede aan boord van hms Kimberley en de Imperial. Op 29 mei om 2.45 uur, het uiterste tijdstip, had iedereen op de pier zich ingescheept, in totaal 3486 man.

Achteraf lijkt het bijna alsof de operatie te goed was verlopen. Anderhalf uur nadat het eskader was vertrokken, begaf de stuurinrichting van de Imperial het. De jager tolde rond en ramde bijna een kaik met Mike Cumberlege en Nicholas Hammond aan boord; ook zij ontsnapten uit Kreta in deze richting.* In opdracht van schout-bij-nacht Rawlings keerde de Hotspur om om bemanning en soldaten, een mengeling van voornamelijk de Black Watch en Australiers, van boord te halen. Op de Imperial kreeg men opdracht meteen over te springen zodra de Hotspur langszij kwam. Een groep straalbezopen Australische soldaten moest benedendeks blijven. Zodra iedereen die kon springen aan boord was, voer de Hotspur weg en bracht met torpedo's de Imperial tot zinken. De aan boord gebleven Australiers gingen mee ten onder.

De rest van de eenheid had zijn snelheid intussen tot vijftien knopen teruggebracht, zodat de overvolle Hotspur weer kon aansluiten. De schepen van Rawlings waren nu meer dan een uur te laat. Ze zaten nog vrij dicht bij de Straat van Kasos en het eiland Scarpanto met zijn vijandelijke vliegveld. 'Bij het ochtendgloren', schreef een officier op het vlaggenschip, 'waren we dus nog in de Egeische Zee, waarbij we naar het zuiden draaiden toen de zon om zes uur opkwam. In de verte zagen we de eerste golf aanvalsvliegtuigen.'13

* De motor van de Dolphin had het begeven en dus hadden Cumberlege en Hammond vlak voordat Chania in handen van de Duitsers viel in de haven een andere boot gekaapt waarmee ze naar Iraklion waren gevaren. Twee dagen later viel een Messerschmitt hen in de Libische Zee aan. Cumberlege raakte gewond, zijn neef Cle en matroos eerste klas Saunders kwamen om. In de baai van Sollum zagen ze aan de rookslierten verderop aan land dat ze op de frontlinie afgingen; ze draaiden daarom naar het oosten en voeren door naar Mersa Matru, waar ze door de marine werden gefeteerd.

Het bombardement, dat met vijf Stuka's begon, ging in golven en duurde zes uur. De Hereward werd het eerst geraakt en moest omdraaien om te proberen Kreta nog te halen. De Orion werd die ochtend twee keer aangevallen; twee keer was het echt raak en zes a zeven keer bijna, waardoor het schip onder de waterspiegel schade opliep. De twee voltreffers gingen door drie tussendekse ruimtes heen, waar de meesten van de duizend soldaten opeengepakt zaten. De verwoesting leverde een visioen van een militaire hel op: 260 doden en 280 zwaargewonden. De onderofficieren die ervoor hadden gekozen aan dek te blijven en de achttien Brens te bedienen om zo de luchtafweer van het schip te vergroten, hadden een gelukkige keuze gemaakt. 'Sinds mijn jeugd,' schreef dezelfde officier op de Orion, 'had ik me al afgevraagd hoe het zou zijn om aan de Aanval van de Lichte Brigade mee te doen. Nu weet ik het.'

De Dido was ook doelwit. Achter elkaar vielen twee bommen, de ene vernietigde een geschuttoren en de andere ontplofte in de overvolle eetzaal. Ruim honderd soldaten kwamen om, door de explosie, door de brand of door verdrinking toen er water naar binnen gepompt werd om te voorkomen dat het vuur zich naar de munitiekamer verspreidde.

Toen de zwaar beschadigde schepen die avond de haven van Alexandrie inliepen, blies een door een zoeklicht beschenen doedelzakspeler van de Black Watch vanaf de brug een lijkzang. Mannen huilden zonder schaamte. Meer dan een vijfde van de eenheid in Iraklion was ten onder gegaan, de meesten op zee en niet in de strijd met de parachutisten.

Geisoleerd opererende groepjes zoals patrouilles, en ook de gewonden in het militaire ziekenhuis in Knossos, moesten achterblijven. Sommigen die van Griekse burgers van de terugtocht hoorden, kwamen te laat. Anderen staken het eiland over om zich bij de achterhoede van de Argyll & Sutherland Highlanders aan de zuidkust te voegen.

Jack Hamson en zijn honderd man op de flank van het Idagebergte hoorden voor het eerst van de nederlaag toen achterblijvers van een bij Knossos gestationeerde Griekse militiegroep langs zijn stelling stroomden. Hamson geloofde hen niet. Op 30 mei kwam een van de klim uitgeputte koerier in de Nidavlakte: 'Ze zijn uit Iraklion gevlucht, de Engelsen. Ze zijn weg. Er kwamen schepen die ze 's nachts meenamen, twee nachten geleden. De strijd is afgelopen. Jullie moeten ervandoor.'14 Het bericht werd bevestigd door Satanas, die ook zei dat op 28 mei een grote Italiaanse eenheid was geland bij Sitia aan de oostkant van het eiland. Mussolini had gewacht tot de Duitsers de strijd hadden gewonnen voordat hij troepen van de Zuidelijke Sporaden naar het oostelijke en rustigste deel van het eiland stuurde. Italiaanse torpedobootjagers hadden de week daarvoor deelgenomen aan een reeks in het algemeen weinig succesvolle aanvallen op Britse oorlogsschepen, en hun bommenwerpers hadden op 25 mei de haven van Ierapetra aangevallen.

In Rethymnon hadden kolonel Campbell en zijn twee Australische bataljons geen weet van deze gebeurtenissen. Het kleine landingsvaartuig met voorraden uit Souda bereikte hen in de vroege ochtend van 28 mei. De jonge marineofficier die het bevel erover voerde, luitenant Haig, had niet Freybergs boodschap met instructies voor de evacuatie bij zich, dit vanwege de verwarring in Souda en op het Creforce-hoofdkwartier in de nacht dat Layforce aankwam. Haig kon Campbell alleen vertellen dat hij naar Sfakia aan de zuidkust moest. Zijn verantwoordelijkheidsbesef weerhield Campbell ervan zijn missie in Rethymnon af te breken alvorens hij er officieel van was ontheven. Helaas mislukten diverse pogingen per vliegtuig boodschappen af te werpen.

De aankomst van Haig was een paar uur nadat de twee tanks van de Australiers ten zuiden van Chania in een aanval op de Duitse steunpunten bij Perivolia waren vernietigd. Zowel Campbell als Sandover zag nu in dat ze de Duitse greep op de kustweg niet konden doorbreken. Een voorstel in de richting van Souda aan te vallen werd afgewezen; Campbell wilde blijven proberen de vijand van het vliegveld weg te houden, zoals hem was opgedragen.

Diezelfde ochtend stuurde generaal Ringel de hoofdmoot van zijn eenheid hun kant op. De artillerie van het 95ste Bergregiment van luitenant-kolonel Wittmann en de motorrijders-, verkennings- en antitankdetachementen van de 5de Bergdivisie zouden de weg effenen voor het 85ste en het 141ste Bergregiment. Tanks van het 31ste Pantserregiment, dat die dag in Kastelli Kissamou landde na door guerrilla-acties te zijn opgehouden, zouden vooruitgestuurd worden om ze te steunen. De orders van Wittmann waren 'de vijand oostwaarts via Rethymnon naar Iraklion continu te achtervolgen. Eerste doel is Rethymnon en het ontzet van de daar strijdende parachutisten.'15 Hoewel die rampzalig was voor Campbells eenheid, leidde de verkeerde beoordeling van Ringel ertoe - de Duitse inlichtingendienst werkte nog steeds ontzettend slecht - dat hij alleen het 100ste Bergregiment in de achtervolging zuidwaarts naar Sfakia stuurde. Zodoende ontsnapte de hoofdmoot van de Britse, Nieuw-Zeelandse en Australische troepen op het eiland.

Op de avond van de volgende dag, 29 mei, waarschuwde een Griekse officier Campbell dat de Britten Iraklion hadden verlaten en dat een Duitse eenheid daarvandaan vanuit het oosten naar Rethymnon oprukte. Intussen was het artillerieregiment van Ringel, dat vanuit het westen oprukte, zich gaan inschieten en groepen motorrijders waren Rethymnon binnengegaan. Er was nog weinig voedsel en munitie. De hele nacht stonden Australische soldaten om beurten op het strand de morseletter 'A' te seinen, voor het geval marineschepen hen kwamen redden. De volgende ochtend vervolgden de Duitsers hun opmars vanuit Rethymnon naar het vliegveld, dat Campbell met de overlevenden van het 1ste Australische Bataljon verdedigde. Het Bataljon van Sandover, het 11de, zag weldra de tanks en motorrijders komen. De twee commandanten overlegden per veldtelefoon. De compagnie op de kustweg moest zich al sprongsgewijze terugtrekken, maar door precisiegeweervuur werden de Duitsers behoorlijk opgehouden. 'Het spelletje is uit, Aussies!' riepen de Duitsers.16

Duitse vliegtuigen hadden pamfletten afgeworpen met ernstige waarschuwingen voor represailles tegen de burgerbevolking mocht het verzet doorgaan, en Campbell verwierp terecht het idee van nodeloze slachtoffers. Als beroepsmilitair vond hij dat de hopeloze situatie moest uitmonden in onderhandelingen over capitulatie. Boekhouder en zakenman Sandover dacht dat iedereen de kans moest krijgen weg te komen en stelde voor dat hij de leiding nam over mensen die de heuvels in wilden trekken. De twee mannen concludeerden in dit laatste gesprek dat ze van mening verschilden en wensten elkaar het beste. Campbell raakte krijgsgevangen, terwijl Sandover na een verblijf van verscheidene maanden in de bergen met dertien officieren en 39 onderofficieren en soldaten per onderzeeer naar Egypte ontsnapte.

De Kretenzische mentaliteit van grootmoedigheid deed zich bij de nederlaag nog sterker gevoelen. Bij hun vertrek kreeg Ray Sandover een boodschap van een van de vele vrijwilligers die hen in de strijd hadden geholpen: 'Majoor, mijn grootste wens is dat u op de dag dat we weer vrij zijn bij mij thuis een glas wijn komt drinken. Daar gaat het nu om.'17

19 De overgave

31 mei en 1 juni

In de nacht van de grote operatie in Iraklion nam de marine in Sfakia in vier torpedobootjagers de eerste duizend evacues aan boord. De angst achter te blijven was de beste aansporing voor de vermoeide manschappen. Met brandende voeten sjokten ze de bergweg vanuit Vryses op. De ene gemene bergkam volgde op de andere toen de kronkelweg op een hoogte kwam waar de wintervaste vegetatie plaatsmaakte voor grijze schalie. In het westen werd het uitzicht beheerst door de besneeuwde toppen van de Witte Bergen, waaronder de Venizelosberg.

Uiteindelijk werden hun inspanningen beloond met een onverwacht vergezicht achter de pas. Onder hen lag de Askifouvlakte, een vruchtbare platte kom (de soldaten noemden haar 'de schotel') met weiden, boomgaarden, perceeltjes bouwland en stroompjes. Stefanides vond deze beschutte vlakte met een doorsnede van enkele kilometers te idyllisch voor de oorlog. 'De Luftwaffe', schreef hij, 'week zelfs van haar route af om een verlaten en gammele tractor kapot te schieten.'1

De twee Australische bataljons onder bevel van brigadegeneraal Vasey en de laatste drie lichte tanks van het 3de Regiment Huzaren namen bij Askifou zelf positie in. Het Nieuw-Zeelandse 23ste Bataljon nam de pas voor zijn rekening. De volgende ochtend kwamen er weer bergtroepen in zicht. Maar toen ze merkten dat de stelling sterk was, stokte hun opmars. Door de actie de vorige dag bij Babali Chani wilden ze liever geen risico's nemen.

Met het einde van de slag in zicht waren deze mannen uit Beieren en Tirol van het 100ste Bergregiment van Bad Reichenhall wat luchthartig geworden. Ze zagen er heel informeel uit. Velen hadden hun warme jas en broek verruild voor een buitgemaakt Brits tropenpak, wat natuurlijk enige verwarring veroorzaakte. Het bontst maakten ze het toen ze het dorp Askifou hadden veroverd. Ze plunderden het rijkste huis, dat van een pasgetrouwd paar, en namen de uitzet van de vrouw mee. De Tirolers hadden nu haar subtiel geborduurde slipjes en onderjurken op als bescherming tegen de zon. Met hun korte broek, gespierde dijen en schoenen leken ze meer op een dansgroepje dan op gevechtstroepen.

Aan het zuidelijke uiteinde van de Askifouvlakte lag de Imbroskloof, een diep ravijn van een grote schoonheid. Waugh vergeleek de natuurlijke, met pijnbomen begroeide rotsterrassen ervan met een zeventiende-eeuws barok landschap. Degenen die het eerst waren aangekomen hadden niet beseft dat dit ravijn een veel veiliger en makkelijker afdaling naar de kust mogelijk maakte.

De weg uit het noorden liep een paar kilometer door en eindigde dan opeens bij een rotswand die op de Libische Zee uitkeek. In de sterke geur van pijnbomen en wilde tijm riep het zicht op de zee heftige, zij het gemengde gevoelens op: opluchting dat de tocht voorbij was, angst dat ze na zo'n beproeving misschien toch niet weg zouden komen en ontzetting over het laatste stukje steile weg, niet meer dan een geitenpad over een steil aflopende rotswand. Nog nooit was het falen van de militaire autoriteiten om de weg met de haven te verbinden zo duidelijk gevoeld.

De Australiers maakten van de afdaling naar Komithades, het laatste dorp voor Sfakia, een 'schapenrace', zodat iemand, 'als hij eenmaal in de verkeersstroom zat, niet kon (en niet mocht) stoppen.'2 Maar voor de gewonden en invaliden en ook voor wie geen schoenen had, was de afdaling een pijnlijke bedoening. Een groep gewonden die overdag de afdaling maakte, werd door een luchtaanval verrast. Gelukkig hadden ze hun helm niet op om minder op een gevechtseenheid te lijken, en een moedige korporaal van de medische dienst liep voorop met een rodekruisvlag te zwaaien. De piloten van de Messerschmitts zagen de vlag op tijd, bewogen hun vleugels als teken van herkenning of zwaaiden vanuit de cockpit en vlogen weg.

Het Creforce-hoofdkwartier, vanwaaruit kapitein Morse met Alexandrie in verbinding stond en de evacuatie organiseerde, was ondergebracht in de rotswand onder het einde van de weg in een grot die Geoffrey Cox omschreef als 'een decor voor de legende van de Cycloop'.3 Daar liet Freyberg Puttick bij zich komen om hem te zeggen dat deze het eiland af moest omdat de bevelvoering van Weston over de achterhoede een divisiehoofdkwartier overbodig maakte. Puttick arriveerde met zijn officieren op donderdag 29 mei, vlak voor het donker. Hij salueerde voor Freyberg en zei: 'We hebben ons best gedaan. We hebben gedaan wat we konden.'

Freyberg had ook besloten zijn eigen staf te laten vertrekken. Maar iemand moest die morgen met orders naar brigadegeneraal Vasey, die de Australische achterhoede aanvoerde. Er werd geloot onder de lage officieren. Het slachtoffer, Geoffrey Cox, zag zichzelf al als krijgsgevangene, maar dankzij een behulpzame Australier op de 'bovenverdieping', zoals de steilte werd genoemd, vond hij een voertuig dat het nog deed. Hij reed naar de Askifouvlakte, overhandigde de orders, kreeg een ontvangstbewijs en was net op tijd terug om met zijn collega's en leden van de Britse militaire missie aan boord van de Australische kruiser hmasPerth te gaan.

Die nacht, de nacht van 29 op 30 mei, was de grootste evacuatie. Schout-bijnacht King was op hms Phoebe aangekomen, in gezelschap van de kruisers Perth, Calcutta en Coventry, drie torpedobootjagers en het transportschip voor commandotroepen hms Glengyle, waarvan de landingsvaartuigen van onschatbare waarde waren. Ruim zesduizend man werd aan boord genomen.

Stefanides en Michael Forrester behoorden tot degenen die aan boord van de Perth kwamen. Een half jaar later hoorden ze van haar ondergang met alle bemanningsleden voor de kust van Java na een aanval van Japanse bommenwerpers. Benedendeks vonden de Nieuw-Zeelandse officieren tot hun afschuw enkele van de Commando's die de achterhoede moesten vormen. Maar het was erg ingewikkeld en ondoorzichtig om vast te stellen wie opdracht had te blijven en wie toestemming had weg te gaan.

Freyberg en de overgebleven stafofficieren van de verschillende hoofdkwartieren werden de nacht daarop in twee Sunderlandvliegboten opgehaald.

Toen de 5de Nieuw-Zeelandse Brigade op de ochtend van 30 mei de steilte afdaalde, was brigadegeneraal Hargest, die zich evenals Puttick en Freyberg tijdens de terugtocht doortastender en oordeelkundiger had betoond dan tijdens de slag, hevig ontdaan over de jammerlijke staat van de achterblijvers beneden. Hongerig en dorstig grondpersoneel, nog steeds wel een paar duizend man, leefde zonder enige zweem van militaire discipline als kolonies oeverzwaluwen in grotten in de ravijnen. Overdag liepen ze paniekerig rond, vooral bij de nadering van vliegtuigen, en 's nachts plunderden ze de slinkende voorraden voedsel en water. Toen in de eerste nacht, die van 28 mei, de gewonden werden geevacueerd, probeerden sommige van deze mensen zich bij hen aan te sluiten - ze hadden een noodverband om hun ongeschonden hoofd gedaan - maar de echte gewonden schreeuwden naar hen en de meesten dropen beschaamd af. Er was bekendgemaakt dat alleen georganiseerde groepen ingescheept zouden worden, en daarom klampten achterblijvers elke officier aan met het verzoek een groep van hen te maken en met hen naar de inscheping op te marcheren. De Nieuw-Zeelanders, met de bajonet op het geweer, hadden een kordon gevormd om te zorgen dat de gevechtstroepen het eerst vertrokken. 'Ik stond op scherp,' schreef Hargest later. 'Wij hadden de last gedragen en gingen nu als brigade aan boord, en niemand die ons tegen kon houden.'4

Ondanks Hargests vastbeslotenheid was de keuze wie zou blijven en wie mocht vertrekken niet zo eenvoudig. Officieren zouden voorrang krijgen omdat ze na terugkeer in Egypte opnieuw bataljons moesten formeren. En aan het begin van de middag kwam een order dat het 'hoofdkwartier van elke eenheid zich vanavond moet inschepen.'5 Aantallen onderofficieren en soldaten werden toen per bataljon verdeeld.

Later op de middag werd er plotseling geschoten. Een detachement bergtroepen, 22 man sterk, was tot de Sfakiakloof aan de westkant van de steilte doorgedrongen. Een compagnie Nieuw-Zeelanders zette het klem, terwijl Charles Upham, die weliswaar door dysenterie erg verzwakt was, zich met zijn peloton omhoogwerkte en vervolgens de vijand van bovenaf vernietigde.

's Nachts probeerden achterblijvers langs de gewapende piketten te glippen, die moesten voorkomen dat mensen de boten bestormden. En toen de groepen die zich mochten inschepen, opmarcheerden, liepen ze het laatste stuk door een haag van afgewezenen. 'Sommigen smeekten,' schreef Kippenberger, 'de meesten keken gewoon verwezen toe, en we voelden ons vreselijk opgelaten.'6 Een paar probeerden zich in een colonne te voegen, maar werden woedend weggeduwd. Het Maori-detachement had een achterhoede die beschikte over Thompson-machinepistolen en een Luger om zo nodig te schieten. Een aantal officieren gedroeg zich niet veel beter, ook al was hun tactiek eleganter. Myles Hildyard hoorde de onmiskenbare stem van een jaargenoot uit Eton zeggen dat hij een 'inschepingsofficier' was en erdoor wilde.

Tegen het eigenbelang in negeerden sommige soldaten een order dat gewonden die niet zelf konden lopen moesten achterblijven en deden ze veel moeite zwaargewonde kameraden door het kordon heen te krijgen.*

Op het strand naast de kleine haven van Sfakia stond een enorme rij voor de landingsvaartuigen. Hoop en vrees wisselden elkaar af naargelang de rij opschoof of stilhield. Twee van de torpedobootjagers hadden moeten omkeren, zodat men minder mensen kon ophalen. Een Nieuw-Zeelandse officier beschreef het welkom van 'marinestemmen met een keurig Dartmouth-accent' die in het duister 'Vooruit, doorlopen!' riepen.7 Maar slechts 1500 man werd die nacht ingescheept.

* De eerste nacht, die van 28 mei, noteerde hmas Napier als 'vracht': 36 officieren, 260 mensen met een andere rang, 3 vrouwen, 1 Griek, 1 Chinees, 10 opvarenden van een koopvaardijschip, 2 kinderen en 1 hond.

Na de chaos op het land, was iedereen zeer ingenomen met de doeltreffendheid van de marine. Kalme orders van marineofficieren gaven een gevoel van vertrouwen terug dat verloren leek, en velen vonden de infanterie opeens maar een amateuristische instelling. De uitgeputte en hongerige soldaten konden heel moeilijk in de netten naar boven klauteren en daarom bogen matrozen zich voorover om hen aan hun hemd aan boord te trekken.

Sommigen bleken op hetzelfde schip te zitten als waarmee ze naar Griekenland waren gegaan of het hadden verlaten. Matrozen kwamen met bekers cacao en boterhammen met cornedbeef, net als bij de vorige evacuatie. Kippenberger op hmasNapier zag dat een Australische bevelvoerder en zijn adjudant aan boord kwamen, maar toen ze ontdekten dat hun bataljon zich niet had ingescheept, gingen ze weer aan land.

Maar het gevaar was nog niet helemaal voorbij voor wie vertrok. Michael Forrester, die aan boord van de Perth was toen die op 30 mei werd getroffen, begreep opeens wat een luchtaanval betekende voor mensen op een schip op zee. 'Mijn god, de gezichten van die matrozen benedendeks,' zei hij later.8 En Kippenberger 'kwam tot de conclusie dat het aan land beter was dan op een schip.'9

In de vroege ochtend van 31 mei vertrok schout-bij-nacht King weer uit Alexandrie met twee kruisers, de Phoebe en de Abdiel, en twee torpedobootjagers. Na een onderhoud met Wavell had Cunningham besloten het risico van nog een expeditie naar Kreta te nemen, hoewel de Middellandse Zeevloot al flink gedecimeerd was bij de verdediging van het eiland. 'Het kost de marine drie jaar om een nieuw schip te bouwen,' had hij verklaard. 'Het kost driehonderd jaar om een nieuwe traditie op te bouwen. De evacuatie gaat door.'

De marine was terecht trots op haar werk. Een veelgebruikte toast in de officiersmessen van de Middellandse Zeevloot was: 'Op de drie eenheden, de Royal Navy, de Royal Advertising Federation en de evacues.'10 In deze laatste krachtproef vertrok de eenheid van admiraal King met bijna vierduizend man om drie uur in de ochtend van 1 juni. Ze keerden veilig terug, maar de luchtafweerkruiser hmsCalcutta, die was gestuurd om hun dekking te geven, werd nog geen honderd mijl van Alexandrie tot zinken gebracht.

Bij aankomst in Egypte sjokten de meeste mannen, nog uitgeput van hun martelgang door de bergen, de loopplank van hun schip af. Maar sommige bataljons stelden zich op de kade in het gelid op, inclusief rechterflankeurs, en marcheerden vervolgens weg: ze wilden zich geen verslagen leger voelen.

Achteraf gezien had men waarschijnlijk meer troepen kunnen ophalen. De marine had gedacht dat de schepen met heldere maan kwetsbaar zouden zijn voor duikbommenwerpers en ook overdag tijdens de lange midzomerse dagen. Maar ondanks Ultra wist Cunningham niet dat het risico voor zijn schepen sterk verminderd was omdat de terugtocht van het viiiste Luchtkorps in verband met Operatie Barbarossa in zijn laatste stadium was beland.

Veel is al gezegd over het feit dat onder de achtergebleven manschappen geen officier hoger dan luitenant-kolonel zat en dat een veel hoger percentage officieren dan soldaten ontsnapte.

Jack Hamson, die met een groep van de Argylls bij Tymbaki gevangen werd genomen, ventileerde de begrijpelijke frustratie van een krijgsgevangene. 'Een van de ergste dingen in die kwestie was het idee dat hoge officieren extra waardevol waren, dat zij de plicht hadden zichzelf te redden, dat ze niet totaal betrokken waren bij de operaties die ze leidden, dat ze alleen hun best hoefden te doen en de gelegenheid zouden hebben het een andere keer nog eens te proberen. Hoewel de zaken niet geheel te vergelijken zijn, denk ik dat de marinetraditie dat de bevelhebber het laatst wordt gered, misschien beter is. Er waren een paar goede uitzonderingen, die door hun zeldzaamheid veel te opvallend waren, maar over het geheel genomen zag je niet zozeer een sauve-qui-peut als wel een verfoeilijk en schandelijk gevecht om voorrang, een beroep op het voorrecht te ontsnappen op grond van rang en dienstjaren.'11

Freyberg, de generaal die tot op het laatst in Griekenland was gebleven om er zeker van te zijn dat zijn mannen veilig wegkwamen, bleef weer zo lang hij kon. Zijn terugkeer naar Egypte was van wezenlijk belang, al was het maar vanwege zijn contact met Ultra. Mocht iemand met zijn faam in handen van de Duitsers vallen, dan zou dat bovendien een onnodige propagandanederlaag hebben opgeleverd. Brigadegeneraal Inglis bood aan te blijven, maar Freyberg wilde daar niets van weten.12 Of Weston of Laycock had moeten blijven, is een moeilijke vraag. Het had echt geen zin de vijand het genoegen te schenken hoge officieren gevangen te nemen. Maar de morele vraag is nog onbeantwoord, vooral omdat het zelfzuchtige optreden van sommigen in schril contrast stond met de onbaatzuchtigheid van de regimentsofficieren, onderofficieren en soldaten die vrijwillig in plaats van anderen achterbleven.

Voornamelijk dankzij de dagboeken van Evelyn Waugh (de inlichtingenofficier van Layforce) en zijn roman Officers and Gentlemen is de aandacht in deze zaak komen te liggen bij kolonel Laycock als commandant van de achterhoede. Vlak voordat hij het eiland verliet, zei Freyberg op de avond van 30 mei tegen Laycock: 'Je kwam hier het laatst, dus ga je ook het laatst weg.'13 Op de laatste bijeenkomst van generaal Weston op de middag van 31 mei werd dit bevestigd. Evelyn Waugh legde deze bijeenkomst in het oorlogsdagboek van Layforce vast: 'Laatste orders van creforce voor de evacuatie: a) stellingen van layforce niet tot de laatste man verdedigen, maar zolang als nodig is om de terugtocht van andere gevechtseenheden te dekken; b) geen terugtocht voordat het hoofdkwartier daartoe opdracht geeft; c) layforce scheept zich in na de andere gevechtseenheden maar voor de achterblijvers.'14 Maar later die dag zei Laycock tegen zijn brigademajoor Freddie Graham dat generaal Weston tegen hem had gezegd: 'Jij en je staf en al je troepen die je weg kunt krijgen, moeten vanavond vertrekken: mijn staf zal ervoor zorgen.'15Hij zei dat dit was gebeurd nadat een stafofficier erop had gewezen 'dat Laycock nog twee bataljons van zijn brigade in Egypte had.'16 Het is nauwelijks voorstelbaar dat iemand van Westons staf Layforce voorrang wilde geven terwijl ze zelf hun mariniersbataljon moesten zien weg te krijgen.

Een aannemelijker versie is dat Laycock Weston aan het begin van de avond te pakken kreeg, lang na de bijeenkomst in de grot, en hem zo ver kreeg dat het brigadehoofdkwartier van Layforce mocht vertrekken. Waugh schreef in zijn priveverslag: '[Weston] belastte eerst Bob met de taak [van de overgave], maar besefte later dat het idioot was een prima vent daarvoor op te offeren en koos in plaats daarvan [Colvin].'17

Kort na zonsondergang ging Graham op instructie van Laycock in de grot van Creforce verslag uitbrengen. Hij trof daar generaal Weston en kolonel Colvin.

Generaal Weston vroeg me of ik papier, potlood en carbonpapier had, waar ik gelukkig bevestigend op kon antwoorden. Vervolgens zei generaal Weston: 'Ga op die koffer zitten en neem deze brief op. Maak er drie doorslagen van.' Toen dicteerde hij de capitulatie van Kreta! De brief had de vorm van een korte operationele instructie voor de officier van wie ik al gezegd heb dat ik zijn naam niet zal noemen [i.e. Colvin]. Hij moest zich, zodra het licht werd, aan de vijand overgeven. Generaal Weston nam twee van de doorslagen die ik had gemaakt, gaf er een aan de desbetreffende officier, stopte de andere in zijn zak en besloot met de woorden: 'Wel heren, er zit een miljoen drachme in die koffer, in de hoek daar staat een fles gin, tot ziens en het beste.' Hij liep de grot uit en de heuvel af de duisternis in. Later vertrok hij per vliegboot, die was gestuurd om hem op te halen.18

Graham staarde vertwijfeld 'naar het armzalige stukje papier'. Het bevestigde zijn ergste vrees dat er na die nacht geen evacuatie meer zou zijn. Hij stond op en riep de sergeant-majoor van de brigade. Zij zouden een landingsvaartuig bemachtigen en proberen er later in te ontsnappen.

Laycock en Waugh moeten kort daarna zijn aangekomen. Ze stuurden Graham en iedereen van Layforce die ze konden vinden naar het strand in Sfakia om in de rij te gaan staan voor de landingsvaartuigen die naar de torpedobootjagers gingen. Evelyn Waugh schreef voor tien uur 's avonds het volgende in het oorlogsdagboek.

Toen kolonel Laycock merkte dat de hele Creforce-staf zich had ingescheept en gezien het feit dat alle gevechtseenheden nu klaar voor inscheping waren en er geen contact met de vijand was, gaf hij op eigen gezag luitenant-kolonel Young opdracht de manschappen over de weg naar Sfakia te brengen met vermijding van de drukke hoofdtoegang tot de stad en eigenhandig voorrang te krijgen zoals neergelegd in de divisieorders.19

Deze versie was wel dichter bij de waarheid dan die van Laycock, maar nog steeds onoprecht. Laycock wist na de middagbijeenkomst heel goed dat Weston en de rest van het Creforce-hoofdkwartier zouden vertrekken. Er was op dat moment geen contact met de vijand omdat de Duitsers 's nachts niet vochten. Detachementen bergtroepen hadden tegen die tijd het bruggenhoofd omsingeld en Waugh had zelf opgetekend dat er tegen zonsondergang werd geschoten. Het hoofdpunt - de bewering dat alle gevechtstroepen klaar voor inscheping waren - was volstrekt onjuist. De mariniers en het 7de Australische Bataljon waren er nog niet en Layforce had opdracht te blijven totdat zij veilig weg waren.

Laycock stuurde de boodschap pas om elf uur 's avonds naar Young, toen hij met de staf van het brigadehoofdkwartier op het strand op een landingsvaartuig stond te wachten dat hen naar een van de oorlogsschepen zou brengen. Hij vroeg om een vrijwilliger, maar de meeste daar aanwezige soldaten mompelden dat ze geen geschikt schoeisel voor zo'n tocht hadden. Soldaat Ralph Tanner, de bediende van Evelyn Waugh, werd voor de klus gekozen omdat hij geen bezwaar maakte. Niemand kon hem vertellen waar het hoofdkwartier van George Young was, en daarom klauterde hij omhoog naar het begin van het Sfakiaravijn. Hoewel het niet ver was, was het terrein in het donker erg moeilijk, en hij dwaalde rond en riep om Layforce. Uiteindelijk bracht iemand van het D-Bataljon hem naar hun hoofdkwartier in de grot, waar Young hem sherry aanbood die hij na aflevering van de boodschap naar binnen goot. Young zei dat hij zou proberen zijn mannen te sturen, maar hij moet hebben vermoed dat de mensen in vooruitgeschoven posities niet genoeg tijd hadden het strand te bereiken. Tanner nam dit antwoord voor Laycock mee. Buiten bedacht hij dat hij sherry op een lege maag had genomen en stak een vinger in zijn keel. Toen hij bij het strand kwam, was Laycock nergens te bekennen. Tanner was zo zwak dat hij, toen hij met het laatste landingsvaartuig naar een torpedobootjager werd gebracht, het net niet kon inklimmen. Een matroos pakte de ongewoon dunne Tanner bij zijn broekriem en trok hem aan boord.20 Laycock onderscheidde Tanner later voor zijn inspanningen.

Wat betreft het gedrag van Laycock en Waugh is er geen sprake van lafheid. Beide mannen gaven tijdens de terugtocht in ruime mate blijk van hun onbevreesdheid - in het geval van Waugh eigenlijk een doodswens. Maar in een andere context liet Graham doorschemeren dat Waugh misschien 'persoonlijk gruwde van gevangenneming'.21 Dat lijkt heel goed mogelijk en is volmaakt te rijmen met de voor anderen verbazingwekkende, maar voor hemzelf vanzelfsprekende moed die Waugh op Kreta toonde.

Laycock had ook het volste recht te menen dat hij in Egypte meer kon betekenen voor de oorlogsinspanning dan wanneer hij als krijgsgevangene achterbleef, maar wat hij zelf over de overgave zegt, spreekt niet in zijn voordeel. 'Mijn opdracht was met de mannen te vertrekken, maar ik weet niet zeker of in zulke gevallen de bevelvoerder zich net zoals een scheepskapitein moet opstellen en als laatste moet vertrekken. Ik wijt het feit dat zovelen achterbleven aan een slechte organisatie op het strand, beter gezegd aan het geheel ontbreken van organisatie.'22 In dit verslag over de gebeurtenissen op Kreta had Laycock gelijk toen hij zei dat de Commando's geen geschikte troepen voor een achterhoede waren. Maar ze hadden die klus gekregen omdat ze de enige beschikbare verse troepen waren, en dat ze niet geschikt waren is een slecht excuus voor het hooghartig in de wind slaan van orders.

Uiteindelijk voerde Colvin de overgave niet uit. Hij schijnt die nacht samen met Laycock, Graham en Waugh te zijn vertrokken, hoewel zij hem niet noemen. Op het laatste moment wist Laycock Westons instructie voor de overgave naar George Young terug te sturen. Hij had de naam Colvin doorgestreept en vervangen door 'een op het eiland achtergebleven hoge officier'.

Young, die zijn krijgsgevangenschap gelaten onderging, gaf Laycock daar nooit de schuld van. En de suggestie van een andere officier dat Young moest achterblijven omdat hij niet behoorde tot 'de chic' of 'fatjes', zoals Waugh hen noemde, is verkeerd: die zaten haast niet op Kreta, maar voor het merendeel in het B-Bataljon, het vroegere 8ste Commando, toen in een vergevorderde staat van ontbinding in kamp Sidi-Bishr bij Alexandrie.

Evelyn Waugh vond de ineenstorting op Kreta symbolisch voor de ineenstorting van de Britse heersende klasse. In een brief aan Diana Cooper schreef hij een paar maanden later: 'De Engelsen zijn een zeer verachtelijk volk. Dat wist ik tot nu toe niet. Nu ken ik hen door en door en ze doen me walgen.' Toen hij jaren later Officers and Gentlemen schreef, maakte Waugh Ivor Claire, de officier van de Household Cavalry die zijn soldaten in de steek laat, tot de personificatie van dit verraad. Toen dit boek in juni 1955 verscheen, luidde de opdracht: 'Voor generaal-majoor sir Robert Laycock. Moge iedere militair zoals hij zijn.' Daarop stuurde Ann Fleming Waugh een telegram: 'Neem aan dat de opdracht voor Laycock alias Ivor Claire ironisch bedoeld is.'23 De reactie van Waugh vond ze 'tamelijk woest, maar niet helemaal gesimuleerd'.

'Je telegram schokt me,' schreef hij. 'Natuurlijk is er geen samenhang tussen Bob en Claire. Als je zoiets suggereert, is dat het einde van onze mooie vriendschap... Zet in godsnaam dat idee van Bob = Claire van je af... Houd op over Laycock, sodemieter op ermee, E. Waugh.' In zijn dagboek schreef hij: 'Ik antwoordde dat, als ze ook maar een vermoeden van dit vreselijke feit zou uiten, dit het einde van onze vriendschap zou zijn.'24

De term 'dit vreselijke feit' neemt niet echt het vermoeden weg. En ook al staat de figuur Ivor Claire niet voor een enkel individu, maar voor het gevoel van Waugh dat zijn mythe van hun dappere compagnie meteen al was doorgeprikt, hij en Laycock waren de enige officieren van de oorspronkelijke groep in het 8ste Commando die naar Kreta gingen. In Officers and Gentlemen redt Waugh Tommy Backhouse (de romanfiguur die het meest op Laycock lijkt) uit het morele moeras door hem op weg naar Kreta van een kajuitstrap te laten vallen. Waugh zei later dat officieren zich op Kreta schandelijk hadden gedragen, waarbij velen van gemotoriseerd vervoer gebruikmaakten en de gewonden lieten lopen. Hoe ver dat schandelijke gedrag ging, is natuurlijk moeilijk te bepalen. De welhaast totale chaos van de terugtocht leverde schandelijke taferelen op, maar dat was op kleine schaal, vooral onder regimentsofficieren. Hoewel kolonel Colvin instortte, en volgens het verslag van sergeant Stewart een onderofficier in zijn bataljon doordraaide door 'een vaak terugkerende zenuwzwakte', lieten veel andere officieren zich van hun goede kant zien, vooral George Young en zijn adjudant Michael Borwick van de Greys, en Colvins onderbevelhebber Ken Wylie, die volgens Waugh 'de eer van de Commando's had gered door een krachtige en succesvolle tegenaanval te leiden.' (Zowel Young als Wylie kreeg de Distinguised Service Order.) Freddie Graham spande zich erg voor zijn mannen in, en Laycocks leiding in de slag had bewondering gewekt. Maar het doorgeven van de opdracht tot overgave en het vertrek van het brigadehoofdkwartier brachten Waugh sterk aan het twijfelen. Zijn kataclysmische kijk op het debacle op Kreta zal zeker een vleugje zelfhaat hebben bevat.

Van iedereen die was achtergelaten, waren de Australiers van het 7e Bataljon van luitenant-kolonel Theo Walker terecht het meest verbitterd. Ze waren zeker van een plaats op de schepen en waren naar het strand afgedaald na tot op het laatste moment het gebied op 'de bovenverdieping' te hebben verdedigd. Van alle manschappen die zich die nacht zouden inschepen, moesten zij de langste en moeilijkste route afleggen. Onderweg werden ze opgehouden door recalcitrante achterblijvers die het pad niet wilden vrijmaken en rancuneuze officieren die hen allerlei controles lieten ondergaan. Merkwaardig genoeg misten de Australiers de doortastendheid die de Nieuw-Zeelanders de nacht daarvoor hadden getoond.

Zonder te beseffen dat meer dan tweehonderd man van Layforce was voorgedrongen, wachtten ze geduldig in het gelid op het strand. 'Toen kwam de grootste teleurstelling,' schreef hun onderbevelhebber later in gevangenschap, 'het geluid van ankerkettingen door het kluisgat.'25

Veel van de andere achtergeblevenen dachten dat de marine de volgende nacht zou terugkomen. Ze beseften dat de overgave ophanden was. Sommigen werden 's nachts misleid. Een inschepingsofficier op het strand stelde Jack Smith-Hughes gerust met: 'Ze komen morgen terug.' Uiteindelijk ontsnapte Smith-Hughes een paar maanden later per onderzeeer van het eiland; daarna zag hij toevallig die majoor in een restaurant in Cairo en vertelde hem haarfijn wat hij van hem dacht, wat hem een zekere genoegdoening schonk.

Sommige Australiers van Walker wilden zich niet bij de overgave neerleggen. Toen ze de volgende morgen soldaten witte vlaggen zagen uitspreiden, vroegen ze hem of ze die moesten neerschieten. Maar vanaf het strand klonk al het bevel dat alle manschappen hun geweer van patroonhouder en grendel moesten ontdoen. Ze kregen te horen dat de evacuatie voorbij was en dat ze zoveel mogelijk witte doeken moesten uitspreiden. De meesten gingen op zoek naar eten en water. Een groep Australiers doodde een ezel en ging stukken vlees roosteren.

George Young weigerde het aanbod van zijn adjudant hem bij de overgave te vergezellen. Borwick moest het de manschappen vertellen. Maar toen Borwick hen bij elkaar had, werd zijn stem door tranen verstikt. 'Laat maar, sir,' zei een korporaal die zijn arm vastpakte, 'we weten dat het niet uw schuld is.'26Young ging alleen op zoek naar een Duitse officier om de capitulatie aan te bieden. In plaats daarvan kwam hij kolonel Walker tegen, die hoger was, en hij overhandigde hem de door Laycock gecorrigeerde order, gericht aan 'een op het eiland achtergebleven hoge officier'. Walker volgde het pad naar het dorp Komithades en vond daar een Oostenrijkse officier van het 100ste Bergregiment.

'Wat doe je hier, Australie?' zei de Oostenrijker in het Engels.27 'Ik vraag me af wat jij hier doet, Oostenrijk?' antwoordde Walker. 'We zijn allemaal Duitser,' zei hij.

Na de overgave klommen veel achtergeblevenen vanaf het strand weer de heuvel op. 'Daar', meldde Myles Hildyard van de Sherwood Rangers in zijn dagboek, 'gingen ze het weinige eten dat ze hadden, klaarmaken en terwijl ze zichzelf gevangenen waanden en volkomen veilig, kwamen Duitse vliegtuigen overvliegen, die hen beschoten. Een van onze mannen werd meteen gedood. De gewonden lagen in een kerkje, en een van hen was onze sergeant-majoor Fountain met twaalf kogels in zijn lijf. We hoorden later dat hij gestorven is. Drie Duitsers die naar buiten renden en naar de vliegtuigen gebaarden weg te wezen, werden ook gedood.'28

Voordat de bergtroepen hun gevangenen bijeendreven, waarschuwden commando-officieren hun mannen zich van hun 'kutjes' te ontdoen (een boksbeugel plus mes dat het embleem van de Midden-Oosten-Commando's was geworden) voor het geval de Duitsers zin hadden mensen van speciale eenheden te executeren. De meeste werden in een put gegooid.

Vooral de Spaanse republikeinen waren doodsbang voor gevangenneming. De Duitsers zouden hen bijna zeker aan het Spanje van Franco overdragen, waar ze net als alle andere overgedragen republikeinen, van de militiaman tot de ex-minister in de volksfrontregering, zouden worden doodgeschoten. Gelukkig bedacht de medische officier van het bataljon, kapitein Cochrane, die in Spanje bij de Internationale Brigade had gezeten, dat ze bij ondervraging moesten doen alsof ze uit Gibraltar kwamen.

Sommige soldaten probeerden aan gevangenneming te ontkomen door de bergen in te trekken. Verscheidenen kwamen daarbij om. Jaren later werd het lijk van een soldaat op een ontoegankelijke plek ontdekt door een van de meest vermaarde verzetsstrijders, Manolis Paterakis, toen hij illegaal op een steenbok joeg. Andere soldaten hadden meer succes en staken in gammele boten de Libische Zee over. Een landingsvaartuig lag de hele dag na de overgave in een grot afgemeerd en vertrok toen het donker werd met 36 man aan boord. Bergtroepen openden vanaf de helling het vuur, maar schoten niet raak. Vanuit Rethymnon en vervolgens Iraklion rukten de bergregimenten van generaal Ringel, voorafgegaan door tanks en motorrijders, over het eiland op. Na Agios Nikolaos kreeg het voorste detachement in Pachia Ammos een paar lichte tanks in het oog. Deze voertuigen leken verlaten en dus ging een Duitse officier op onderzoek uit. Hij zei dat de Italiaanse bemanning zich bibberend van angst achter hun tank schuilhield, maar Duitse verhalen over hun bondgenoten moeten altijd met een korreltje zout worden genomen.

Deze Italiaanse eenheid had meegedaan aan de ongehinderde landingen in Sitia die op 28 mei begonnen. De Italiaanse bezetting van de oostelijke provincies Sitia en Lasithi viel onder de verantwoordelijkheid van de Siena-divisie van generaal Angelo Carta, die aan het Albanese front met weinig succes tegen de Kretenzische Vijfde Divisie had gevochten.

Voor degenen die in Sfakia gevangen waren genomen, was de tocht terug naar Chania over dezelfde vreselijke weg het gruwelijkst: een dubbele portie 'via dolorosa'. De enige troost voor het aan de noordkust gevangengenomen Regiment van Wales was dat hun dit retourtje bespaard bleef.

Een Duitse propagandafoto toont een duizendpoot van mannen in ganzenmars die voortkronkelt zover het oog reikt. Velen hadden geen schoenen meer en moesten zich behelpen met stukken karton die met lappen aan hun voeten waren vastgemaakt. Behalve wat Kretenzische dorpelingen onderweg gaven, was er weinig te eten. Menigeen had in een week tijd niet meer dan een blikje cornedbeef en een paar scheepsbeschuiten gehad.

Onderweg waren uitbarstingen van geweervuur in de verte een opsteker voor de mensen die het jaar daarvoor bij het 50ste Midden-Oosten-Commando in Iraklion hadden gezeten en met John Pendlebury hadden samengewerkt. Onwetend van zijn dood waren ze er zeker van dat hij nu bezig was, maar waarschijnlijk waren het Duitse executiepelotons die als represaille Kretenzische francs-tireurs doodschoten.

De omstandigheden in het gevangenkamp op het terrein van het veldhospitaal ten westen van Chania waren ontzettend slecht, voornamelijk door het gebrek aan belangstelling van de Duitse autoriteiten. De ter bewaking van de gevangenen aangewezen parachutisten lagen liever met hun lichaam glimmend van de olijfolie op het strand te zonnen, terwijl hun officieren druk in de weer waren met verliescijfers en condoleancebrieven voor de familie. De Kretenzers namen nogal aanstoot aan hun naaktheid. Maar door de nonchalance van de bewakers konden Britse gevangenen het kamp uitglippen om met de hulp van dorpelingen op voedsel uit te gaan en in sommige gevallen om hun spullen op te halen die ze in het begin van de terugtocht hadden achtergelaten.

Het leven van de gewonden hing af van de snelheid waarmee ze naar Athene terug konden. Sandy Thomas, die in Galatas was getroffen, moest van de andere patienten worden gescheiden omdat zijn been door gangreen was aangetast. Tot verbazing van iedereen raakte hij zijn been niet kwijt. Thomas kwam tast. Tot verbazing van iedereen raakte hij zijn been niet kwijt. Thomas kwam transportvliegtuigen vanuit Maleme zo goed werkte.

Veel gevangenen ontsnapten en voegden zich bij de achterblijvers die in de bergdorpen van de Kretenzers onderdak kregen. Myles Hildyard en een collega-officier van de Sherwood Rangers, Michael Parrish, besloten echter per kaik de oversteek naar Turkije te wagen. Stomtoevallig kwamen ze bij het onbewoonde eiland waar de Kalanthe was gezonken, en wel de dag nadat vissers twee lichamen en een blikken doos met daarin de correspondentie van sir Michael Palairet en koning Georgios ii hadden gevonden. Hildyard begroef de twee lichamen, waarvan er een de restanten van een Brits uniform en een zegelring droeg. Bijna vijftig jaar later ontmoette hij Harold en Nancy Caccia en ze kwamen tot de conclusie dat hij Nancy's broer Oliver Barstow had begraven, wiens lichaam na de explosie nooit was gevonden. Na aankomst in Turkije brachten Hildyard en Parrish de doos met paperassen naar de ambassade.

20 Cairo en Londen

Na Kreta was de terugkeer naar Egypte de terugkeer naar een irreele alledaagsheid. Dat kwam zowel op persoonlijk als op officieel vlak op veel manieren tot uiting. Michael Forrester kwam op de Perth aan, nam de trein naar Cairo en zat die middag te midden van strak in het uniform zittende stafofficieren van het algemeen hoofdkwartier aan de thee in de Geziraclub. 'Cairo was nog net zo als toen ik wegging.'1

Stefanides merkte weldra dat de molen van de militaire bureaucratie nog steeds voortmaalde. Wie had gediend in de expeditiemacht in Griekenland en vervolgens op Kreta, kreeg bericht dat over de hele periode van zijn afwezigheid uit Egypte de koloniale toelage op zijn loon werd ingehouden. De zwarte humor tierde dan ook welig. Zo zou er een speciale evacuatiemedaille komen met de inscriptie ex creta.

In Londen was de humor wat spottender, maar alle luchthartigheid kon niet verhelen dat men zich ongerust maakte, zelfs bang was dat de oorlog zou worden verloren. Afgezien van de val van Griekenland was Londen in april zwaar gebombardeerd, het Lagerhuis was op 10 mei geraakt en nu bedreigde Rommel Libie. De populaire pers stond vol angstwekkende verhalen dat Hitler een invasie van Engeland vanuit de lucht zou overwegen. En het tot zinken brengen van de Bismarck in de Atlantische Oceaan woog geenszins op tegen de schok van het verlies van het Britse slagschip hmsHood.

Het debacle op Kreta had een uitwerking die in geen verhouding stond tot het aantal manschappen dat erbij was betrokken. En de poging van Churchill om met zijn steun aan Griekenland de publieke opinie in Amerika aan zijn zijde te krijgen sloeg in haar tegendeel om. 'De reactie van de Verenigde Staten op de verliezen van onze marine bij Kreta en op de ondergang van de Hood is erg slecht geweest', schreef David Eccles in Washington aan zijn vrouw Sybil. 'Waarom zijn ze banger voor de dood dan voor de gevolgen van een nederlaag?' Zij antwoordde dat Kreta 'een vreselijke twijfel had gewekt of we wel op het goede spoor zitten'.2

Voor Churchill, de meest hartstochtelijke voorvechter van Kreta, was de val ervan een harde en persoonlijke klap. Hij kreeg ook veel kritiek over zich heen. Harold Nicolson, die toen op het ministerie van Informatie zat, schreef in zijn dagboek: 'De mensen zitten in de rats over... Kreta en hebben het gevoel dat we er waarschijnlijk nog een keer worden uitgegooid. Die sprong van tweehonderd mijl is inderdaad angstaanjagend. Allicht dat mensen zeggen dat als ze van tweehonderd mijl ver Kreta kunnen innemen, wat gebeurt er dan met Engeland?' Tot ergernis van Nicolson vond Churchill deze stemming 'louter angsthazerij van het Lagerhuis'.

In Cairo schreef de Britse ambassadeur sir Miles Lampson nog tijdens de evacuatie na een onderhoud met Wavell in zijn dagboek: 'Ik geloof niet dat ik onze Archie ooit zo somber heb gezien.'3Wavell was vooral treurig over de vreselijke verliezen die zijn oude bataljon van de Black Watch tijdens de terugkeer uit Iraklion had opgelopen. En de adjudant van Wavell, Peter Coats, meldde de ontreddering van Freyberg. 'Nu ik dit schrijf, zit generaal Freyberg tegenover me in mijn kantoor. Een geknakte Goliath, en bijna in tranen. Zijn stiefzoon, Guy McLaren, is naar verluidt in de Sahara omgekomen. Wat een thuiskomst heeft de arme man gehad.'

Een van de meest bewonderenswaardige eigenschappen van Freyberg was dat hij weigerde de schuld op anderen te schuiven. Voor hem was in Cairo de sfeer na de ramp dubbel vervelend. De raf kreeg een groot deel van de smaad over zich heen. Het was een herhaling, of liever verheviging van de tegenbeschuldigingen na de val van Griekenland, toen de raf en het leger elkaar op alle niveaus beschuldigingen naar het hoofd slingerden, en soldaten en vliegers met elkaar vochten in de bars en straten van Alexandrie. Een luchtmachtgeneraal vond het algemeen hoofdkwartier 'een gegons van gemelijke activiteit, dat doet denken aan een omgevallen bijenkorf'.4 'Iedereen schold elkaar voor rotte vis uit,' zei Peter Wilkinson bondiger.5

Maar voor Freyberg moest het ergste nog komen. Omdat hij nooit probeerde de schuld op ondergeschikten af te schuiven, voelde hij zich extra verraden door brigadegeneraal Inglis, die direct na de evacuatie naar Londen was teruggegaan en op 13 juni Churchill had gesproken. Het grootste deel van zijn mondelinge verslag voor de premier betrof het gebrek aan voorbereiding en denkkracht op het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten. Maar hij gaf ook zijn kijk op de afhandeling van de slag.

Ik ben lang niet tevreden [schreef Churchill de volgende dag aan generaal Ismay voor het comite van de chefs van staven] over de verdedigingstactiek van generaal Freyberg, hoewel de bovengenoemde tekortkomingen volledig in aanmerking moeten worden genomen. In een tijdsspanne van meer dan 36 uur na het begin van de luchtlandingen schijnt er in de westelijke sector geen enkel soort tegenaanval te zijn geweest. Er is niet geprobeerd een mobiele reserve van de beste troepen te formeren, al was het maar een paar bataljons. Er is niet geprobeerd vliegveld Maleme te blokkeren, hoewel generaal Freyberg wist dat hij geen luchtmacht in de slag zou hebben. Het hele plan was gebaseerd op een statische verdediging van stellingen in plaats van de snelle uitroeiing van de luchtlandingstroepen.6

In dit stadium werd nog niet gewezen op Freybergs totale onbegrip ten aanzien van de nooit gerealiseerde invasie vanuit zee, hoewel dit de voornaamste reden was waarom hij, Puttick en Hargest zich terughoudend hadden opgesteld. Churchill besefte later dat Freyberg de bedreigingen vanuit de lucht en vanuit zee precies omgekeerd had beoordeeld, maar hij begreep nooit de omvang of de precieze gevolgen hiervan. En het onderzoek dat op aandringen van Churchill onder leiding van brigadegeneraal Salisbury-Jones in Cairo werd ingesteld, had geen toegang tot de Ultra-boodschappen, zodat dus nooit werd beseft hoe weinig de verdediging van Chania in de cruciale nacht van 21 op 22 mei voorstelde.

Het 'verraad' van Inglis hield Freyberg de rest van zijn leven bezig, ongetwijfeld deels omdat de kritiek was doorgespeeld aan Churchill, zijn eigen vriend en beschermheer. En toen er later zowel bedekte als openlijke kritiek op zijn afhandeling van de slag kwam, vooral in The Fall of Crete van Alan Clark, heeft Freyberg zichzelf kennelijk wijsgemaakt dat Inglis vrijwel eigenhandig de kijk van het nageslacht op zijn rol in de slag had verdraaid.

Voor generaal Student leidde zijn 'rampzalige overwinning' op Kreta ook tot een pijnlijke anticlimax. Samen met zijn hoogste officieren werd hij op Hitlers hoofdkwartier, de Wolfschanze, uitgenodigd, waar de Ridderkruizen van het IJzeren Kruis werden uitgereikt. Tijdens de koffie na het middageten richtte de Fuhrer zich opeens tot hem. 'Natuurlijk weet u, generaal, dat we nooit meer zo'n luchtlandingsoperatie uitvoeren. Kreta heeft getoond dat de tijd van parachutistentroepen voorbij is. Dit wapen staat of valt met de verrassing. En de factor verrassing heeft zichzelf overleefd.'7 De meeste mannen van Student gingen vervolgens als grondtroepen naar Rusland. De ironie is dat Londen intussen in grote paniek was over een invasie door parachutisten, dat de Britten en Amerikanen hun eigen luchtlandingseenheden aan het formeren waren en dat generaal Student in de herfst van 1944 het bevel voerde over het front bij Arnhem, toen de grote geallieerde luchtlandingsoperatie mislukte.

Iedere parachutist die de slag overleefde, kreeg een IJzeren Kruis, maar voor Student zelf bleef Kreta altijd 'een bittere herinnering'.8 De Duitse verliezen tussen 20 mei en 2 juni bedroegen 3986 doden en vermisten en 2594 gewonden: de op de eerste dag gedode parachutisten vormden de helft van dit totaal. Deze zware verliezen, 'vooral het aantal vermisten, schreef het Duitse opperbevel toe aan de zeer actieve Kretenzische francs-tireurs.'9

Het verlies van 350 vliegtuigen, vooral de 151 Junkers-transportvliegtuigen, bijna eenderde van Students vloot, was nog erger voor de oorlogsinspanning van de nazi's. De invloed van Kreta op de Russische campagne was dat de Duitse productie van transportvliegtuigen in verband met de luchtbrug naar Stalingrad steeds tegen een achterstand bleef aankijken. Zoals gezegd was de gedachte dat de slag om Griekenland en die om Kreta Operatie Barbarossa met fatale gevolgen vertraagden niet meer dan een vrome wens.

Freyberg was niet de enige die tijdens zijn verblijf op Kreta met idee-fixen behept raakte. Kort na zijn terugkeer naar Egypte ging Evelyn Waugh op het strand in Alexandrie een discussie over de terugtocht aan met Gerry de Winton en Randolph Churchill. 'Hij vond,' aldus de Winton, 'dat iedereen zich daar zeer laf had gedragen.' De Winton wees Waugh erop dat in Griekenland 'iedereen tot op het laatst de rug recht hield,' omdat ze daar niet te maken hadden gehad met onafgebroken bombardementen en een oververmoeidheid die uiteindelijk alle moed fnuikt. Maar Waugh wilde daar niet aan en bleef erbij dat er op Kreta van een schandelijk gebrek aan moed sprake was. 'Ik vond dat hij er nogal kinderlijk over deed,' aldus de Winton.10

Waugh kwam fris met Layforce aan, terwijl anderen al zeven dagen en nachten met weinig slaap aan het vechten waren. Ook kon hij niet het hele effect van de luchtaanvallen beoordelen, want die waren de laatste dagen sterk verminderd doordat het viiiste Luchtkorps zich in verband met Operatie Barbarossa begon terug te trekken. En de kennismaking van Layforce met Kreta verliep weliswaar niet erg vrolijk, maar was toch niet te vergelijken met de verpletterende teleurstelling van soldaten die na een week vechten ervan overtuigd waren dat ze de vijand hadden verslagen.

Laycock zei nogal verrassend: 'Volgens mij hadden we het eiland helemaal niet moeten evacueren, omdat het verlies aan schepen en matrozen niet opwoog tegen de terugtrekking van ongeveer vijftienduizend soldaten die na de evacuatie van Griekenland al behoorlijk gedemoraliseerd waren.'11 Maar die ervaren soldaten, die met de juiste toevoegingen samen goed waren voor een paar divisies, waren op dat moment van de oorlog veel meer waard dan alle verloren gegane kruisers en torpedobootjagers, al was het maar omdat oorlogsschepen de opmars van Rommel niet konden stoppen.

Hamson beweerde heftig dat het alleen aan wil had ontbroken. 'We stonden er niet hopeloos voor; en een klinkende overwinning op de Duitsers in de lente van 1941 was militair gezien van zeer grote waarde.'12Zijn boute stelling is ongetwijfeld wat gekleurd door de frustratie van het gevangenkamp, maar ze is overtuigender dan die van bijvoorbeeld Chips Channon, die de slag al bij voorbaat als vergeefse moeite afdeed.

Het had de manschappen niet aan vastberadenheid ontbroken. Dat geldt ook voor de bevelhebbers op het eiland, hoewel men de indruk krijgt dat de fixatie op een aanval vanuit zee ook een excuus bood om moeilijke beslissingen op de lange baan te schuiven. Waar het de bevelhebbers, vooral Freyberg, aan ontbrak, was helder denken. Daardoor bleef hij in zijn eigen misvattingen gevangen. Elk Duits verslag van de slag benadrukt dat Freyberg ondanks de handicaps, waarvan de gebrekkige communicatie de grootste was, ongetwijfeld de mogelijkheden had in de kritieke periode van de eerste twee dagen de slag te winnen. Maar hij won hem niet, hij kon hem niet winnen doordat zijn fatale verkeerde interpretatie hem in de volkomen verkeerde richting dreef.

De vraag of het op lange termijn een goede zaak was geweest wanneer de geallieerden de slag hadden gewonnen, heeft een levendig debat opgeleverd. Veel in militair opzicht deskundiger mensen dan Chips Channon hebben gezegd dat het onmogelijk was geweest een garnizoen op het eiland te houden en te bevoorraden. Maar het hadden geen Britse troepen hoeven zijn. De vorming van een tweede Kretenzische divisie, aangevuld met andere van het vasteland ontsnapte Griekse manschappen, en de bewapening daarvan met buitgemaakte Duitse wapens waren voldoende geweest.

Daar is echter een verrassend argument tegen ingebracht. Als Kreta behouden was gebleven, had de koning der Grieken, Georgios ii, in dit laatste stukje koninkrijk het heft in handen willen houden. Maar de combinatie van zijn onverzoenlijkheid, de Kretenzische antimonarchistische houding en de politieke onrust in de Griekse strijdkrachten die in 1944 leidde tot de opstanden in Egypte, had de Griekse burgeroorlog eerder doen ontbranden en de Britse invloed op zowel het vasteland als Kreta geminimaliseerd. Een overwinning voor de Anglo-Griekse troepen in mei 1941 had dus geleid tot een communistische controle over het hele land na de Duitse terugtrekking in 1944.

De onvoorspelbaarheid van de Griekse politiek daargelaten, als de geallieerden de slag om Kreta hadden gewonnen, had Hitler niet ten koste van Operatie Barbarossa een tweede poging gedaan het eiland binnen te vallen. Hij had altijd sceptisch tegenover het plan van Student gestaan en er geen persoonlijk aandeel in gehad. Hij zou alleen tot een tweede invasie van Kreta zijn verleid als daar eind 1942 of begin 1943 bases voor langeafstandsbommenwerpers waren gevestigd vanwaar Liberators de olievelden in Ploesti zouden hebben aangevallen. Dan had hij hoognodige troepen van het Russische front moeten terughalen. Groot-Brittannie had die lente geen idee hoe belangrijk Kreta voor de oorlogsinspanning had kunnen worden, en velen vergaten dat later maar liever omdat de slag toch verloren was. Onder invloed van Amerika werd de aandacht vervolgens op Italie gericht en niet op de Balkan, zodat het zwaartepunt van de oorlog uit het oostelijke Middellandse Zeegebied verdween.

Maar voor de Kretenzers zelf en een handjevol Engelsen was de slag om Kreta nog lang niet voorbij.

iii

het verzet

21 Represailles, onderduik en verzet

In de korte periode van stilte na de gevechten waren veel Kretenzers eerst woedend en verbijsterd over de Britse incompetentie en de weigering wapens aan hen te geven. Die stemming duurde niet lang. Duitse represailles wekten al gauw weer haat tegen de bezetter op en sympathie voor de bondgenoten.

De Duitse wrok was sterk, vooral, zoals zo vaak, bij de achterhoede. De Wehrmacht had hier de tot dan toe zwaarste verliezen geleden. Gekwetste trots werd aangewakkerd door de woede dat zovelen van hun beste manschappen gedood waren voordat ze voet aan de grond gezet hadden. Ze vonden eigenlijk dat de Britten hun de gelegenheid hadden moeten geven eerst fatsoenlijk te landen. Maar dat was nog niets vergeleken met hun verontwaardiging over het verzet van Kretenzische burgers voor wie ze angst en afkeer voelden.

Iedere parachutist kreeg bij zijn intrede in het regiment een exemplaar van de 'Tien Geboden van de Parachutistendivisie' van generaal Student.1 Het negende gebod luidde: 'Vecht met ridderlijkheid tegen geregelde troepen van de vijand, maar ken geen genade voor guerrillastrijders.' In dit principe klonk een zeer Duitse houding ten aanzien van de oorlogsregels door: alleen beroepskrijgers mogen vechten en verder niemand. En op Kreta waren de paratroepers gestuit op een volksverzet zoals de Wehrmacht dat nooit eerder had ervaren.

De buitensporig grote verliezen van de Parachutistendivisie werden al gauw goedgepraat door verontwaardigde verhalen over Kretenzische opoes die met keukenmessen in bomen verstrikte parachutisten de keel doorsneden en over rondtrekkende bendes burgers die weerloze gewonde Duitse soldaten martelden op het slagveld. Zodra dit soort verhalen Berlijn bereikten, gaf Goring Student het bevel onmiddellijk een juridisch onderzoek in te stellen en tot represailles over te gaan. De represailles vonden op typische nazi-wijze plaats, voordat de twaalf militaire onderzoeksrechters de tijd hadden gehad hun bevindingen te rapporteren.

De eerste verklaringen onder ede werden op 26 mei afgenomen en het hele proces nam drie maanden in beslag. Rechter Scholz schreef op 4 juni in een voorlopig rapport dat: 'veel parachutisten op onmenselijke manier behandeld of verminkt waren', en dat 'Griekse burgers als francs-tireurs aan de gevechten hadden deelgenomen.'2 Rechter Rudel kon later, na een zorgvuldiger onderzoek, niet meer dan ongeveer vijfentwintig gevallen van verminking vaststellen op het hele eiland, die bijna allemaal vrijwel zeker na de dood hadden plaatsgevonden. Maar op 31 mei had generaal Student al het volgende bevel uitgevaardigd:

Het is zeker dat de burgerbevolking met inbegrip van vrouwen en jongens heeft deelgenomen aan de gevechten, sabotagedaden heeft verricht, gewonde soldaten heeft verminkt en gedood. Het is daarom de hoogste tijd alle dergelijke gevallen te bestrijden, represailles en strafexpedities te ondernemen die een afschrikwekkende werking dienen te hebben.

De strengste maatregelen dienen genomen te worden, en ik beveel daarom het volgende: de dood door de kogel in alle gevallen van bewezen wreedheid; en ik wens dat dit wordt voltrokken door dezelfde eenheden die dergelijke wreedheden hebben ondergaan. De volgende represailles zullen genomen worden:

1 Doodschieten

2 Boetes

3 Het volledig platbranden van dorpen

4 Uitroeiing van het mannelijk deel van de bevolking in het gebied in kwestie.

Mijn instemming is noodzakelijk voor de maatregelen onder 3 en 4. Alle maatregelen dienen echter snel en met voorbijgaan aan alle formaliteiten uitgevoerd te worden. Gezien de omstandigheden hebben de troepen hier recht op en het is niet nodig militaire tribunalen in te stellen om beesten en moordenaars te berechten.3

Toen dit bevel werd uitgegeven, protesteerde een aantal officieren tegen het lukraak executeren van burgers. Majoor graaf Von Uxkull, de chef-staf van de Parachutistendivisie, wees het plan onverschrokken af, en men zegt dat hij, toen het besluit werd aangekondigd, de bijeenkomst uitstormde, gevolgd door verscheidene andere officieren.* Kolonel Bruno Brauer, die later als generaal het bevel voerde over het garnizoen op Kreta, deed de verhalen over marteling af als verzinsels.

* Er bestaat echter twijfel of zo'n bijeenkomst wel heeft plaatsgevonden en baron Von der Heydte, een vriend van Von Uxkull, herinnert het zich niet.

Natuurlijk werden een paar officieren bereid gevonden leiding te geven aan de executiepelotons. In Kondomari, waar ongeveer zestig burgers werden doodgeschoten, stond het vuurpeloton onder leiding van luitenant Horst Trebes, die had deelgenomen aan de verovering van Heuvel 107 door dr. Neumann. Trebes, eerder lid van de Hitlerjugend, was in een genadeloze stemming: hij was de enige officier van zijn bataljon die er heelhuids vanaf was gekomen. (Trebes sneuvelde drie jaar later in Normandie, waar hij het bevel voerde over een bataljon parachutisten.) Maar Franz-Peter Weixler, de journalist die het neerstorten van het zweefvliegtuig had overleefd, kwam voor de krijgsraad en kreeg gevangenisstraf omdat hij een Kretenzer had helpen vluchten en foto's van de executies had gemaakt.

Een Duitse militaire arts die in Kastelli Kissamou, waar het detachement van luitenant Murbe bijna was weggevaagd, een onderzoek moest uitvoeren naar de beschuldigingen van verminkingen, rapporteerde dat Duitse troepen tweehonderd mannelijke burgers hadden geexecuteerd op grond van verhalen over verminking. (Volgens rechter Rudel hadden zich daar zes tot acht gevallen voorgedaan, het hoogste aantal op het eiland.) De dorpen Kakopetro, Floria en Prasses moesten ook boeten. Het latere Duitse opperbevel onder generaal Brauer, die meer openheid betrachtte, vermeldde de executie van in totaal 698 vermeende francs-tireurs, en van 180 mannen die vielen onder Students categorie 'Uitroeiing van het mannelijk deel van de bevolking in het gebied in kwestie'.

Op 3 juni moest Kandanos boeten voor het verzet tegen de opmars van de motorfietsdetachementen naar de zuidkust. 'Op deze plek lag Kandanos,' zo begon de Duitse proclamatie die werd opgehangen bij de zwart geblakerde ruines. 'Het werd vernietigd als represaille voor het doden van vijfentwintig Duitse soldaten.' En op 1 augustus vond een strafexpeditie plaats ten zuiden van Chania - 'Speciale Actie No. 1' - waarbij meer dorpen werden verwoest, onder andere Alikianos, Fournes en Skenes. Nog 145 mannen en twee vrouwen werden doodgeschoten, voor het merendeel afkomstig uit Fournes. Maar de meeste executies hadden al voor 10 juni plaatsgevonden, toen het State Department in Washington de Engelse ambassade ervan op de hoogte stelde dat Berlijn van plan was Britse en Kretenzische gevangenen te berechten voor wreedheden tegen Duitse paratroepen. De boodschap meldde dat 'bepaalde strafmaatregelen de parachutistentroepen noodzakelijk voorkomen, in elk geval ten aanzien van de Kretenzers.'4

De bisschop van Kydonia en Apokoronas, Agathangelos Xirouchakis, probeerde generaal Waldemar Andrae, de generaal die Student opvolgde als commandant van het eiland, ervan te overtuigen dat zijn beleid alleen maar tot meer bloedvergieten aan beide zijden zou leiden. Andrae 'was geneigd het met hem eens te zijn,' volgens het verslag dat werd samengesteld onder zijn opvolger, generaal Brauer, 'maar wenste dat eerst een machtsvertoon zou plaatsvinden opdat het verzoenend gebaar niet als een teken van zwakte zou worden opgevat. Dit machtsvertoon kreeg de naam "Volkenbond Onderneming".'5

Maar de operatie met deze absurd misplaatste naam kreeg eerder de vorm van een nieuwe strafexpeditie dan van een machtsvertoon. Op 1 september 'omsingelde een versterkt regiment Duitse bergtroepen [vermoedelijk ongeveer tweeduizend man] de vlakte van Omalos in de Witte Bergen, vanuit verschillende richtingen. Men stuitte op sporadische tegenstand, maar niet op een georganiseerde guerrilla. De Duitse verliezen bedroegen een dode en twee gewonden. De bevolking werd onderworpen aan een gerechtelijk onderzoek door de veldtribunalen. De tribunalen bevonden 110 mannen schuldig, onder wie 39 burgers en zes Britse militairen; allen werden standrechtelijk geexecuteerd wegens pogingen tot verzet.* Het Duitse opperbevel beschouwde de expeditie als een compleet succes, omdat de bevolking hiermee was ingeprent dat het ook in de meest afgelegen gebieden onmogelijk was aan de straffende hand van de veroveraars te ontkomen.'

Generaal Ringel, de commandant van de bergtroepen, was met andere bedoelingen in de Witte Bergen. Thuis, in de Alpen, was hij een hartstochtelijk gemzenjager en hij wilde dolgraag een exemplaar van de zeldzame Kretenzische steenbok verschalken. Manoussos Manoussakis, een jonge Kretenzische reserveofficier die naar de vlakte van Askifou was gegaan om linzen te kopen vanwege de voedseltekorten in Chania, werd door Ringel als gids gerekruteerd, maar hij wist te voorkomen dat ze een steenbok vonden.

Al gauw koos de Duitse propagandamachine een andere koers. De Engelstalige uitgave van het blad Signal publiceerde foto's van para's met plaatselijke jeugd, onder het bijschrift: 'Despite the tough battle no resentiments [sic] on Crete' ('Ondanks de felle strijd geen wrok op Kreta').

Onder de inwoners van Kreta was de haat tegen de vijand echter zo groot dat die soms absurde proporties kreeg. Zelfs na de oorlog werden nog tractoren en een stoomwals vernield die op de vlakte van Omalos bij de aanleg van een vliegveld werden gebruikt, alleen maar omdat ze van Duitse makelij waren.

* Van de 1135 Kretenzers die van het begin van de invasie tot 9 september 1941 werden geexecuteerd, werden er slechts 224 veroordeeld door een militair tribunaal.

Het bezette Kreta werd verdeeld in de Duitse hoofdzone en een aanvullende Italiaanse zone. De Italiaanse troepen die voornamelijk bestonden uit de Sienadivisie onder bevel van generaal Angelo Carta, werden gestationeerd in de twee oostelijke provincies Sitia en Lasithi. Generaal Carta had zijn hoofdkwartier in Neapolis en bestuurde zijn zone, inderdaad een van de rustiger delen van het eiland, met een inschikkelijkheid die de Duitsers afkeurden. Gezochte mannen als de communistische leider Miltiadis Porfyrogennis, over wie Harold Caccia zich ontfermd had, zouden zich schuilhouden in de Italiaanse zone.

De drie door de Duitsers bezette provincies Chania, Rethymnon en Iraklion werden onder de duim gehouden door garnizoenen in de belangrijkste steden en een netwerk van kleinere buitenposten onder bevel van een sergeant of een sergeant-majoor. Langs de zuidelijke kust, die verboden gebied werd toen de Britse hulp aan het verzet op Kreta serieuze vormen aannam, werd een lint van onderling verbonden wachtposten ingericht in een vergeefse poging clandestiene landingen te voorkomen.

De bergdorpen met hun krijgshaftige tradities vormden, zoals te voorspellen viel, de grootste bedreiging voor de Duitsers. Slechts met de grootste weerzin waagden de troepen zich in de berggebieden. Als ze in de buurt van mogelijke hinderlagen kwamen, bestookten ze de bosjes uit voorzorg met machinegeweervuur. Dankzij de krachtige garnizoenen die er waren gelegerd, waren de grote steden gemakkelijker onder de duim te houden. Maar door het betrekkelijke gebrek aan succes bij het rekruteren van verklikkers, was het voor de Duitsers hier veel moeilijker dan in de rest van bezet Europa om ontluikende verzetsorganisaties van nationalisten of communisten te infiltreren.

De Duitse commandant van de Festung, de 'Vesting' Kreta, had zijn hoofdkwartier in Chania. Als ambtswoning had hij het familiehuis van Venizelos in Chalepa ingericht, in het begin van de eeuw gebouwd door een Duitse architect. De eerste commandant van de Festung was generaal Andrae. In de herfst van 1942 werd hij opgevolgd door de meer verlichte Brauer, die in het voorjaar van 1944 weer werd opgevolgd door generaal Muller, de meest gehate van allemaal.

Daarnaast was er een divisiecommandant die zijn hoofdkwartier in Archanes had, ten zuiden van Iraklion, en zijn residentie in de Villa Ariadne. Op deze post verwierf Muller zijn reputatie van wreedheid, nog voor zijn promotie tot commandant van de Festung. Zijn vervanger, generaal Kreipe, die in een gezamenlijke Brits-Kretenzische operatie werd ontvoerd, was de laatste. Het totale aantal strijdkrachten van de Asmogendheden schommelde sterk, in samenhang met het verloop van de veldtocht in Noord-Afrika, de situatie aan het oostelijke front en de schattingen omtrent het gevaar van een invasie: het liep van rond de 75.000 manschappen in 1943 tot iets meer dan 10.000 op het moment van de overgave in 1945.

De levensomstandigheden op Kreta verslechterden drastisch onder de bezetting. De dreiging van uithongering groeide en slonk, maar gelukkig heerste er nooit een hongersnood zoals op het vasteland waar de mensen bij duizenden omkwamen. In Asi Gonia bijvoorbeeld, een gebied waar schapenroof een plaatselijke traditie was en zelfs de priester niet keek waar zijn vlees vandaan kwam, stierf alleen de zeer principiele schoolmeester van de honger. Maar allerlei grondstoffen waren moeilijk te krijgen. Leer werd zo goed als onvindbaar en dus werden er schoenzolen gemaakt uit oude autobanden. Een ervaren snijder haalde wel een dozijn paar uit een band.

Het leven was het moeilijkst in de grote steden, vooral voor wie geen boerenfamilie had. Maar voor wie wel aan landbouwproducten kon komen, stonden meer mogelijkheden open dan de zwarte handel. Duitse officieren en onderofficieren bleken verrassend vatbaar voor corruptie naarmate de bezetting voortduurde. Een familie in Iraklion kreeg een verwant vrij door de Kretenzische maitresse van een Duitse officier van voedsel te voorzien. Relaties met plaatselijke vrouwen vormden een disciplinaire overtreding, en aangezien er was voorzien in officiele legerbordelen voor het garnizoen, konden de straffen zwaar uitvallen. Een Duitse sergeant in Chania die een werkster zwanger had gemaakt, dwong haar een dronken zwerver in de haven te trouwen om een straf te ontlopen.

De handel met het vasteland kwam niet helemaal stil te liggen, ondanks de inbeslagneming van kaiks om te voorkomen dat ontsnapte krijgsgevangenen en achtergebleven soldaten van het eiland zouden ontkomen. Er konden genoeg boten aan confiscatie door de Duitsers ontsnappen om olijfolie en een keur aan Britten, Nieuw-Zeelanders en Australiers naar het vasteland te brengen, als ze maar konden betalen, en op de terugreis sigaretten en leden van de Kretenzische Divisie mee te nemen. De familie van Myles Hildyard wist pas dat hij in leven was (hij was als vermist opgegeven), toen hun bank in Newark telefonisch inlichtingen vroeg over een persoonlijke cheque van vijftig pond, uitgeschreven om zijn reis te betalen.

Een aantal van de in beslaggenomen kaiks zou voor een gruwelijk doel zijn aangewend. Ongeveer tweehonderd Kretenzische Joden, vooral afkomstig uit Chania en Iraklion, werden 's nachts weggevoerd. 'De ene dag waren ze er nog,' zo herinnerde een oude vrouw in Chania zich over haar buren, 'en de volgende ochtend waren ze weg.' Het precieze lot van de Kretenzische Joden is nog onduidelijk. Er waren een paar Joden uit Iraklion onder de slachtoffers van de represailles voor een Britse verrassingsaanval in juni 1942. Veel meer werden in de Agiagevangenis vastgehouden voor ze naar het vasteland werden overgebracht en vandaar naar de dodenkampen in Noord-Europa, maar de soe in Cairo kreeg berichten dat de meeste Joden op een schip waren gezet dat door een geallieerde onderzeeer tot zinken werd gebracht. Dit verklaart misschien waarom veel Kretenzers menen dat de meesten op kaiks werden verzameld, die vervolgens tot zinken werden gebracht, als de noyades van de Franse Revolutie.

Op 26 juli, bijna twee maanden na de verovering van Kreta, zette de onderzeeer hms Thrasher reservekapitein-ter-zee Francis Pool aan land op de zuidkust, in de buurt van het klooster van Preveli. 'Schipper' Pool, die onveranderlijk wordt beschreven als een 'kleurrijke figuur', kende de wateren rond Kreta goed. Voor de oorlog had hij de leiding van de vliegbootbasis van Imperial Airways op het eiland Spinalonga, een voormalige leprakolonie.

In de Turkse tijd werden berichten snel met trompetten doorgegeven langs de keten van kleine forten die tussen Chania en Sfakia waren opgetrokken. Het nieuws van de komst van Pool leek zich nog sneller over het eiland te verbreiden. Het optimisme op Kreta schoot omhoog. De Britten hadden beloofd terug te komen met wapens voor hen, vertelden de Kretenzers elkaar. Maar de opdracht van schipper Pool was veel prozaischer.

Hij was gekomen, oorspronkelijk voor een reis, om de evacuatie van achtergebleven en uit krijgsgevangenschap ontsnapte militairen te organiseren, die grotendeels in de richting van Preveli waren getrokken. Het was een immense taak, en een onderneming die de Kretenzers heimelijk toegejuicht zullen hebben. Hun dwangmatige edelmoedigheid - het huisvesten en voeden van degenen die waren gekomen om aan hun zijde te vechten - was uitgelopen op een immense belasting in dat jaar, waarin er voortdurend een dreiging van hongersnood hing.

Kretenzers klaagden zelden, zelfs niet als een kleine minderheid van militairen uit Groot-Brittannie en het Gemenebest zich een beproeving en een bedreiging betoonden voor degenen die de kogel riskeerden door hen te beschermen. Soms kon men op enige afstand van dorpen dronkemansgezang horen, zowel 'Tipperary' als 'Waltzing Matilda', wanneer in kaki gehulde, onvaste figuren probeerden hun zorgen te verdrinken. Een jaar na de invasie zwierven er nog zo veel achtergebleven militairen rond op het eiland dat Tom Dunbabin, toen hij het bevel over de soe-afdeling overnam en voorzichtig aan een paar dorpelingen opbiechtte dat hij Engelsman was, het laconieke antwoord kreeg: 'O ja, daar hebben we er heel wat van hier.'6

Schipper Pool werd naar de abt van Preveli gebracht, vader Agathangelos Langouvardos, een onverschrokken en betoverende oude man van enorme gestalte, die het goed vond dat het klooster werd gebruikt als een verzamelplaats voor ontsnappingen. Pool besloot langer te blijven om nog meer kandidaten te verzamelen en trok het binnenland in om contact te leggen met andere groepen. Nogal optimistische berichten over een veerdienst naar Egypte drongen zelfs door tot het slecht bewaakte gevangenkamp in Galatas en waren een verdere aanmoediging om te ontsnappen.

De deftige en discrete 'oom' Nikos Vandoulakis in Vafe verborg zoveel vluchtelingen op hun weg naar het zuidoosten dat hij bekend werd als 'de Britse Consul'. Een van de belangrijkste knooppunten in het netwerk van vluchtroutes was Asi Gonia, een groot dorp aan de oostelijke uitlopers van de Witte Bergen, waar het eiland zich versmalt. Evenals andere dorpen die begonnen ondergedoken militairen te verbergen, ontwikkelde het zich onder leiding van zijn kapitan, Petros Petrakas, tot een van de heldhaftigste centra van verzet op Kreta. Petrakas, een vriend en lijfwacht van Venizelos, kreeg de codenaam Beowulf, vanwege zijn Noord-Europese uiterlijk met blauwe ogen, blond haar en bakkebaarden.

In de bergen boven Asi Gonia nam ook luitenant-kolonel Papadakis, een reserveofficier die in 1922 door het Griekse leger was afgekeurd, gevluchte krijgsgevangenen in zijn huis op. Een van hen, Jack Smith-Hughes, een ongewone onderofficier van het Royal Army Service Corps, zou de eerste officier zijn die door de soe naar Kreta werd gestuurd om te helpen het verzet te organiseren.

Het publieke geheim van de onderzeeers voor de kust van Preveli kon niet verborgen blijven voor 'slechte Grieken' en de Duitsers. Britse officieren duidden deze snelle verspreiding van geheim gewaande informatie later aan als 'radio Kreta'. De Duitsers stuurden spionnen uit in veldtenue die zich als ontsnapte Britse soldaten voordeden om de vluchtroutes en de betrokken dorpen te ontdekken. Heel weinig Kretenzers trapten erin. Als dorpelingen zulke bedriegers ontdekten, 'ranselden ze hen af als ezels'7 terwijl ze hun aanhankelijkheid aan het grote Duitse Reich betuigden, en sleepten hen vervolgens naar het dichtstbijgelegen garnizoen, waar de dienstdoende officier wel verplicht was hen te bedanken, ongetwijfeld met een zuur lachje.

Vanwege het gevaar moest de oude abt van Preveli onderduiken in afwachting van zijn eventuele evacuatie naar Cairo. Door zijn verdwijning konden de monniken, die al even behulpzaam waren, alle schuld afschuiven toen de Duitsers op een ochtend het klooster omsingelden. Er werden geen vluchtelingen ontdekt, maar de Duitsers waren ervan overtuigd dat de hele gemeenschap schuldig was en beroofden de kloosterboerderij van alle vee en voorraden. Vervolgens richtten ze vlakbij een post in om te zorgen dat dit stuk kust niet meer door onderzeeers zou worden aangedaan.

Nadat schipper Pool nog eens 130 man verzameld had, vertrok hij op 22 augustus aan boord van hms Torbay, waarbij hij een record vestigde met het aantal mensen dat ooit in een enkele onderzeeer was gestouwd. De Torbay was befaamd om het excentrieke gedrag van zijn bijgevolg controversiele commandant, kapitein-ter-zee 'Crap' Miers vc. Een van zijn passagiers, majoor Ray Sandover, de Australische bataljonscommandant bij Rethymnon, voelde zich enigszins opgelaten in zijn half vergane uniform toen de kapitein hem bij zich op de commandotoren uitnodigde toen ze de haven van Alexandrie binnenliepen. 'Gebruikelijke exercitie, Nummer Een',8 beval Miers toen de bemanning was aangetreden om de groet te brengen. In het geval van de Torbay bestond de groet aan de schepen van Vichy-Frankrijk die aan de ketting gelegd waren, uit een rij blote achterwerken.

De eerste Britse missie die tot taak had een plaatselijke verzetsbeweging te organiseren en bij te staan, landde op 9 oktober op Kreta. Ze bestond uit twee man: Jack Smith-Hughes van de soe en Ralph Stockbridge van de isld - de Inter Services Liaison Department (Verbindingsdienst tussen de krijgsmachtonderdelen) - de schuilnaam van mi6. Stockbridge, een onderofficier-seiner die net van Cambridge kwam, wist weinig van radioverbindingen. Hij was naar de isld overgestapt van de Field Security Police, waarbij hij van december 1940 tot de evacuatie gediend had in Iraklion.

Van alle Britse officieren die in Kreta zouden dienen, was Jack Smith-Hughes - een advocaat met een briljante geest en een scherp gevoel voor absurditeit - het meest uitgesproken Brits. Hij was een lange, nogal stevige jonge man met roze wangen en in Kretenzer kledij viel hij opvallend uit de toon.

Smith-Hughes en Stockbridge maakten de overtocht uit Egypte met de onderzeeer hms Thunderbolt. Smith-Hughes vertelde zijn metgezel niet dat hun schip in werkelijkheid de oude Thetis was, die met man en muis was vergaan en later weer was geborgen. (De naamsverandering bood geen bescherming, want de Thunderbolt verging later in de oorlog definitief.) Nadat ze in het zuidwesten bij Tsoutsouros aan land waren gegaan, waar ze door het hele dorp onthaald werden, gingen ze op weg naar het huis van kolonel Papadakis in Vourvoure. Papadakis was de enige Kretenzische officier die Smith-Hughes had ontmoet bij zijn vlucht uit het krijgsgevangenkamp en de opdracht die hij meekreeg uit Cairo - een toonbeeld van vaagheid - luidde: 'ter plekke peilen wie er invloed had'.9

Hij had nauwelijks een minder geschikte kandidaat kunnen vinden dan deze gepensioneerde kolonel. Papadakis, een man met een nogal hoge dunk van zichzelf, riep zich onmiddellijk uit tot hoofd van 'Het Hoge Comite voor een Vrij Kreta', tot grote verlegenheid en vervolgens ellende van Britse officieren. Maar al was Papadakis dan zelf onmogelijk, hij had een handjevol opmerkelijke mannen om zich heen verzameld, die later een belangrijke bijdrage aan het verzet zouden leveren, vooral op het terrein van het inlichtingenwerk. Misschien was wel zijn grootste succes het rekruteren van Giorgos Chalkiadakis, het hoofd van de politie in Rethymnon. Blijvend nut leverde deze nieuwe ontmoeting op in de aanstelling van Giorgos Psychoundakis (de gids van SmithHughes op zijn eerdere ontsnapping naar Preveli) als hun vaste koerier.

Psychoundakis - een nar in de ware zin van het woord, want de grondslag van zijn grappen was een ontregelende eerlijkheid - zou zich ontpoppen als een van de markantste figuren van het verzet op Kreta. Hij was een herdersjongen met niet meer dan een uiterst elementaire scholing, maar zijn jeugdwerk telde vroegrijpe gedichten als 'Ode aan een inktvlek op de rok van een schooljuffrouw'. Zijn natuurtalent verschafte hem uiteindelijk internationale faam met The Cretan Runner, een ongeevenaard verslag van de jaren van bezetting en verzet. In 1988 werd hij geeerd door de Griekse Academie voor zijn vertaling van De Odyssee in Kretenzer dialect.

Hoewel Smith-Hughes en Stockbridge in dit vroege stadium weinig konden doen om het verzet te helpen, waren er al Kretenzers die de Duitsers bestreden. De schoonmaakactie in de Witte Bergen in de eerste week van september was gepaard gegaan met kleinere schermutselingen waarbij vier soldaten gedood waren. Op 9 september boden de Duitsers amnestie aan en, al kwam er weinig respons, ze beschouwden het als een succes. Maar tijdens een nieuwe schoonmaakoperatie in de tweede week van november werden zeven soldaten gedood.

Op 23 november kwam Monty Woodhouse op Kreta aan met de nieuwste kaik van Mike Cumberlege, de Escampador. Hij ging aan land bij Tris Ekklisies (Drie Kerken) om Jack Smith-Hughes af te lossen, die terugging naar Cairo om het bureau Kreta van de soe te gaan leiden. Woodhouse had vier van zijn beste studenten van het trainingscentrum van de soe in Haifa bij zich. Een van hen werd later een verrader en werd geexecuteerd door Tom Dunbabin, de hoogste Britse officier.

Woodhouse verwachtte een diep geheime landing, maar werd opgewacht door een ontvangstcomite van verbijsterende omvang. Behalve Jack SmithHughes waren de drie belangrijkste guerrillakapitans van Centraal-Kreta aanwezig: Manolis Bandouvas, zijn frereennemiPetrakagiorgis en Satanas, samen met een hele meute Britse, Nieuw-Zeelandse en Australische soldaten die riepen dat ze geevacueerd wilden worden. Een aantal van hen had een Kretenzische vriendin opgedaan en die wilden ze meenemen naar Egypte.

Jack Smith-Hughes verliet Kreta een week voor Kerstmis met drie abten, onder wie de 140 kilo zware abt van Preveli, die voor zijn dood de nieuwe Griekse regering in ballingschap zou beedigen. Woodhouse, toen een kapitein van 24 jaar, bleef als enig verantwoordelijke achter. Hij kon moeilijk overweg met Bandouvas, die van Smith-Hughes de codenaam 'Bo-Peep' had gekregen omdat hij zoveel schapen had.

Bandouvas was een gecompliceerde man. Hij was analfabeet, ontegenzeggelijk patriottisch, geslepen en eigenzinnig - Smith-Hughes zei dat hij de 'rusteloze, steelse blik van een rijke boer had'10 - en hij was een meedogenloze hoofdman die zich al te bewust was van zijn aanzienlijke aanhang in de dorpen van Centraal-Kreta en hij had er een hekel aan instructies door te krijgen van een jonge Engelsman, van wie die ook afkomstig waren.10Hij eiste later zonder succes een eigen radioverbinding met Cairo en het gezag over wapendroppings. De Duitse propaganda bracht het gerucht in omloop dat Woodhouse had geprobeerd Bandouvas over te halen Kreta deel van het Britse Rijk te laten worden, een verzinsel dat de communisten later als bewezen feit verspreidden.*

Petrakagiorgis kreeg de codenaam 'Selfridge' omdat zijn olijfperserij voor Kretenzische begrippen een grote onderneming was. Petrakagiorgis was een van de meest pro-Britse guerrillaleiders, maar ook hij kon zijn teleurstelling niet verbergen toen de soe in Cairo niet meer te bieden bleek te hebben dan een handjevol Italiaanse geweren uit de voorraden die in de Cyrenaica waren buitgemaakt.

* Bandouvas had, zoals de lange en onbetrouwbare gedenkschriften laten zien die hij op zijn oude dag dicteerde, grote moeite een andere dan zijn eigen waarheid te onderscheiden.

Een week of zeven na zijn aankomst kreeg Woodhouse versterkingen. De onderzeeer Torbay kwam in de nacht van 11 januari voor het strand van Tsoutsouros en zette twee officieren aan land die nauwelijks meer van elkaar konden verschillen. Xan Fielding was tenger, vol energie en iemand die weinig geduld had met domoren. Zijn bijtende boodschappen inzake de incompetentie van de soe te Cairo werden befaamd. Sandy Rendel, later lid van de Britse militaire legatie, omschreef zijn rapporten als 'pittig, genadeloos en bloeddorstig'.11 De Kretenzers vielen meteen voor zijn stevige gevoel voor humor en kregen respect voor zijn moed en zijn inzicht.

Zijn metgezel, van wie nooit iemand bevredigend heeft kunnen verklaren waarom hij voor speciale operaties was uitgekozen, was de moedige maar lompe kapitein Guy Turrall, die, als hij al niet model heeft gestaan voor de arme Apthorpe van Evelyn Waugh, een voortreffelijke kandidaat was geweest. Hij had ruime ervaring opgedaan in Afrika, in Abessinie, en het schijnt dat hij op het strand in alle ernst vroeg: 'Zijn de inboorlingen ons goed gezind?' Turrall weigerde zijn uniform in te ruilen voor de plaatselijke dracht en had zelfs zijn pyjama meegenomen en een emaillen wasbekken, tot grote verbazing van de Kretenzers. Alleen de donderbus ontbrak.

Naarmate ze hem vaker zagen, raakten de Kretenzers dieper onder de indruk van zijn Engelse excentriciteit. Guy Turrall was een enthousiast amateurgeoloog en -botanist. Zijn verzameling wilde bloemensoorten - in de ogen van de inwoners verschilde de ene plant niet van de ander - liet hen onverschillig. Maar een jonge Kretenzer die op een keer Turralls bepakking moest dragen, ontdekte dat die vol zat met rotsmonsters. Hij bracht de collectie drastisch in aantal terug.

Fielding en Turrall volgden het spoor van Jack Smith-Hughes naar kolonel Papadakis, boven Asi Gonia. Xan Fielding had al snel door dat er weinig te beginnen viel met deze zelfbenoemde leider van het pan-Kretenzische verzet: buiten zijn onmiddellijke omgeving werd Papadakis door niemand erkend. Kundige en toegewijde officieren als majoor Tsifakis, die rond Rethymnon een inlichtingennetwerk had opgebouwd, weigerden hem serieus te nemen. Avonden met Papadakis waren een marteling. Het feit dat Turrall geen Grieks sprak, maakte de conversatie er niet minder naargeestig op. Hij probeerde in het Frans te converseren. 'Wat ik zeggen wil, mon colonel, vous ne m'avez pas mis dans le tableau', is slechts een van zijn klassiek geworden uitspraken.

Fielding verhuisde al snel naar de streek rond Chania en de baai van Souda. Hij richtte zijn basis in bij de 'Britse Consul', Nikos Vandoulakis, in Vafe en begon inlichtingen over bewegingen in de lucht en op zee over te seinen naar Cairo, met de hulp van een kleine groep uitzonderlijk capabele en moedige jongelieden die bekendstonden als 'het Vijftal' en die onder leiding stonden van Markos Spanoudakis.

Britten en Kretenzers dachten aan de toekomst en aan de noodzaak van een tegelijkertijd zowel politieke als militaire organisatie om de activiteiten te coordineren. Op 1 april glipte Fielding het centrum van Chania binnen en liep naar het stadhuis. Hij ging het kantoor van de burgemeester binnen en botste bijna tegen een paar Duitse officieren die net naar buiten kwamen. De burgemeester, Nikolaos Skoulas, een oudere, patriarchale man, was eerst ontzet, maar bulderde vervolgens van het lachen. Tijdens deze ontmoeting bespraken ze de oprichting van wat de eok zou worden, de nationalistische verzetsbeweging van Kreta.

Turrall was intussen op zoek gegaan naar de communistische leider, generaal Mandakas. Hij banjerde rond over het eiland in zijn Britse uniform, een rij onderscheidingstekens op zijn borst, en vroeg de dorpelingen in het Engels of ze wisten waar de generaal was. Een zo ongeloofwaardige geheim agent mocht van geluk spreken dat hij niet aan de Duitsers werd uitgeleverd in de overtuiging dat hij voor hen spioneerde. Turrall slaagde er niet in contact te maken en dus zullen we helaas nooit weten hoe Mandakas zou hebben gereageerd op zijn stereotiepe verzoek om inlichtingen: om 'mis dans le tableau' te worden. Toen Monty Woodhouse in april werd teruggeroepen, ging Guy Turrall met hem mee.

Woodhouse' vervanger, Tom Dunbabin - 'O Tom' noemden de Kretenzers hem - arriveerde op 15 april 1942. Er was slechts tijd, noteerde hij later, voor 'een paar haastige woorden met Monty, die vertrok met het schip dat mij gebracht had, en ik bleef achter in mijn nieuwe rijk.'12

Dunbabin, een Tasmanier, en fellow van het All Souls College in Oxford, was een gerenommeerd archeoloog en de auteur van The Western Greeks. Hij was verwikkeld geweest in een vriendschappelijke Oxford-Cambridge rivaliteit met John Pendlebury. Op ongeregelde momenten zou Dunbabin zich in de volgende drie jaar wijden aan het zoeken naar nog niet ontdekte Minoische vindplaatsen, maar het succes was gering. 'Het is slecht verzamelen na Pendlebury,' schreef hij.13

Dunbabin had een krachtig getekend gezicht met een woeste snor die hij verstrooid rond een vinger draaide. Hij was op een innemende manier paradoxaal, in verschillende opzichten. Hij was verlegen, maar uiterst vastberaden. Hij was groot van gestalte en kon meedogenloos zijn als het nodig was, maar zijn stem kon op onverwachte momenten omhoogschieten. Jongere officieren die later werden uitgezonden, hadden nogal ontzag voor zijn wapenfeiten, bijvoorbeeld dat hij een hele dag in een boom had gezeten met uitzicht op het vliegveld van Tymbaki. Een van hen beschreef hem als 'immens moedig en immens bescheiden'.14 Maar hij beschikte over zowel morele als fysieke moed, een zeldzame combinatie. Paddy Leigh Fermor schreef: 'Een van Toms meest waardevolle eigenschappen was dat hij, net als Koetoezov in Oorlog en vrede voor Borodino, nooit iets nuttigs zou belemmeren en al wat schadelijk was zou tegenhouden; hij was een soort verkeersagent in de stroom der gebeurtenissen.'15

Dunbabin richtte zijn hoofdkwartier in vlak boven de Amarivallei en had zijn belangrijkste schuilplaats op de westelijke hellingen van het Idagebergte. De Amarivallei, en vooral het dorp Gerakari, stond onder Britse officieren weldra bekend als 'het paradijs', vanwege de overvloed aan eten en drinken en gastvrijheid. 'De mensen in de dorpen waren zo gastvrij,' schreef Dunbabin na de oorlog, 'dat ze je bij je mouw pakten als je door de smalle straatjes liep, om binnen te komen en een glas wijn met hen te drinken.'16 Ze genoten daar van de met wijnranken begroeide prielen, de kersenbongerds, de kaas uit het Idagebergte en van de Kedros, en ze keken naar 'de laatste zonnestralen op de kale top van de Psiloritis die daar recht tegenover oprees'.

Gerakari lag aan de 'hoge spionnenweg' over de westelijke en de centrale bergketens - de Witte Bergen, de Kedros en het Idagebergte; de dorpen langs de route waren georganiseerd als een snoer van tussenstations voor de doorvoer van radio's, de verdeling van wapens en als schuilplaats voor vluchtelingen. Het dorp werd ook de haard van het verzet in de Amarivallei. De Duitsers maakten het in 1944 met de grond gelijk en fusilleerden een groot aantal van degenen die Dunbabin bij zijn mouw gepakt hadden.

Het verzet op Kreta, dat was begonnen met geisoleerde wraakacties en kleinere schermutselingen (in december 1941 en januari 1942 werden twintig Duitsers gedood), kreeg gaandeweg meer samenhang. De inwoners waren blij met komst van Britse officieren, in de zekere verwachting dat er weer een geallieerd leger zou komen om te helpen de Duitsers eruit te gooien. 'Alles hing voortdurend af van hun geweldige loyaliteit,' schreef Ralph Stockbridge.'Zonder hun hulp als gids, informant, fourageur, enzovoort, zou niemand van ons het langer dan 24 uur volgehouden hebben.'17

22 In het veld

'De soe,' schreef Monty Woodhouse in zijn memoires, 'was een merkwaardige organisatie; het enige waar je van op aan kon, was dat er elk jaar in augustus een drastische zuivering plaatsvond.'1 De eerste van die reeks zuiveringen voltrok zich in de zomer van 1941.

In de wilde dagen van het amateurisme, vlak voor de Duitse inval in Joegoslavie en Griekenland, werd deze wereld van schooljongensheroiek vanuit onverwachte hoek op zijn kop gezet. Op 24 maart 1941 besloot Hermione Ranfurly, de nogal zelfbewuste secretaresse van het toenmalige hoofd van de soe in Cairo, George Pollock, zelf het heft in handen te nemen. Haar man, de graaf van Ranfurly, was kort tevoren gevangengenomen in de woestijn, en zij was zo bezeten van de oorlogsinspanning dat ze er niet voor terugdeinsde achter de rug van haar baas om initiatieven te nemen.

Peter Fleming zat toevallig op de veranda van de Britse ambassade na een lunch met sir Miles Lampson en Anthony Eden, toen er een boodschap kwam van lady Ranfurly die bijzonder graag Eden wilde spreken over 'een belangrijke zaak met betrekking tot de oorlog'. 'Dat verbaasde ons nogal,' schreef Lampson in zijn dagboek, 'en Peter Fleming liet zich ontvallen dat zij in dezelfde geheime organisatie werkte als hij. Dat was nogal onhandig, zoals zou blijken. Zij kwam enige tijd later en stond erop ae alleen te spreken. Ze vertelde hem dat die hele diepgeheime organisatie naar haar mening niet alleen in een staat van chaos verkeerde, maar dat al het overheidsgeld dat erin gestopt werd, weggegooid was. Dit was in feite een bevestiging van wat ae (zoals hij me naderhand vertelde) allang vermoedde.'2

George Pollock, die al flink te lijden had van het traditionele militaire wantrouwen en de enorme jaloezie tegen zijn organisatie, was uiteindelijk het slachtoffer van deze eerste zuivering, na herhaalde telefoontjes van het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten aan Hugh Dalton, de minister die in Londen verantwoordelijk was voor de soe. Een onderzoekscommissie vond weinig aanwijzingen voor wanbeleid, maar de eis dat er koppen moesten rollen, overstemde elke vraag om gerechtigheid. Onder leiding van kolonel Terence Maxwell, voor de oorlog bankier bij Glyn Mills, werd de hele organisatie opnieuw opgezet en ze verhuisde naar een groot en vreugdeloos flatgebouw, de Rustum Buildings aan de Sharia Kasr-el-Aini. Ondanks ingewikkelde, zij het nogal voor de hand liggende veiligheidsmaatregelen, stond het onder taxichauffeurs in Cairo al gauw bekend als 'het geheime gebouw'. Ondanks de zomerse tegenslag stond de soe in Cairo aan de vooravond van een uitzonderlijke groei door het sturen van militaire missies naar de Balkan.*

De Griekse afdeling, B6, en de afdeling Kreta, B5, werden administratief en fysiek gescheiden: Jack Smith-Hughes en zijn medewerkers werkten vanuit een 'bijgebouw aan de overkant van de weg'.3 Deze onlogische ingreep, waarbij Kreta in bureaucratische termen even ver van Griekenland af kwam te staan als Albanie of Joegoslavie, bleek uiterst gelukkig uit te pakken, omdat de afdeling Kreta zo afstand kon nemen van het politieke mijnenveld van het vasteland.

Een veel grotere scheidslijn liep er tussen de afdelingen Kreta van de soeen van de isld (Inter Services Liaison Department, de afdeling die de verbinding tussen de diensten verzorgde), een militaire tak van de Secret Intelligence Service, de geheime inlichtingendienst. De graaf van Selborne, die in februari 1942 Hugh Dalton verving als minister van Economische Oorlogvoering en daarmee de politieke baas van de soe werd, schreef later: 'soeen sis werden bij een besluit van het oorlogskabinet in 1940 gescheiden. In mijn ogen vervullen ze zeer verschillende functies en omdat het werk van de soe onvermijdelijk meer in de schijnwerpers komt te staan (in het geval van Griekenland en Joegoslavie bijvoorbeeld), neemt de wenselijkheid om de organisaties gescheiden te houden toe.'4

In Cairo werd de isld geleid door kapitein Bowlby (hij stond bekend als 'de mooie Bowlby'), kolonel Teague en luchtmachtoverste Smith-Rose, vanuit het complex van het algemeen hoofdkwartier. De twee hoofdkwartieren verafschuwden en wantrouwden elkaar van harte, maar gelukkig werkte het personeel te velde op Kreta vriendschappelijk samen. 'De soe,' zei Ralph Stockbridge, 'bestond in wezen uit een stelletje avonturiers en de isld was een heel gemengd gezelschap. Manschappen van de soe werden altijd als officieren en heren behandeld, niet als geheim agenten.'5 Dit leek zich zelfs uit te strekken tot een merkwaardig onderscheid te velde. Officieren van de soe, die later royale hoeveelheden gouden ponden kregen van hun betaalmeester, luitenant Shread (onvermijdelijk 'Golden Shred' gedoopt naar een bekend marmelademerk), moesten hun arme verwanten soms uit de problemen helpen. Maar in de begindagen landde Xan Fielding met een dik pak drachmebiljetten dat slechts zestien pond waard bleek, zo hoog was het tempo van de inflatie.

* Special Operations Executive, de Dienst Speciale Operaties, had een voorkeur aan schuilnamen, naar verluidt evenzeer bedoeld om zijn rivalen als om de vijand in verwarring te brengen. Vanaf het eerste begin als mi(r) en Sectie D, werd de paramilitaire tak bekend onder de naam so(2) - so(1) was zwarte propaganda onder de Dienst Politieke Oorlogvoering - en vervolgens als mo1(sp), wat aanleiding gaf tot de bijnaam Muddled Operations in Secret Places (Knullige Operaties op Geheime Plaatsen), en daarna als mo4, de aanduiding binnen het algemeen hoofdkwartier in het Midden-Oosten; en ten slotte als Force 133, Eenheid 133. Ter wille van de eenvoud zal hier altijd gesproken worden van de soe.

Nadat de slag om Kreta verloren was, gingen Monty Woodhouse en Paddy Leigh Fermor net als duizenden andere evacues in Alexandrie aan land. Een paar dagen later reisden ze naar Cairo waar ze 'aan het lijntje werden gehouden ten aanzien van mogelijke operaties op Kreta of in Griekenland, maar de maanden gingen voorbij zonder dat er iets gebeurde.' Woodhouse, die door Bill Barbrook was gerekruteerd voor de soe, werd het eerst ingezet. Tegen het eind van november 1941 keerde hij terug naar Kreta om Jack Smith-Hughes af te lossen, om op zijn beurt minder dan vijf maanden later vervangen te worden door Tom Dunbabin.

Voor Paddy Leigh Fermor betekende de overplaatsing naar de soe een leven van gedwongen plezier in Cairo, terwijl de organisatie na de zuiveringen van die zomer probeerde orde op zaken te stellen. Officieren die niet over een appartement in de stad beschikten, verbleven in een kantine in Heliopolis, door sommigen Katerzaal genoemd. Leigh besloot echter te verhuizen naar het Continental Hotel. Twee jaar later diende zich een nog betere oplossing aan voor als hij met verlof uit Kreta kwam. Met een paar vrienden die ook bij geheime operaties betrokken waren nam hij zijn intrek in een barok herenhuis in Zamalek, ontdekt door Billy Moss van de Coldstream Guards, met wie hij voorjaar 1944 generaal Kreipe zou ontvoeren. De anderen waren Billy Maclean van de Greys, David Smiley van de Blues en Rowland Winn (later lord St Oswald) van het 8ste Regiment Huzaren, en gravin Sophie Tarnowsky, de toekomstige vrouw van Moss. Tara, zoals het huis werd genoemd naar het legendarische kasteel van de koningen van Ierland en het nog mythischer huis van Scarlet O'Hara, beschikte over een balzaal en werd algauw het middelpunt van de beste en wildste feesten in Cairo als de bewoners met verlof thuis waren. De motieven waarom iemand zich vrijwillig meldde voor speciale operaties liepen enorm uiteen. Nieuwsgierigheid en verveling konden een even grote rol spelen als zucht naar avontuur. Naast het opwindende vooruitzicht te ontsnappen aan een voorspelbaar militair bestaan was een van de meest bevredigende bijproducten van speciale operaties de mogelijkheid regels te overtreden, vaak met de hulp van invloedrijke vrienden en tot verontwaardiging van benepen reservisten of beroepsofficieren. Xan Fielding, die de grote krijgsmakker van Paddy Leigh Fermor zou worden, had een instinctieve afkeer van de saaiheid van het claustrofobische leven in het geregelde leger, en beiden koesterden een diepe hartstocht voor Griekenland.

Weinig vrijwilligers vergaten hun eerste sollicitatiegesprek, met de standaardomschrijvingen die tot een cliche zouden worden in de filmindustrie. 'Ik kan u niet vertellen waarvoor u hier bent,' zei kolonel Guy Tamplin tegen een kapitein, 'behalve dat het zeer geheim is en een hoop gevaar en isolement met zich meebrengt. Als u er bij nader inzien van terug wilt komen, zal niemand u dat kwalijk nemen en kunt u teruggaan naar uw regiment alsof er niets gebeurd is.'6

In theorie werd een officier die was aangenomen, meteen doorgestuurd naar het eigen opleidingskamp van de soe in Palestina, voor een cursus 'ondergrondse strijd'. In dat kamp, op de berg Karmel met uitzicht op Haifa, werden ook Grieken, Joegoslaven en Albanezen getraind voor infiltratie in hun vaderland. De officiele aanduiding van deze instelling was me 102, maar in de wandeling en in radioboodschappen werd ze algauw bekend als 'Narkover', naar de louche kostschool in de 'Beachcomber'-columns van J.B. Morton in de Daily Express.* Verscheidene stafleden kregen overeenkomstige bijnamen, als dr. Smart-Allick en kapitein Foulenough. De excentrieke maar charmante commandant van Narkover was kolonel Harry Cator van de Royal Scots Greys, een aangetrouwde verwant van de Engelse koningin en held uit de Eerste Wereldoorlog.

Monty Woodhouse en Paddy Leigh Fermor werden onmiddellijk ingezet als ongeschoolde instructeurs, de eerste belast met kaartlezen en de tweede met wapentraining - Britse, Duitse en Italiaanse modellen - al was zijn kennis beperkt tot de lessen 'Bren gun' tijdens zijn opleiding bij de Guards. De jongemannen uit Kreta hadden weinig hulp nodig. Ze demonstreerden de natuurlijke begaafdheid van een volk dat trots was op zijn vertrouwdheid met vuurwapens door desnoods geblinddoekt Duitse Spandaus te demonteren. Het waren ook de leergierigste leerlingen. Wie zich een plek verwierf op een cursus in Narkover stond in zeer hoog aanzien. Manoussos Manoussakis, die in het spionagenetwerk in Chania een belangrijke rol speelde, merkte op dat een training aan me 102 voor een Kretenzer net zoiets was als tegenwoordig een diploma van de Harvard Business School.

* Voorbeelden van andere bijnamen in de soe zijn bijvoorbeeld Bakerstrasse voor het soe- hoofdkwartier in Londen, Jugland voor Joegoslavie, en Never Never Land (Luilekkerland) voor Kreta.

Het derde belangrijke lid van de opleidingsstaf in het voorjaar van 1942 was Nick Hammond, die al een grote reputatie had op het vlak van explosieven. Hammond liet een buitenmodel snor staan en kreeg de bijnaam kapitein Vamvakopyrites: kapitein Schietkatoen.

Op een dag bracht Georgios, koning der Grieken, een bezoek aan het kamp om kennis te maken met Griekse commando's in opleiding. Er werd een grote demonstratie voorbereid met als climax een aanval op een bunker met scherpe munitie. Aan de muur was een Duitse vlag bevestigd en nadat alle commotie en geschiet voorbij was, werd de vlag waar het hart met het hakenkruis was uitgeschoten, plechtig overhandigd aan de koning, die van de getoonde schietvaardigheid zeer onder de indruk was. Pas later gaf Paddy Leigh Fermor aan Nick Hammond toe dat hij het er zelf de dag tevoren had uitgeschoten. (Misschien was de meest effectieve demonstratie van een guerrillaoperatie het werk van niet-leerlingen, toen jonge Joden het kamp overvielen en het wapenmagazijn plunderden ten bate van de Haganah.)

Andere lesonderwerpen waren het ongewapende gevecht en explosieven - 'een onderwerp', in de woorden van een officier die werd klaargestoomd voor Kreta, 'waar iedereen van zal smullen die nog een sprankje van de schooljongen in zich heeft'.7 Het opblazen van stalen dwarsliggers om spoorlijnen te saboteren mag dan een leuke bezigheid geweest zijn, voor degenen die naar Kreta gingen, waar spoorlijnen nog zeldzamer waren dan de overbejaagde inheemse steenbok, was het nut nogal beperkt. De studenten gingen ook naar het kruisvaarderskasteel van Athlit, waar later het Speciale Booteskader zijn hoofdkwartier inrichtte, om sabotage te water te oefenen: naar kaiks zwemmen om er kleefmijnen aan te bevestigen.

Voor degenen die in vijandelijk gebied zouden worden gedropt, was er een parachutistencursus in Ramat David. Een van de Kretenzers die daarvoor slaagde, was Ioannis Skoulas, priester van Anogia, die van de Orthodoxe Kerk voor de duur van de oorlog toestemming kreeg zijn baard af te scheren en zijn haar te knippen. De Britten noemden hem 'Broeder Tuck' - naar de Robin Hoodlegende - of de 'parachutepriester'.

Sommige studenten, in het bijzonder degenen die voor inlichtingenwerk waren bestemd, deden naderhand nog een cursus geheime procedures - o.a. vermommingen, codes en het achterlaten van berichten op geheime plaatsen - in de Amerikaanse School voor Archeologie in het dal van Megiddo.

In de zomer en de herfst van 1942 keerden de instructeurs van Narkover successievelijk terug naar vijandelijk bezet gebied om in praktijk te brengen wat ze hadden onderwezen. Na zijn werk op Kreta werd Monty Woodhouse in Griekenland geparachuteerd voor Operatie Harling, de vernietiging van de Gorgopotamosbrug, waarschijnlijk het belangrijkste succes van de soe in de oorlog. Nick Hammond volgde hem weldra als Britse verbindingsofficier met de Griekse guerrilla's; hun taak bleek nogal ondankbaar: zij moesten zich meer bezighouden met politieke intriges dan met de vijand. Paddy Leigh Fermor ging terug naar Kreta om samen te werken met Tom Dunbabin.

Als een 'nieuweling' van de soe uit Palestina in Cairo terugkwam, begon hij daar meestal met een tijdje assisteren op de afdeling Kreta, die voor een groot deel van de oorlog onder leiding stond van Jack Smith-Hughes. Zijn eerste tocht maakte hij vervolgens als 'begeleidingsofficier', wat inhield dat hij als verantwoordelijke voor de voorraden en het personeel meevoer op een tocht naar Kreta per onderzeeer, kaik of motorboot. Hij hielp dan bij de landing en de overdracht en kwam terug met Kretenzers die voor hun eigen veiligheid werden geevacueerd.

Als het moment van detachering op het eiland was aangebroken, brak een vaak ingewikkelde en langdurige vertrekprocedure aan. Er moest aan nabestaanden een reeks brieven of kaarten geschreven worden met onschuldige berichten als 'met mij gaat het goed', die met regelmatige tussenpozen gedateerd en door het personeel van het hoofdkwartier verstuurd werden. Maar dit systeem was berucht onbetrouwbaar. Een stafofficier van Rustum Buildings gaf toe dat 'op de personeelsafdeling nogal vaak ongelukjes voorkwamen'.8Het ergste voorbeeld van gevoelloze incompetentie deed zich voor na het grote succes bij Gorgopotamos. 'Vier maanden nadat de eerste groep Britse parachutisten in Griekenland was gedropt, was de soe in Cairo nog altijd niet in staat een lijst met namen te produceren.'9

De uitdossing in tweedehands Griekse kleren kostte ook tijd, net als de vervaardiging van identiteitspapieren, die werden vervalst door de afdeling van professor Wace bij de isld die voor beide organisaties werkte. Er werden zelfmoordpillen uitgereikt, 'hoestpastilles' genoemd, verpakt in grijs rubber. De meeste agenten lieten ze in de punt van een kraag naaien, waar ze snel uitgebeten konden worden. 'Dit gedeelte van ons afscheid,' schreef Sandy Rendel, 'had wel erg veel weg van een derderangs thriller en deed daardoor wat onecht aan.'10Maar Rendel, die een paar pillen in zijn jaszak bewaarde, vermengde ze een keer ongewild met een handvol rozijnen die hij van een boerenvrouw kreeg toegestopt. Toen hij later verstrooid rozijnen begon te eten, besefte hij met begrijpelijke paniek, dat er eentje een nogal rubberachtige substantie had.

Ten slotte ging men dan scheep, afhankelijk van de kerende kansen in de woestijnoorlog in Bardia, Derna, Mersa Matruh of Alexandrie. In de begindagen - van de laatste maanden van 1941 tot het voorjaar van 1943 - ging de infiltratie en exfiltratie per kaik of onderzeeer. De bewapende kaiks Escampador, Porcupine en Hedgehog voeren onder het gezag van uitzonderlijk bekwame en moedige zeelieden als John Campbell of Mike Cumberlege van de Dolphin, die eind 1942 bij een overval in het Kanaal van Korinthe werd gevangengenomen en in de laatste dagen van de oorlog in het concentratiekamp Flossenburg werd doodgeschoten.

Alleen in de begindagen werden onderzeeers van de Britse marine gebruikt. Na een rampzalig voorval bij Andiparos stelde admiraal Cunningham ze niet meer beschikbaar voor speciale operaties. Midden 1942 namen de Griekse onderzeeer Papanikolis en een vloot van motorboten van het type Fairmile bijna alle vaarten op zich. Deze schepen van de Royal Navy stonden onder het commando van jonge luitenants - de meesten met gelooide gezichten en zeemansbaarden. Hun wapenfeiten, vooral die van de Canadees Bob Young, deden niet onder voor die van de oude zeerotten.

Britse verbindingsofficieren of radiotelegrafisten die op Kreta gediend hadden, vergaten nooit het moment van aankomst. Vlak voor zonsondergang konden ze soms nog net boven de horizon de toppen van het Idagebergte of van de Witte Bergen zien. De motorboot voer verder, iedereen aan boord bewoog en sprak voorzichtiger nu ze in vijandelijke wateren kwamen. Er was altijd kans, zij het een kleine kans, op een ontmoeting met een bewapende kaik van de Kriegsmarine. Er was geen maan en dus kwam het eiland pas in zicht als men tamelijk dichtbij was. Op een zomernacht kwam de geur van wilde tijm hun al op een paar mijl afstand tegemoet.

Het laatste stukje kroop de boot met minimale snelheid voort, de bemanning fluisterde en iedereen tuurde naar het herkenningssein van twee morseletters. Als dat eindelijk kwam, werd het begroet met een opgewonden gefluister. De boot werd een dertig meter uit de kust stilgelegd en dan werden voorraden en agenten in rubberboten naar het strand gebracht. Een geringe deining kon al flinke ellende veroorzaken als tommyguns, in oliedoek verpakte kaarten en documenten en andere goederen in de branding vielen. De spullen die aan land gebracht werden, waren zowel omvangrijk als zwaar: een nieuwe radio met accu's en oplaadapparatuur, een sakouli (een geborduurde wollen knapzak) vol gouden munten, munitiekisten en zakken voedsel en laarzen, die laatste waarschijnlijk het meest waardevolle artikel op het eiland. Iedereen die met de boot vertrok, liet de zijne achter op het strand voor iemand anders.

De nieuwkomer was verbijsterd door wat zich voor zijn ogen ontrolde. Kretenzers uitgedost met hun zwarte sakiri, een hoofddoek met kleine kwastjes, en hun 'drollenvangers', begroetten vrienden, neven en petebroers met kreten en omhelzingen. Ineens richtte degene die eruitzag als de grootste bandiet zich in keurig kostschool-Engels tot de nieuwkomer. Toen Rendel voor het eerst aankwam, kreeg hij onwillekeurig het gevoel dat het geheel 'een soort practical joke met verkleedkleren was om de Duitsers belachelijk te maken'.11 Weinigen leken te merken dat de motorboot met een zacht gesputter van de motor keerde en dat de dunne verbindingslijn met de buitenwereld, de gewone, veilige wereld, was verbroken. Ironisch genoeg was het gevaarlijker met de boot terug te gaan dan te blijven. Als de Duitsers lucht kregen van een landing, konden ze de waarschijnlijke koers van de boot terug naar Derna uitzetten. Bij het eerste daglicht zou dan een van de Arado-watervliegtuigen van zijn basis bij Chania opstijgen en de jacht inzetten.

Van het strand ging het gezelschap dan vaak naar een van de typische smokkelaarsgrotten met een vuur en groteske schaduwen op de muren. Dan laadden Britten en Kretenzers de zware spullen op hun schouders en ploeterden omhoog, de bergen in, want als het licht werd moest de kuststrook verlaten zijn. De geur van wilde tijm kon in het begin het gevoel geven 'dat je in een wolk van wierook liep', maar al gauw was de belasting van schouder- en beenspieren zo groot dat er voor poetische gedachten weinig ruimte overbleef.12

De Kretenzische gidsen, meestal herders die gewend waren van rots tot rots te springen, moesten vaak halt houden om te wachten op degenen die aan hun zorgen waren toevertrouwd en die achter hen aan kwamen strompelen, machteloos vloekend als ze hun schenen schaafden of een enkel verzwikten. Britse officieren maakten het zichzelf niet altijd gemakkelijk. Giorgos Psychoundakis herinnerde zich hoe 'Michalis' - Paddy Leigh Fermor - een keer met veel bravoure boven op een muurtje wilde springen en vervolgens achterover viel, tot grote pret van de Kretenzers, die eromheen gelopen waren.

De Britten waren vaak moeilijk te vermommen vanwege hun blonde of rossige uiterlijk, maar ze verraadden zich vaak ook door kleine dingen, vooral hun manier van lopen, die de Kretenzers hoogst komisch vonden. Ze konden zich ook gemakkelijk verraden doordat ze bepaalde gewoonten niet kenden: hoewel Xan Fielding in zijn Kretenzische kostuum prachtig vermomd was, werd hij tot zijn ontzetting herkend als Engelsman toen hij een oude vrouw groette die hij tegenkwam. Ze sprak onmiddellijk de wens uit dat hij veilig thuis zou komen. Giorgos Psychoundakis, die bij hem was, legde uit dat degene die zich beweegt de ander altijd eerst moet groeten. En een Britse officier ontdekte al gauw dat het als beledigend werd beschouwd als je aanbood voor voedsel te betalen. Zelfs een herder boven in de bergweiden zou zich, hoe arm hij ook was, als de gastheer beschouwen, want de berg was zijn huis.

Het voedsel bestond vaak uit niet veel meer dan zure melk en kaas, verschaft door de herders, of uit slakken die na een regenbui verzameld werden en chorta, een stevig soort berggras, gedrenkt in olie, soms met gemalen eikels of kastanjes. Van tijd tot tijd werd er een schaap of een geit gekocht en geslacht om boven een open vuur het vlees te roosteren als kebab. Geen fijne lamskoteletjes, maar hompen vlees van het bot, ingewanden, ogen, hersenen, alles.

Wat voor ontberingen de Kretenzers tijdens de oorlog ook leden, aan tsikoudia, de plaatselijke raki, leek nooit gebrek en hetzelfde gold voor de plaatselijk geteelde tabak, die hielp om het geknaag van de honger te stillen. Voor de Britten kon de Kretenzische gastvrijheid beangstigend zijn door de gulheid waarmee alcohol werd geschonken. Maar in drinkwedstrijden stond de soe vaak zijn mannetje en soms wonnen agenten zelfs. Over de legendarische NieuwZeelander sergeant Perkins wordt gezegd dat hij in staat was drieenhalf blik tsikoudia te consumeren (grote zalmblikken uit Cairo of, vaker, sigarettenblikjes vormden in de regel het drinkgerei van de Britse militaire missie) zonder het bewustzijn te verliezen.

Het leven als vogelvrije kende zijn vrolijke en romantische momenten, vooral achteraf bezien, maar het leven in de bergen was hard en zeer ongemakkelijk. In de hogere gebieden woonden de mannen of in grotten of in kaashutten, kegelvormige bouwsels van kalksteen die stonken naar schapen en geitenmelk, maar wel behaaglijk waren.

De keuze van de juiste grot was essentieel. Afgezien van tactische overwegingen als ontsnappingsroutes en een goed zicht op de omgeving, moest er ook een bron in de buurt zijn. Als het plafond te laag was, zouden de bewoners stikken in de rook, was het te hoog dan konden ze verkleumen van de kou, vooral als er water langs de wanden drupte of zelfs stroomde. Twijgen en struiken met een parachute of een deken erover dienden als bed. Tot hun eigen verbazing raakten de grotbewoners vaak gehecht aan een plek, en vertrekken voelde als verhuizen.

De berglucht was schoon en versterkend maar het insectenleven bleek geducht. John Pendlebury schreef het volgende vers over het krijgshaftige karakter van de Kretenzische vlo (op de wijze van het lied van de Britse Grenadiers):

Some talk of being bitten and some of being bit By wasp or bee of hornet, or by the humble nit, But of all the world's best biters you can commend to me The best of all is what we call the homely little flea.13

[De een zegt: 'k ben gebeten, de ander: ik heb een beet Van wesp of bij of horzel, of van de brave neet, Maar van 's werelds beste bijters bijt niet eentje zo Als onze zo vertrouwde, onooglijke vlo.]

Erger dan de vlo was wellicht de alomtegenwoordige luis, die zelfs het meest propere individu al snel met hele kolonies tegelijk teisterde. Toen een nieuwkomer van de isld een keer nietsvermoedend vroeg hoe een luis eruitzag, riep de nogal kieskeurige Leigh Fermor uit: 'Wat, heb je nog nooit een luis gezien, ouwe jongen?' en stak zijn hand in zijn hemd. 'Alsjeblieft.'14

Luizen waren de ergste plaag voor de radiotelegrafisten. Korporaal Matthew White, die maanden opgesloten zat in een kleine grot die bekend stond als 'Matthews hermitage' op de westelijke hellingen van de Ida, nam wraak door de grootste exemplaren op zijn lichaam te verzamelen en in een Player-sigarettenblikje te stoppen om ze dood te hongeren.

De radiotelegrafisten hadden te kampen met eenzaamheid en ontstellende omstandigheden - weinigen van hen spraken voldoende Grieks om met hun Kretenzische bewakers te kunnen praten en ze woonden gewoonlijk in rotsholen met een grondzeil boven zich ter bescherming tegen het gedruppel. Verder waren ze voortdurend gefrustreerd omdat ze met zeer onbetrouwbare accu's moesten werken. Voor het opladen was een zwaar apparaat nodig, soms verborgen in een grote mandfles met afneembaar bovenstuk die met wijn of olijfolie kon worden gevuld. Het onhandelbare voorwerp was bedoeld voor vervoer per muilezel of ezel, maar bij een noodverhuizing in paniek, als een schuilplaats verraden was, moesten mensen als lastdier dienen. Als een radio het begaf - en dat gebeurde ontmoedigend vaak - en er moest een dringend bericht naar Cairo gestuurd worden, moest een koerier twee of drie dagen door bergachtig terrein naar een andere post trekken.

In het holbewonersleven kon bij iedereen de verveling toeslaan. Toen Paddy Leigh Fermor tijdens een verlof door Lawrence Durrell werd uitgehoord over het leven op Kreta en de spanningen van het leven in vijandig gebied, klaagde hij schertsend dat de conversatie er waarschijnlijk even beperkt was als in de officiersclub van de Guards: iedereen leek alleen maar te kunnen praten over zijn geweer en zijn laarzen.

Het gebrek aan afleiding stelde de zenuwen op de proef. Zingen en verhalen vertellen waren de beste ontspanning. De Kretenzers leerden Engelse volksliedjes en de Britten mantinadas: rijmende coupletten met venijn in de staart. Gelukkig pasten het Kretenzische en het Britse gevoel voor humor, en vooral voor het absurde, goed bij elkaar. Deze belangrijke overeenkomst hielp zeer om kleine irritaties en verschillen in volksaard te overbruggen.

In een moment van ergernis klaagde een officier bij Cairo dat hij 'te maken had met de meest ongedisciplineerde mensen ter wereld die het aan elke teamgeest ontbrak.' De Britten grapten ook dat op Kreta niemand enig besef van tijd had: zelfs de nachtegalen zongen er overdag. En de dwangmatige opschepperij van sommige Kretenzers bleef verbazen, vooral omdat niemand twijfelde aan hun werkelijke moed. Xan Fielding noemde dit het 'pallikari-complex',15 een pallikari was een heldhaftige en ridderlijke krijger.

Kretenzers zijn de eersten die met anekdotes over deze ondeugd komen. Een lid van het verzet vertelde het volgende voorval over een grote overwinning die in een bepaald dorp werd gevierd. Het schijnt dat een Duitse patrouille in de bergen in de buurt van het dorp een rotslawine veroorzaakte waarbij drie soldaten de dood vonden. De plaatselijke kapitan en zijn volgelingen verkondigden prompt in de hele streek dat zij de hele patrouille in een bitter gevecht van man tegen man in twaalf uur hadden uitgeschakeld.

Aangezien behoedzaamheid en gereserveerdheid niet in het Kretenzische karakter pasten, hadden velen moeite met het in acht nemen van veiligheidsvoorschriften. Sommigen waren echter opvallend discreet. En de vrouwen spanden daarin vaak de kroon. Een aantal van hen speelde een gevaarlijk dubbelspel door als tolk of secretaresse voor de Duitsers te werken en tegelijk aan het verzet door te geven wie er door verklikkers was aangegeven. Vrouwen die niet uit werken gingen, waren niet minder vindingrijk. Echtgenotes en zusters slaagden er tijdens een huiszoeking door de Duitsers vaak in, met briljante tegenwoordigheid van geest belastende papieren te verstoppen.

Terwijl de Kretenzers hun ware moed al ruimschoots hadden bewezen in de strijd tegen de parachutisten, had hun krijgshaftige manier van doen iets charmant theatraals. Oude mannen gaven geen krimp als ze onder vuur lagen en zaten rustig te klungelen met hun oude 'gra'-musketten, geheel in overeenstemming met de oude Kretenzische grap: 'Blijf staan, Turk, ik moet herladen.'16Het had ook een kwajongensachtige kant. Op Kreta hing om de bandiet van oudsher een aureool van adeldom, ongeveer zoals in Andalusie de contrabandista werd gezien als een heldhaftige dolende ridder, bereid de plaatselijke tiran te doden. Zelfs schapenroof had een patriottisch tintje gekregen, omdat de verzetsstrijders tegen de Turken daardoor hadden kunnen overleven. Ze werden kleften genoemd, een synoniem van rover. En Theodoros Stefanides heeft verteld hoe hij in de Eerste Wereldoorlog iemand van Kreta had ontmoet die als beroep trots bandiet opgaf. Toen hem gevraagd werd waar de scheidslijn lag tussen een 'bandiet' en een dief, antwoordde de man dat een dief die op de grond een portefeuille vol geld vond hem zou houden. Een bandiet zou hem eerst aan de eigenaar teruggeven, en hem dan in alle openheid afpakken.

Gevoel voor eer en gevoel voor rechtvaardigheid waren bij de Kretenzer sterk verweven. Wie zondigde tegen de dorpsgemeenschap werd feitelijk verbannen. Zulke uitgestotenen liepen de grootste kans verraders te worden, die overigens maar een kleine minderheid vormden. De Duitsers boden hun de vrijheid aan, op voorwaarde dat zij gemeenschappen infiltreerden die van steun aan de Britten werden verdacht. Ze beweerden dat ze voor een Duitse razzia in hun eigen streek waren gevlucht en werden dan opgenomen en gevoed, zo wilde de Kretenzische edelmoedigheid het nu eenmaal. Het enige risico was dat er iemand langs zou komen die hen van vroeger kende.

Bijna alle Britse verbindingsofficieren die naar Kreta gestuurd werden, pasten zich met enthousiasme aan dit vreemde leven aan. Als ze net aankwamen, riep het idee 'vijandelijk bezet gebied' beelden op van Duitse schildwachten die om de paar honderd meter stonden opgesteld. Maar in de begindagen liet de bezetter zich op grote delen van Kreta, vooral in de bergachtige streken, nauwelijks zien. Duitse troepen waagden zich niet graag in de bergketens en verplaatsten zich alleen bij daglicht.

De twee belangrijkste gevaren in de heuvels waren verraad en toevallige ontmoetingen met een Duitse patrouille. Een onverwachte omsingeling bij zonsopgang en daaropvolgende zoekactie was zelden een gevaar, omdat de Britten weliswaar geregeld 's avonds bij vrienden in het dorp gingen eten, maar altijd zorgden dat ze de nacht een flink eind uit de buurt doorbrachten. En in de meeste gevallen werd het nieuws van troepenbewegingen overgebracht door een jongen die uit het nabijgelegen dorp kwam hollen om hen te waarschuwen.

Na een leven in de bergen waarbij het bijna was alsof de Duitsers niet bestonden, was het een merkwaardige ervaring om in vermomming een stad binnen te gaan en zich onder de vijand te bewegen. De eerste keer was altijd het ergst. 'Je knieen begonnen te knikken zodra je je eerste Duitser tegenkwam,' zei Stephen Verney, die vanaf augustus 1944 in Chania was gestationeerd. 'Je nam aan dat hij onmiddellijk doorhad dat je een Engelse officier was.'17 Op een keer moest Tom Dunbabin vlak langs een Duitse officier die hij herkende als collega-archeoloog van voor de oorlog. De Duitser keek hem recht aan, maar Dunbabins vermomming bleek een voldoende bescherming bij deze onwaarschijnlijke ontmoeting.

Kroop je bij een patrouille in de bergen of bij een toevallige ontdekking in de stad door het oog van de naald, dan veroorzaakte dat een golf van opwinding en angst, later gevolgd door wat Paddy Leigh Fermor beschreef als een 'soort triest postcoitum-gevoel'.

Britse officieren bij het verzet op Kreta hebben een indruk achtergelaten van een nogal driest en excentriek amateurisme - hetgeen misschien te verwachten was van deze mengelmoes van romantici en archeologen. Maar ondanks een soms weinig militair beeldgebruik in inlichtingenrapporten, zoals 'cilindrische mijnen ter grootte van een magnum champagne', was de verzamelde en geverifieerde informatie indrukwekkend gedetailleerd. Ze behelsde: telefoonsystemen, de status van elke geschutstelling, of het nu ging om een mitrailleursnest, luchtafweergeschut of zwaar kustgeschut, secundaire landingsbanen, militaire wegen, en de precieze coordinaten en verdedigingssystemen van elk garnizoen en van elke militaire post, met de personele sterkte en de bewapening. Elk vliegtuig dat binnenkwam of vertrok van een van de belangrijke vliegvelden werd bijgehouden, met de richting waarin het vertrok. Elk schip dat loste en laadde in de havens van Iraklion, Rethymnon en Chania werd genoteerd, met de lading. Stranden die geschikt waren voor landingen en droppingplaatsen werden verkend.

Veel krediet is uiteraard de Kretenzers verschuldigd, die zoveel van deze informatie verzamelden ter wille van de geallieerde zaak, terwijl ze wisten dat het onmiddellijk nut voor henzelf gering was. Bijna vanaf het begin functioneerden hun inlichtingenorganisaties, vooral die in de grote steden aan de noordkust, ononderbroken en met grote risico's. Vaak duurde het lang voor de informatie door alle kanalen was gefilterd - het werk moest meestal te voet uitgevoerd en doorgegeven worden - maar het totaal aan inlichtingen dat zo werd opgebouwd vormde het meest uitvoerige overzicht van vijandelijke posities en verbindingen van heel Europa. Als het geallieerde opperbevel had besloten tot een invasie op Kreta in plaats van op Sicilie, hadden ze zich geen betere basis voor hun planning kunnen wensen, noch een verzetsorganisatie die meer bereid was achter de Duitse linies hun verbindingen te saboteren. Het grootste gevaar op Kreta werd gevormd door voortijdige aanvallen uit al te groot enthousiasme.

In theorie was inlichtingenwerk niet de verantwoordelijkheid van de soe, maar van de isld, en in 1943 kwamen Ralph Stockbridge en een andere officier terug om hierbij en bij het leiden van de netwerken te helpen. De agenten van de soe ter plekke hadden al meer dan genoeg te doen. Ze moesten voortdurend van dorp tot dorp trekken om hun contacten te ontwikkelen en te helpen bij de voorbereiding van verzetsgroepen, die ze er tegelijkertijd van moesten overtuigen dat ze niet tot impulsieve acties moesten overgaan, een moeilijk te bereiken evenwicht. Ze moesten ook de evacuatie organiseren van mensen die door de Duitsers waren ontmaskerd, en van kandidaten voor de training in 'Narkover'. Lijsten met hun kandidaten werden ruim voor elke trip per motorboot overgeseind aan Cairo.

Luchtdroppings waren tijdrovend en vaak frustrerend, zowel vanwege de voorbereiding als vanwege het wachten. De aandacht trekken kon rampzalig zijn. De halve bevolking van het dal, misschien op de hoogte gebracht via de neef van een lid van de groep, kwam op het spektakel af. Hout voor de vuursignalen moest omzichtig bijeengesprokkeld worden, anders zouden herders in de buurt zelf een vuur kunnen ontsteken om te zien wat er op hen zou neerdalen.

Het kwam herhaaldelijk voor dat agenten wel zestien nachten achter elkaar op een gure plek in de bergen moesten rondhangen. En als de dropping geslaagd was, was het bijeenzoeken van vaten en parachutes voordat de Duitsers ter plekke waren vaak een nachtmerrie, vooral als herders er met een aantal containers vandoor gingen. Dat laatste kon gevaarlijk zijn. Xan Fielding kwam een groepje mannen tegen die een blik kapotsloegen waar een handgranaat in zat: ze dachten zich te goed te doen aan stukjes ananas.

De gele parachutezijde was ook zeer in trek. soe-agenten en hun Kretenzische helpers gebruikten het als slaapzak of als ruilmiddel. Tegen het eind van de oorlog, toen bijna de helft van de vrouwen in het centrale bergland in geel zijden ondergoed gelopen moet hebben, met de complimenten van de Britse regering, was het nieuwe van de droppings eraf. Maar in 1942, toen de opmars van Rommel naar Egypte het hele Midden-Oosten bedreigde, hadden ze iets bijna wonderbaarlijks.

23 De Duitsers op het hoogtepunt van hun macht

In het late voorjaar van 1942 werden de vliegvelden op Kreta belangrijke halteplaatsen bij de aanvoer van versterkingen voor de opmars van het Afrikakorps naar de Nijldelta. Drie ploegen van het Special Boat Squadron (sbs) en een van de Special Air Service (sas) werden naar het eiland gestuurd in een poging deze transporten te ontregelen.

Tom Dunbabin ontmoette de kwartiermakers van het sbs op 23 mei en zorgde voor gidsen. De over zee aangevoerde groep van de sas telde ook vier leden van het eskadron Vrije Fransen onder commandant Berge, een keiharde Gascogner, met kapitein graaf Jellicoe als Britse verbindingsofficier en luitenant Perakis, een Kretenzer, van de Koninklijke Griekse Marine. De sas had voor zichzelf het topdoelwit gereserveerd, het vliegveld van Iraklion, terwijl de drie commandogroepen van het sbs aanvallen voorbereidden op de vliegvelden van Maleme, Kastelli Pediados en Tymbaki.

David Sutherland van de Black Watch, de leider van de Tymbakigroep, ontdekte tot zijn verbijstering dat het vliegveld tijdelijk verlaten was. Tymbaki lag aan de zuidkust en was het meest kwetsbaar voor luchtaanvallen vanuit Egypte. De Malemegroep kreeg een ander soort tegenslag te verwerken. Hun doelwit was sinds kort omgeven met een elektrische afrastering en werd zo streng bewaakt dat ze er niet in konden doordringen.

Het vliegveld van Kastelli Pediados daarentegen bood een voorbeeldige mogelijkheid tot een sabotageactie. Op 9 juni werden in totaal vijf vliegtuigen met bijna tweehonderd ton vliegtuigbrandstof en andere voorraden vernietigd met tijdbommen.

De actie bij Iraklion kreeg in het begin en aan het eind met moeilijkheden te kampen. De landing met rubberboten vanaf de Griekse onderzeeer Triton en de tocht over land naar het doelwit namen veel meer tijd in beslag dan verwacht. De groep kwam op 12 juni te laat aan om een doeltreffende operatie op touw te zetten, maar het uitstel bleek een onverwachte meevaller: veel vliegtuigen waren vertrokken voor een nachtelijke aanval. De actie vond de volgende nacht plaats, op 13 juni. De mannen van Berge slaagden erin, nadat ze door de opengeknipte afrastering waren gekomen, explosieven te bevestigen aan een twintigtal Junkers 88's-bommenwerpers, waarvan de meeste werden vernietigd of zwaar beschadigd. In de verwarring wist de groep te ontkomen en begon aan de tocht dwars over het eiland naar de zuidkust, opgetogen over het succes.

De volgende dag schoten de Duitsers vijftig Kretenzische gijzelaars dood, onder wie Titos Giorgiadis (een voormalige gouverneur-generaal), een zeventigjarige priester en een aantal Joden die nog gevangen werden gehouden. De oorspronkelijke euforie over de aanvallen sloeg om in woede, deels gericht tegen de Britten, al gingen Kretenzische groepen door met wapens vragen om de Duitsers aan te vallen. Het moreel kon zeer veranderlijk zijn, zoals te verwachten was onder een bezetting.

De Franse sas-groep was geschokt toen luitenant Petrakis van een foerageertocht naar een dorp in de buurt terugkwam met het nieuws over de represailles. Tegen het eind van de mars naar het zuiden lieten Jellicoe en Petrakis de vier Fransen op een bepaald punt achter om te koken en te rusten, terwijl zij voorbereidingen voor de evacuatie gingen treffen. Toen Jellicoe hen weer kwam ophalen, ontdekte hij dat een Kretenzer hun schuilplaats had verraden aan het Duitse garnizoen in de buurt. Een Fransman was gedood en Berge en de twee anderen waren gevangengenomen toen ze geen ammunitie meer hadden. De drie Fransen schijnen aan executie te zijn ontsnapt doordat Berge de Duitsers ervan wist te overtuigen dat Duitse officieren die in Cairo gevangen werden gehouden hetzelfde lot zou treffen wanneer zij doodgeschoten zouden worden. Berge belandde uiteindelijk in kasteel Colditz, samen met David Stirling, de oprichter van de sas, die in de woestijn was gevangengenomen.

De aanvallen op Kastelli Pediados en Iraklion zorgden voor de vernietiging van zesentwintig vliegtuigen, een aantal voertuigen en een aanzienlijke hoeveelheid voorraden. In totaal sneuvelden tien Duitsers bij deze acties. Het is niet waar dat ze, zoals een verslag beweert, 'de dood van meer dan honderd vijandelijke militairen'1 bewerkstelligden. De overlevenden van de commandogroepen vertrokken van het strand bij Trypiti op de kaik Porcupine, samen met Satanas, die ernstig ziek was en korte tijd later in Cairo aan kanker zou sterven, en andere Kretenzische evacues. Ze kwamen net op tijd in Mersa Matruh aan. Een paar uur later viel de stad in de opmars van Rommel.

Op de heenreis had de Porcupine Paddy Leigh Fermor meegenomen voor zijn eerste clandestiene opdracht. Op die avond van 23 juni was hij met zijn radiotelegrafist, sergeant Matthew White, in een wanhopige situatie terechtgekomen. Duitse troepen waren bezig het gebied in te sluiten en hadden net vier man verloren in vuurgevechten bij Vassilika Anogia, en er was op de kaik niet genoeg plaats geweest voor de andere twee kapitans, Bandouvas en Petrakagiorgis, die met hun families op het strand stonden te wachten. Het nieuws over de terugtocht in Egypte, waardoor de verbinding over zee helemaal verbroken dreigde te worden, maakte de stemming er niet beter op.

Dit was de moeilijkste periode voor alle Britse agenten op Kreta. Xan Fielding kampte met een kapotte radio waardoor hij geen contact met Cairo had en niet wist of de Britse verdediging van de Nijldelta in elkaar gestort was. Alexandrie kon heel goed in handen van het Afrikakorps zijn gevallen, voor zover hij wist. 'Geen radiocontact meer hebben, een situatie waarmee ik toen al veertien dagen te maken had,' schreef hij later, 'bracht altijd een gevoel van paniek en verlatenheid mee, alsof God niet meer bestond. Want het onzichtbare en verre hoofdkwartier dat voor mijn lot verantwoordelijk was, had in mijn ogen een quasigoddelijke macht gekregen.'2

Maar ook wie een radio had die wel werkte, kon weinig informatie loskrijgen van het hoofdkwartier. Dit was het moment van de 'Grote Paniek' in Cairo, die zijn climax bereikte op 'Aswoensdag', toen de stad werd verduisterd door de rook van verbrande documenten. Alle geheime organisaties werden geevacueerd en de onderzeebootbasis werd verhuisd naar Beiroet. Het resultaat was dat alle informatie die op Kreta was verzameld over de concentratie van troepentransportschepen die versterkingen voor Rommel brachten, nooit is aangekomen.

De situatie werd er nog slechter op door kwalijke geruchten dat de Britse verbindingsofficieren op Kreta op het punt stonden te vluchten of zelfs zich over te geven aan de Duitsers, met als gevolg verwarring en paniek onder de verzetsgroepen en razernij bij de Britten toen zij ervan hoorden.

De Duitsers, die misschien gokten op een daling van het moreel in verzetskringen, voerden hun offensieve acties in het gebied van Iraklion op. Op 9 juli slaagde de groep van Petrakagiorgis erin zeven vijandige soldaten te doden toen ze bij Temeneli werd aangevallen. Een verraderlijker en daardoor alarmerender ontwikkeling was de Duitse poging meer verraders te rekruteren. Zes van hen, voor het merendeel door de Duitsers benoemde burgemeesters, waren in mei door Kretenzische nationalisten vermoord, terwijl een poging tot aanslag werd gedaan op Polioudakis, de gehate politiechef in Iraklion.

De toenmalige officier belast met de contraspionage heette Hartmann. Hartmann was afkomstig uit de Levant en was door een Duitse familie in Saloniki geadopteerd. Met de opkomst van het nazisme was hij Duitser dan de Duitsers geworden. Zijn superieuren vonden hem kennelijk ideaal voor deze onaangename functie. Hartmann gebruikte eerst criminelen, die amnestie kregen, als spion, en in de zomer 1942 slaagde hij erin een aantal leden van de Tsouliadakisclan in Kroussonas te rekruteren door gebruik te maken van een familieruzie en een vete tussen verschillende dorpen. De Tsouliadakisclan, waartoe ook een van de vermoorde burgemeesters had behoord, haatte de jonge verwanten van Satanas evenzeer als de sterk pro-Britse bewoners van het rivaliserende stadje Anogia.

Kort daarna kwamen Xan Fieldings problemen met kolonel Andreas Papadakis in een kritiek stadium. Papadakis was niet meer tevreden met zijn positie van hoofd van het gehele Kretenzische verzet waartoe hij zichzelf had uitgeroepen en begon zich te gedragen als een Zuid-Amerikaanse dictator. Hij beschouwde alle geparachuteerde goederen als zijn privebezit en potte dringend noodzakelijke goederen als schoenen op, terwijl Giorgos Psychoundakis praktisch op blote voeten heen en weer rende tussen Xan Fielding in Vafe en de kolonel boven Asi Gonia. Na een stormachtige ontmoeting met Papadakis besloot Fielding dat er geen andere koers was dan de kolonel bij de eerste gelegenheid te evacueren.

Nadat hij zijn verantwoordelijkheid voor westelijk Kreta in juli aan Paddy Leigh Fermor had overgedragen, begeleidde hij Papadakis en zijn familie naar de zuidkust. De sfeer van achterdocht en gekwetste eigenliefde verbeterde niet. Na verwarring over de aankomst van de boot en uitstel van het vertrek, werd de paranoia van Papadakis nog meer geprikkeld, en Fielding kreeg visioenen van geweerlopen van zijn handlangers in zijn rug. Eindelijk, in de nacht van 5 augustus, kwam de Papanikolis, een onderzeeer van de Koninklijke Griekse Marine om het hele gezelschap naar Beiroet te brengen. Kolonel Papadakis werd later commandant van de Griekse strijdkrachten in het garnizoen van Jeruzalem.

De ellende veroorzaakt door de waanideeen van Papadakis was niet afgelopen met zijn vertrek. Het ergste wat hij naliet, was een verrader, een zekere Komnas, die hij op een onbezonnen moment in zijn organisatie had opgenomen. Komnas kwam met op het oog uiterst accurate cijfers, zogenaamd op basis van de aantallen rantsoenen opgesteld door een klerk in het Duitse hoofdkwartier. Zijn cijfers, indrukwekkend van nauwkeurigheid, werden uiteindelijk in twijfel getrokken door de afdeling Inlichtingen van het hoofdkwartier in Cairo, op dat moment tot grote ergernis van de soe: sommige van de genoemde eenheden strookten niet met andere informatie.*

Zelfs de toegewijde chef-staf van de kolonel, Andreas Polendas, iemand die zijn baas Papadakis uiteindelijk wel had doorzien, kreeg nooit argwaan tegen Komnas. Hij werd op 18 november gearresteerd, samen met de radiotelegrafist Apostolos Evangelou, een onderwijzer en dichter uit de Dodekanesos.

Polendas' fout kwam hen te staan op weerzinwekkende folteringen en uiteindelijk hun dood in de Agiagevangenis. Maar ze bleven niet lang ongewroken. Komnas was voor zijn eigen veiligheid overgebracht naar een huis in Chania midden tussen ingekwartierde Duitsers; toch werd zijn lichaam op een middag in de keuken gevonden met zeventien steekwonden, het bloed was nog niet gestold. Niemand had iets gehoord. De daad was uitgevoerd door Polendas' neef Pavlos, met de hulp van een liquidatiegroep onder leiding van Giorgos Alevizakis uit Argyroupoli.

Paddy Leigh Fermor, verantwoordelijk voor het westelijk deel van het eiland zolang Xan Fielding in Egypte was, leerde de belangrijkste figuren in de streek van Chania kennen. Zijn eerste taak was de sabotage van schepen in de baai van Souda. Met de hulp van de Vandoulakisfamilie en de Karkanisclan in Askifou ontvingen hij en zijn gids, Giannis Tsangarakis, in de nacht van 8 september een dropping in de Witte Bergen. Het aantal kleefmijnen - in de wandeling toys genoemd - klopte precies, maar de afzenders in Egypte hadden vergeten draadtangen mee te sturen.

Leigh Fermor en Tsangarakis haasten zich met hun spullen naar de haven, om tot de ontdekking te komen dat de olietanker, hun belangrijkste doelwit, vertrokken was en dat de beveiliging met afrastering en wachtposten zo solide was dat ze het gebied van de baai niet konden binnenkomen. Tsangarakis ging dwars door Chania heen om de situatie van de kant van Akrotiri te verkennen, maar een aanval van die kant zou een zwemtocht van drie mijl nodig maken. Behalve Leigh Fermor, die vele jaren later in navolging van lord Byron de Hellespont overzwom, waren er op dat moment geen sterke zwemmers beschikbaar.

* Zo werd bijvoorbeeld een gedetailleerde beschrijving gegeven van een ss-bataljon onder commando van een majoor Von Teitzen en gelegerd in Perama. Dr. Helmut Fichtenthal, de tolk van de commandant van de Vesting Kreta, heeft echter bevestigd dat er nooit ss-troepen op het eiland gelegerd waren.

Xan Fielding had vaak geklaagd over de afgelastingen en onnauwkeurigheden van de droppings. Nu hij met verlof in Cairo was, daagde de raf hem uit mee te gaan op een van hun vluchten om het zelf mee te maken. Na een lange en koude rondvlucht moest hij toegeven dat hij geen idee had hoe iemand een bepaalde plek in de bergen zou kunnen onderscheiden.

Terwijl hij in Cairo was, kwam daar juist het nieuws binnen van het spectaculaire succes van Operatie Harling, de vernietiging van de spoorbrug bij Gorgopotamos onder leiding van Eddie Myers en Monty Woodhouse. Dit gaf hem een eerste indruk van de nieuwe soe na de wisselingen aan de top van augustus 1942, toen lord Glenconner de leiding overnam van kolonel Maxwell. Glenconner, die vaak afwezig was in verband met andere verplichtingen, stond eenvoudigweg bekend als 'God'.

Glenconners veelvuldige afwezigheid betekende dat de officier verantwoordelijk voor militaire operaties, brigadegeneraal Mervyn Keble, veel ruimte kreeg. Keble, die ooit in zijn carriere commandant van een gevangenis in Palestina was geweest, kwam van de afdeling Inlichtingen van het algemeen hoofdkwartier, waar Enoch Powell al het werk deed waarvoor hij de eer opeiste. Monty Woodhouse herinnerde zich hem van de inlichtingenschool in Swanage als 'een dynamische bolronde kleine majoor met ogen die bijna uit zijn hoofd sprongen van moordlust'.3Hij hoorde voor het eerst van Kebles promotie tot kolonel en overplaatsing naar de soe toen hij diens naam tot zijn grote verbazing onder een reeks instructies voor de operatie Gorgopotamos zag staan. Het document, gesteld in precies het juiste jargon, was duidelijk meer bedoeld om indruk te maken op zijn superieuren dan als gids voor de mannen die de opdracht moesten volbrengen.

Keble was weliswaar een gewone beroepsofficier van een van de gewoonste districtsregimenten, de Wiltshires, maar hij ontpopte zich als een geduchte, schaamteloze en genadeloze baantjesjager. Het succes van Operatie Harling, dat hij prompt voor zichzelf opeiste, was voor hem de springplank voor een ambitie die alleen maar uit een diepe wrok kon voortkomen.

Het is heel wel mogelijk dat Keble een complex had door zijn onaantrekkelijke uiterlijk, waarmee hij merkwaardig genoeg dwangmatig te pronk liep. Terwijl hij in het leger bekendstond als Bolo (kennelijk op grond van zijn agressiviteit), werd hij in de soe de Panda genoemd - zijn vriendinnen werden 'Panderenes', 'gesouteneerden', genoemd - omdat hij zo weinig aaibaar was. Hij hulde zijn tonronde lijf vaak in niet meer dan een onderhemd en een korte broek, en zijn weerbarstige haar was en brossegeknipt.

Rustum Buildings was geen vrolijk oord. 'Wie het niet zelf heeft ervaren,' schreef Bickham Sweet-Escott, 'kan zich onmogelijk een voorstelling maken van de sfeer van jaloezie, achterdocht en intriges die de verhoudingen tussen de verschillende geheime en half geheime diensten in Cairo verziekten.'4 Bijna alle verhalen over het afluisteren van telefoons van collega's, lasterlijke brieven en anonieme telefoontjes, smaadverzen en zelfs verdenking van moord zijn uitvoerig vastgelegd in historische relazen en licht verhullende fictie.*

De afdeling Kreta was ongewoon fortuinlijk. Er waren geen ernstige meningsverschillen over de vraag welke groepen op het eiland gesteund moesten worden, en dus werd het verzet op Kreta, anders dan dat op het Griekse vasteland, nooit een politiek moeras waarin een voor de hand liggende militaire strategie door een banvloek van Whitehall werd getroffen. En Jack Smith-Hughes, die over het bureau Kreta de leiding had, was slim en krachtig genoeg om zijn terrein te verdedigen. Hij profiteerde daarbij natuurlijk van Kebles betrekkelijke gebrek aan belangstelling voor het eiland. Met zijn kleine bevolking en relatief kleine Duitse bezettingsmacht, kon Kreta in dat stadium geen aanspraak maken op een Brits militair commando dat groot genoeg was om een brigadegeneraal aan het hoofd te hebben, en Kebles strategie van zelfpromotie bestond uit het scheppen van een steeds hogere piramide van sterren en strepen, waarlangs hij dan kon opklimmen tot de rang van generaal-majoor.

Er was een man die noch Jack Smith-Hughes noch de agenten in het veld konden beschermen. Keble had een giftige hekel gekregen aan kapitein Arthur Reade, een bijzonder beminnelijke en goedhartige jurist, wiens liefde voor Kreta voortkwam uit zijn hartstochtelijke bewondering voor Venizelos. Hij was lang, veel ouder dan zijn collega's en een enigszins excentrieke figuur. Volgens Paddy Leigh Fermor 'leek hij met zijn rossige baard en snor net Hendrik iv met een tikje Verdi'.5

Reade wilde erg graag naar het eiland gestuurd worden en kreeg zijn zin, maar er zat een adder onder het gras. Hij zou samen gaan met Xan Fielding, in november, maar daarna moest hij, terwijl hij slechts een zeer rudimentaire opleiding had gehad, de kruiser hms York opblazen die gedeeltelijk onder water in de baai van Souda lag, om te voorkomen dat de Duitsers haar vlot zouden trekken. Reade werd door vrienden gewaarschuwd, maar hij was vastbesloten door te zetten.

Reade werd samen met Fielding en een commando van de isld onder bevel van luitenant Stelios Papaderos, die een radiostation in het zuidelijk deel van de Witte Bergen moesten installeren, op 27 november aan land gezet door de onderzeeer Papanikolis.

* Zie bijvoorbeeld Cairo in the war van Artemis Cooper (Hamish Hamilton, 1989) en Hight Minded Murder van Christopher Sykes (Home & Van Thal, 1944).

Zoals Reades collega's al voorspeld hadden, bleek de aanslag op de kruiser onuitvoerbaar. Hij zou zijn leven voor niets vergooid hebben. Arthur Reade had een basis ingericht in de heuvels boven de monding van de baai. Hij deed dienst als verbindingsofficier bij het verzet, een ideale positie omdat alle Kretenzers hem onmiddellijk mochten. Maar Keble was vastbesloten hem te gronde te richten en beval zijn terugkeer een paar maanden later. Reade was diep aangeslagen omdat hij terug moest en dat gaf Keble de gelegenheid een rapport in elkaar te draaien waaruit moest blijken dat hij te weinig stabiel was voor speciale opdrachten.

Voor Xan Fielding was de aankomst per onderzeeer begonnen met een ramp: bijna zijn hele uitrusting verdween in de golven toen een rubberboot omsloeg. Maar drie Australische soldaten die aanwezig waren omdat ze hoopten mee terug te kunnen naar Egypte, doken keer op keer in het ijskoude water totdat bijna alles gered was. Diezelfde Australiers bleken een paar maanden later zeer nuttig.

Op zijn tocht naar het noorden over de Witte Bergen naar zijn oude basis bij Vafe, had Fielding op 3 december nog een onverwachte ontmoeting, nu met generaal Mandakas, de leider van het linkse verzet.

Mandakas was afkomstig uit Lakki, vlak ten noorden van de hoogvlakte van Omalos waar ze elkaar ontmoetten, en het zat hem duidelijk dwars dat zijn persoonlijke aanhang op dat moment beperkt bleef tot het westelijk deel van het eiland en dat die bovendien klein was: in de woorden van Giorgos Psychoundakis: 'Mandakas wilde een groot leider zijn, maar hij kreeg weinig volgelingen.'6 Gebrek aan aanhang had geen matigende invloed op zijn eisen dat hij zeggenschap zou krijgen over wapendroppings en over een eigen radioverbinding met Cairo zou kunnen beschikken.

Ook hoorde Xan Fielding voor het eerst van Mandakis over het Duitse offensief tegen groepen die samenwerkten met de Britten en over de arrestaties op 18 november van Polendas en Evangelou in Vafe. Het was een onprettige verrassing die des te harder aankwam door de bruuske manier waarop ze door Mandakis werd overgebracht.

De laatste die hij op zijn tocht tegen het lijf liep, was Paddy Leigh Fermor, die niet op de hoogte was van zijn terugkeer op het eiland. Nu kreeg Fielding in elk geval een compleet verslag van de arrestaties en kon hij de komende strategie bespreken. Jo Bradley, een sergeant van de raf die bij een aanval op het vliegveld van Kastelli begin september was neergehaald, werd de nieuwe radiotelegrafist. In de termen van de militaire bureaucratie werd hij daarom beschouwd als 'plaatselijk gerekruteerd'. Bradley, een Welshman met een prachtige zangstem, vond dat in die omstandigheden een merkwaardig eufemisme.

In november van dat jaar vond er ook een verandering plaats in het Duitse opperbevel: generaal Bruno Brauer volgde generaal Andrae op als bevelhebber van de Vesting Kreta. Brauer, bij de invasie commandant van het 1ste Regiment Parachutisten, was de officier die de moed had de verhalen over verminkingen te relativeren. Hij bleek ook de meest menselijke Duitse generaal op het eiland tijdens de oorlog. Hij probeerde zijn officieren begrip bij te brengen voor de Kretenzische houding tegenover de bezetter en voor de redenen waarom zij als francs-tireurs aan de strijd hadden deelgenomen. Anderzijds maakte hij duidelijk dat hij geen verzetsactiviteiten of samenwerking met de Britten zou tolereren.

Een halfjaar later toonde een merkwaardig incident hoezeer hij, ongewoon voor een soldaat, vooruitkeek naar de naoorlogse wereld. Ter ere van de Griekse nationale feestdag, 25 mei, liet hij een honderdtal Griekse gevangenen vrij. Onder hen bevond zich Konstandinos Mitsotakis, de latere Griekse ministerpresident, die toen luitenant was in het Koninklijke Griekse Leger en, belangrijker nog, lid van het inlichtingennetwerk dat bekendstond als de Quins. Niet lang na zijn vrijlating liep Mitsotakis met zijn vriend Manoussos Manoussakis door de deftige voorstad Chalepa, toen Manoussakis Brauer zag en voorstelde dat zij de generaal persoonlijk zouden bedanken. Brauer nodigde hen uit in zijn ambtswoning, het huis van de familie Venezilos, een kop koffie te komen drinken. 'Jongeman,' zei hij, 'ik heb u vrijgelaten omdat u, naar ik gehoord heb, ooit een belangrijke rol zult spelen in uw land. Zorg dat u geen problemen krijgt.'7

Brauer maakte zich geen illusies over de Kretenzers onder zijn gezag. In een toespraak tot reserveofficieren die zich elke week bij de autoriteiten moesten melden in een poging hen af te houden van verzetsactiviteiten, erkende hij dat Groot-Brittannie een bondgenoot van Griekenland was, maar hij voegde eraan toe: 'Waarom bewaren jullie je moed niet voor later?' In een rapport waartoe hij de opdracht had gegeven, werd verklaard: 'Bijna de hele bevolking blijft vijandig staan tegenover de bezettingsmacht en is nog altijd pro-Brits. Men verwacht in de naaste toekomst een herovering van het eiland door de Britten. Ook moet rekening worden gehouden met de steun die de burgerbevolking verleent aan de twee Britse organisaties waarvan is geconstateerd dat ze actief zijn op het eiland, te weten het spionagenetwerk van kapitein Huse [Jack Smith-Hughes] en de sabotagegroep van kapitein Jellicoe.'8 De onnauwkeurigheden zijn veelbetekenend, gezien de moeite die de Duitsers zich getroost hadden om de verzetsgroepen die contact hadden met de Britten te infiltreren.

Tegen Kerstmis rechtvaardigde het nieuws uit Noord-Afrika en uit Stalingrad een dubbel feest. Paddy Leigh Fermor en Xan Fielding troffen Tom Dunbabin en hun vrienden in het huis van Kokonas in Gerakari. Maar op andere plekken werd de viering van het nieuwe jaar 1943 begroet met kleine schermutselingen tussen degenen die 'Lang leve Engeland' riepen en anderen die antwoordden met 'Lang leve Rusland!', twisten die duidden op toekomstige problemen.

Afgezien van incidentele ontmoetingen met generaal Mandakis hadden de Britse verbindingsofficieren die opereerden in de over het algemeen conservatievere bergstreken weinig contact met linkse groeperingen. Net als op het vasteland had de Communistische Partij ook op Kreta een verzetscoalitie georganiseerd die ze achter de schermen controleerde, het eam (Ethnikon Apeleftherotikon Metopon, oftewel het Nationaal Bevrijdingsfront). Politiek rechts was op het vasteland, maar zeer zelden op Kreta, besmet door passieve en actieve collaboratie met de vijand, en veel vooraanstaande figuren met liberale opvattingen sloten zich daar dan ook aan bij het eam, zich niet bewust van de communistische machinaties. Het eam, de politieke tak, had het elas opgericht (Ethnikos Laikos Apeleftherotikos Stratos - het Nationale Volksbevrijdingsleger) als zijn guerrillaleger, en de twee samen stonden bekend als eam-elas. (Zie Appendix D voor de namen van de belangrijkste Griekse politieke bewegingen.)

Al kreeg het eam-elas op Kreta bij lange na niet de aanhang die het zich op het vasteland door dwang of overtuiging verwierf, groeide de beweging heimelijk in de grotere steden en in een aantal verarmde en geisoleerde streken op het platteland. Kreta bleef vooral de ergste ellende van de Griekse Burgeroorlog bespaard doordat de eok (de Nationale Organisatie van Kreta) die Nikolaos Skoulas en anderen hadden opgericht met steun en aanmoediging van Xan Fielding, erin slaagde de verschillende niet-communistische verzetsgroepen te verenigen in een verrassend krachtige alliantie. Op Kreta zijn de communisten er nooit in geslaagd met toepassing van de 'salamitactiek' de ene rivaal na de ander uit te schakelen.

24 Het jaar van de ommekeer

Na hun geweldige opmars naar de Wolga en tot diep in Egypte, verslapte het Duitse zelfvertrouwen plotseling als gevolg van de tegenslagen bij El Alamein en Stalingrad. In januari 1943, een maand of vijf voor de definitieve overgave van de Legergroep Afrika in mei, groeide de vrees dat er een invasie in Griekenland en Kreta zou plaatsvinden. Het eiland werd versterkt met tanks, gemotoriseerde eenheden en manschappen, op een moment dat die dringend nodig waren aan het Russische front. Luitenant Tavana, de Italiaanse contraspionageofficier die later overliep naar de Britten, stelt de totale sterkte op 45.000 Duitsers en 32.000 Italianen.

Het Duitse opperbevel op Kreta gelastte mijnen te leggen onder bruggen en ondergrondse commandobunkers in te richten. De munitievoorraden werden vergroot. De verdediging van de baai van Souda werd versterkt. Eenheden werden getraind in straatgevechten, waarbij werd samengewerkt door infanterie, artillerie en tanks. Het garnizoen van Askifou werd verdrievoudigd om de passen naar Sfakia te verdedigen. Er werden oefeningen gehouden met mobiele eenheden die, in geval van invasie, bedreigde sectoren moesten kunnen versterken. Generaal Brauer verklaarde: 'Bij een eventuele invasie zullen we Kreta tot de laatste man en de laatste kogel verdedigen.'

Brauers cliches vermochten zijn mannen nauwelijks te prikkelen. De allergrootste angst van de Duitsers was die voor een Kretenzische opstand in hun rug. 'Ze weten dat de Kretenzers hen haten,' schreef een Britse officier in zijn rapport aan Cairo, 'en dat ze snakken naar het moment waarop ze hun geweren kunnen opgraven en de kogels kunnen laten spreken.' En tegelijkertijd 'zijn de Duitsers gekwetst en verbaasd dat ze zo onbemind zijn en ze vragen zich voortdurend af hoe dat komt.' Deze juiste observatie wekt verbazing wanneer men de Duitse reglementen voor vorderingen en dwangarbeid leest. Ze betaalden zevenhonderd drachme voor een dag werk, een bedrag waar men nog geen twee eieren voor kon kopen, en, het schandaligst van alles, 120 drachme voor een koe, net genoeg voor een pakje sigaretten. Ze gingen ook over tot schapenroof op massale schaal. Vanuit Duitsland werd niet gezorgd voor basisproviandering en dus leefden ze ten laste van de onderworpen bevolking.

Generaal Muller, de jonge en hardvochtige commandant van de 22ste Bremen-Sebastopoldivisie, stelde een beleid in van agressieve patrouillering om de bevolking te intimideren, maar de Duitse patrouilles waren banger dan ooit in de bergen.

In een bepaald dorp kwam een Kretenzer, bij wie de vorige nacht een Duitser was ingekwartierd, bij zonsopgang water brengen, zoals hem de vorige dag was opgedragen. Toen hij de deur probeerde te openen klonk er luid geraas toen een beker en een emaillen waskom van een stoel vielen die als alarm tegen de deur stond. De luitenant zat recht overeind in zijn bed, 'zijn machinepistool in zijn handen, met ogen die uit zijn hoofd puilden.'

Naast onverwachte zoekoperaties naar wapens, uitgevoerd door detachementen van vijftig man, organiseerden de Duitsers afzettingen en zoekoperaties met de inzet van tweehonderd tot vijfhonderd man. Ze omsingelden 's nachts een dorp en trokken dan bij zonsopgang naar binnen. De bevolking werd in de kerk of de school opgesloten terwijl vloeren werden opengebroken en tuinen omgespit. Vaak volgden dit soort operaties op tips van spionnen, maar gelukkig was hun informatie vaak niet recent of gedetailleerd genoeg.

Bij een overval op Alones in de eerste week van januari 1943 vonden ze radioapparatuur in de tuin van de priester, John Alevizakis, een zeer geliefde figuur in het verzet. Hij wist te ontkomen naar de bergen, naar het voorbeeld van twee Britse radiotelegrafisten, maar zijn zoon werd gearresteerd terwijl hij twee compromitterende brieven bij zich had. Ondertussen verstopten de parochianen van vader John onmiddellijk het oplaadapparaat en alle andere apparatuur die de Duitsers bij hun eerste zoekactie over het hoofd gezien hadden.

Een paar dagen later deden de Duitsers een overval op Asi Gonia, op zoek naar Giorgos Psychoundakis. Deze keer namen ze hun tipgever mee naar de rand van het dorp, verborgen onder een regenjas.

Ook als gevolg van verraad vond een Duitse drijfjacht plaats in de streek van Apokoronas, rondom Gournes. De troepen omsingelden de kaashut die bekendstond als de Bijenkorf en die net de vorige dag door een grote groep was ontruimd: Paddy Leigh Fermor, Arthur Reade, sergeant Alec Tarves, de radiotelegrafist en de twee gidsen, Giannis Tsangarakis en Giorgos Psychoundakis.

Van de tegenoverliggende berg zagen de Britten en Kretenzers hoe de detachementen, samen een man of tweehonderd, het gebied doorzochten. Ze besloten zich op te splitsen. Later die ochtend klommen Leigh Fermor, Arthur Reade en Giannis Tsangarakis in een grote, met sneeuw beladen cipres om te ontkomen aan een patrouille en ze moesten zich tussen de takken schuilhouden tot het bijna donker was, zo actief waren de bergtroepen om hen heen. Die dag, 25 januari, noemden ze later hun eigen 'oak apple day', ter herinnering aan de vergelijkbare ervaring van koning Karel ii in 1651, al had die in zijn eik niet te lijden gehad van zo'n intense kou.

Een van de ernstigste gevallen van verraad vond in maart plaats, in het zuidwesten van het eiland. De Duitsers hoorden van een kaik met Kretenzische officieren aan boord, die op weg waren zich te voegen bij de Griekse strijdkrachten in het Midden-Oosten. Een patrouilleboot onderschepte de boot en bracht hem een eindje buiten de kust tot zinken met geschutvuur.

Nu het Duitse moreel in het vroege voorjaar van 1943 zo kwetsbaar was, grepen Dunbabin, Leigh Fermor en Fielding de gelegenheid aan, het nog verder te ondermijnen. Ze zorgden voor vlugschriften die inspeelden op het heimwee en het gevoel van isolement van de soldaten.

Een bijzonder ingenieus detail was dat deze in het Duits gestelde pamfletten voorzien waren van een stempel met adelaars die een hakenkruis droegen, en van een Griekse tekst waarin de vinder verzocht werd ze onmiddellijk aan een Duitse soldaat te overhandigen. Zo werd de verspreiding verzekerd, de plaatselijke bevolking beschermd en werden de officieren die wisten dat ze voor gek stonden, tot razernij gebracht.

Er werd ook een campagne van muurleuzen op touw gezet. Duitse leuzen die onvrede onder de troepen suggereerden, werden 's nachts in de buurt van barakken en wachtposten op muren gekalkt: 'Scheiss Hitler!', 'Heil Stalin!' - met hamer en sikkel - 'Wij willen naar huis!' en 'De Fuhrer is een zwijn!'

Leigh Fermor stelde nog een ander pamflet voor:

Duitsers!

Jullie zijn nu twee jaar op ons eiland en jullie bewind vormt de zwartste vlek op de bladzijden van jullie al zo bezoedelde geschiedenis. Jullie hebben bewezen dat jullie niet als een beschaafd ras beschouwd kunnen worden en dat jullie oneindig minderwaardig zijn aan de Turken, die edelmoedige vijanden waren, en mannen van eer.

Jullie hebben je als wilden gedragen en als wilden zullen jullie behandeld worden.

Maar nog niet.

Jullie worden, waar je ook gaat, gevolgd door Kretenzische ogen. Onzichtbare

wachters volgen jullie voetstappen. Wij bespieden jullie wanneer jullie eten en drinken, wanneer jullie slapen en waken.

Onthoudt dat goed!

Het lange Kretenzer mes maakt geen geluid wanneer het zich tussen de schouderbladen plant. Jullie tijd sijpelt weg. Het uur van de wraak is nabij.

Zeer nabij.

Zwarte Dimitris

Archegos van Centraal Kreta^1

Anderzijds beseften de Duitsers dat ze met hun propaganda de Kretenzers nooit voor zich zouden winnen en ze probeerden om dan ten minste maar een bepaalde mate van neutraliteit te bewerkstelligen in het geval van een Britse landing. Hun scherpe aanvallen waren minder op de Britten gericht en concentreerden zich in plaats daarvan op de communisten als de vijanden van alle ware Kretenzers.

Het is heel goed mogelijk dat het Duitse opperbevel, onder invloed van de gebeurtenissen in Rusland, het elas als het grootste gevaar op de langere termijn zag; het zal ook hebben beseft dat het tijdverspilling was te proberen de Kretenzers tegen de Britten op te zetten. Hoe dan ook, het is duidelijk dat ze hoopten een wig in de verzetsbeweging te kunnen drijven.

Na de oorlog ontwikkelde zich in linkse kringen een samenzweringstheorie die wilde dat de Britse agenten op Kreta vanaf het begin uit waren geweest op de vernietiging van de communisten. In werkelijkheid hadden Britse officieren bij verschillende gelegenheden hun best gedaan een openlijke breuk tussen Venizelistische groepen en het eam-elas te voorkomen. Ze hadden niet echt een hekel aan generaal Mandakas, de hoogste Kretenzische officier die koos voor links. Een van de Britse officieren vond Mandakas, die grote behoedzaamheid paarde aan grote ambitie, 'een aardige kerel': zijn grote probleem was dat hij dacht dat hij het elas naar zijn hand kon zetten.2

Nick Hammond, die hem later op het vasteland ontmoette toen hij 'minister van Oorlog' werd in de marionettenregering die de communisten hadden opgericht, beschreef hem als 'groot, rondborstig en zwaarwichtig in het gesprek'.3 Mandakas sprak bijna zeker de waarheid als hij zei dat hij zelf geen communist was, al werkte hij nauw samen met de Partij. (Het op het vasteland verrassend effectieve verzinsel van de Griekse Communistische Partij dat eamen elasonafhankelijke coalities waren, vond op Kreta nooit serieuze weerklank.)

De communisten, die beseften dat generaal Mandakas, hoewel een kostbare buit, nooit een voldoende charismatische leider zou worden, besloten te proberen Manolis Bandouvas voor hun zaak te winnen. Bandouvas had al een grote aanhang onder de bevolking van de bergdorpen in de provincie Iraklion en onder de boeren die het meest geneigd waren het eam-elas te wantrouwen.

Oppervlakkig gezien leek zijn rekrutering een goede manier om de communistische invloed te versterken, maar buitenstaanders die op deze manier werden uitverkoren en gesteund, hadden nogal eens de neiging zich later tegen de Partij te keren, met alle pijnlijke gevolgen van dien. Niettemin was de Britse militaire missie bezorgd over deze ontwikkeling.

'Door middel van hard werk, slim beleid en weinig scrupuleuze methoden zijn de lollards [de informele codenaam voor de communisten] erin geslaagd op Kreta een veel grotere rol te spelen dan waar ze qua aantal recht op zouden hebben. Ze zijn erin geslaagd een generaal en de enige guerrillaleider van Kreta - allebei grote vissen - aan de haak te slaan en ze hebben daarmee een rookgordijn opgetrokken van in het ene geval hoge militaire steun, en in het andere geval patriottische boerensteun.'

De Britten werden toen ironisch genoeg door Bandouvas en niet door de communisten op het verkeerde been gezet. Ze hoopten een beroep te doen op zijn ijdelheid en zeiden dat het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten met hem wilde overleggen. Dit, zo dacht men, zou hem even onttrekken aan de communistische invloed en bovendien had hij niet lang daarvoor verzocht om een adempauze in Egypte. Maar Bandouvas rook onraad: hij had het jaar daarvoor met Dunbabin een bittere ruzie gehad over de verdeling van wapens en hij had ongetwijfeld het gevoel dat Leigh Fermor ongeveer de enige Britse officier was die een zwak voor hem had. (De jaloezie van kapitan Petrakagiorgis, zijn rivaal in de streek, zou de problemen voor een groot deel veroorzaakt hebben.)

Bandouvas organiseerde daarom een vergadering waarin het voorstel in tegenwoordigheid van belangrijke getuigen moest worden herhaald. Hij sloeg vervolgens het aanbod af met een hooggestemde verklaring die erop neerkwam dat zijn plaats bij de mannen te velde was. Hij wendde zich tot de aanwezige Kretenzische officieren en vroeg of zij dat ook niet vonden. Ze konden moeilijk anders dan hem gelijk geven. Bandouvas zorgde ervoor dat het verhaal snel verspreid werd, ongetwijfeld met enige dramatische verfraaiingen, en verzekerde zich zo van een klinkende overwinning in de ogen van zijn boerenaanhang: de Britse generaals smachtten naar zijn woorden, maar hij verkoos op het eiland te blijven, als Kretenzer tussen de Kretenzers.

Maar de Britse militaire missie gaf het niet op. Om Bandouvas los te weken van de communistische invloed, verleenden ze hem de weidse titel 'Hoofd van de Francs-Tireurs van de provincie Iraklion'. (Bandouvas liet het laatste deel weg zodat het klonk als gold het voor heel Kreta.)

Deze nieuwe titulatuur viel zeer bij Bandouvas in de smaak en toen koning Georgios van Griekenland, het favoriete mikpunt van de communisten, op aandringen van de soe te Cairo, een groet stuurde naar het verzet op Kreta, antwoordde hij, de hoop van de communisten, onmiddellijk met een loyaal antwoord in zijn nieuwe waardigheid: 'Als Hoofd van de Francs-Tireurs verzoek ik u hem onze dank radiotelegrafisch over te brengen en te verklaren dat wij onlosmakelijk met hem verbonden zijn, dat wij geestelijk en lichamelijk naast hem staan om met al onze kracht de satanische wolf te verslaan.'

In april begingen de communisten hun grootste politieke blunder tijdens de hele bezetting. Ze riepen een pan-Kretenzische conferentie bijeen in Karines, waarbij zij vertegenwoordigers van alle Kretenzische groeperingen uitnodigden, maar geen Britse officieren.

Toen hij dat laatste ontdekte, weigerde majoor Christos Tsifakis, de Kretenzische officier die de verdediging van Rethymnon had geleid, deel te nemen en vertrok. Geen van de andere groepen sloot zich aan bij de boycot en dat was een geluk voor de Britten, gezien de afloop: anders had de grootste politieke flater van de communisten in de oorlog nooit plaatsgevonden.

In het bijzonder twee van de resoluties die ter tafel kwamen, waren slecht gekozen. De eerste was ronduit anti-Brits; de tweede luidde: 'Griekenland ziet af van alle aanspraken op Noord-Epirus, Thracie en bepaalde gebieden van Macedonie, aangezien die in etnisch opzicht niet Grieks zijn.'

Deze belijdenis van het internationale communistische standpunt ten gunste van een aparte staat voor Macedonie - iets waar het eam op het vasteland wijselijk over zweeg - was voor patriotten een schandelijk verraad. De vergadering eindigde in tumult en de communistische hoop op een alliantie met de nationalistische eok - die zij waarschijnlijk hoopten te kunnen manipuleren en ooit te domineren - was voorgoed vervlogen.

Na het communistische debacle kon de nationalistische eok op 15 juni in Prines zijn eerste pan-Kretenzische bijeenkomst in een optimistische stemming openen. Er werden politieke vertegenwoordigers en militaire commandanten benoemd voor de vier belangrijkste provincies: Chania, Rethymnon, Iraklion en Lasithi.

Het verzet in het gebied van Chania miste een militaire leider, maar had wel een administratieve structuur. Veel van de leden bekleedden al een openbare functie onder de Duitse autoriteiten en hielpen de geallieerden in het geheim. Hierdoor vormden ze een soort voorlopige plaatselijke regering. De meest vooraanstaande figuur was hier Nikolaos Skoulas, de burgemeester van Chania; hij moest weldra ondanks zijn gevorderde leeftijd de bergen in vluchten. Van de jongere generaties waren Konstandinos Mitsotakis, Manoussos Manoussakis en Michalis Botokanis actief in het inlichtingennetwerk Quins, dat werd geleid door Markos Spanoudakis.

Op dat moment waren er geen guerrillagroepen actief in de onmiddellijke omgeving van Chania - een bewust beleid om represailles te voorkomen - en de groepen die zich weldra zouden vormen in het zuiden van de provincie waren te ver weg om er effectief contact mee te onderhouden.

In de provincie Rethymnon had majoor Tsifakis bijna onmiddellijk na de val van Kreta een verzetsorganisatie opgezet, waarin verscheidene politieke stromingen - Venizelisten, communisten en monarchisten - samenwerkten. Maar na hun blunder in Karines werden de communisten uitgesloten.

De belangrijkste monarchist op Kreta was Emmanuel Papadogiannis, die na de oorlog minister van Wederopbouw zou worden. Zijn enigszins zelfingenomen houding paste goed bij zijn peper-en-zoutkleurige baard en opgedraaide knevel.

Britse officieren, bij wie hij zowel genegenheid als respect scheen op te wekken, gaven hem de codenaam 'Pooh Bah' [meneer Poeha] vanwege alle baantjes die hij had bekleed, tot waarnemend gouverneur-generaal aan toe. Als monarchist, zij het geen aanhanger van dictator Metaxas, was hij als een van de weinige Kretenzers acceptabel voor de koning en de Griekse regering in ballingschap en zo vormde hij een vitale schakel in een overigens republikeins bastion.*

Majoor Tsifakis maakte eerder een academische dan een militaire indruk: een Britse officier merkte op dat hij 'dat typisch Kretenzische soldaten-air totaal miste'.4 En ondanks een zeker plezier in intriges was het een eerlijke man die weinig ambitie toonde voor het 'kapitanschap'.

De provincie Rethymnon leverde ook het beste voorbeeld van een verzetsorganisatie van het hele eiland: de raad van de Amarivallei. Britse verbindingsofficieren gaven het de codenaam Districtsraad Droomland. Alexandros Kokonas, een alom geliefde schoolmeester uit Gerakari, was de zeer efficiente coordinator.

* De weinig gelukkige manier waarop koning Georgios ii omging met zijn onderdanen bleek bijvoorbeeld toen Papadogiannis aan hem werd voorgesteld als de voormalige gouverneurgeneraal van Kreta. De koning zei onmiddellijk: 'U bedoelt de voormalige waarnemend gouverneur-generaal.'

De militaire commandant van de provincie Lasithi, kolonel Nikolaos Plevres, was brigadecommandant in Albanie geweest en hij telde veel veteranen van de 5de Kretenzische Divisie onder zijn volgelingen. Maar Tom Dunbabin en Sandy Rendel, die later de Britse agent in die streek zou worden, kregen argwaan toen de Duitsers Plevres snel weer vrijlieten, kort nadat het netwerk van Neapoli was opgerold. Achttien maanden later kreeg Plevres, een rechtse nationalist, wapens van de Duitsers, die hoopten dat hij tegen de communisten zou gaan vechten.

De provincie Iraklion had een raad voor de eenheid ingesteld - het Burgercomite van Advies - met prominente figuren uit kerk en onderwijs. Er waren enkele verstandige mannen bij, maar ook een paar hoogst onvoorspelbare lieden. Kolonel Beteinakis, de militaire bevelhebber van de hele provincie, was een officier wiens moed ver uitsteeg boven zijn oordeelsvermogen.

De belangrijkste troef in Iraklion was de inlichtingendienst die geleid werd door twee zeer slimme jonge studenten: eerst door Giorgos Doundoulakis en vervolgens door Mikis Aloumianakis, de zoon van sir Arthur Evans' opzichter in Knossos - vandaar zijn codenaam: 'Minos Mike'. De verantwoordelijkheid voor de pure inlichtingenkant van dit netwerk werd overgedragen aan de isld- missie die op 12 mei arriveerde.

Ralph Stockbridge, de radiotelegrafist van Jack Smith-Hughes op diens eerste missie, was nu kapitein en kwam terug met John Stanley, een oude schoolvriend, officieel als zijn radioman. Hij had Stanley - die als bimbashi, een soort majoor, had gediend bij de Soedanese defensiemacht - voor zijn missie naar Kreta gerekruteerd 'ongeveer zoals je iemand zou uitnodigen voor een dagje naar de paardenrennen.'5

De onderzeeer Papanikolis bracht hen naar de noordkust van Kreta, een unieke gebeurtenis want alle andere landingen werden aan de andere kant van het eiland uitgevoerd. Stockbridge omschreef het schip als een alarmerend oude schuit die naar de oppervlakte moest om de accu's op te laden. De bemanning van de Papanikolis onder bevel van kapitein-ter-zee Athanasios Spanidis had de reputatie van krankzinnige durfals, een reputatie die dateerde van eerder in de oorlog toen ze in de Adriatische Zee van zeer korte afstand Italiaanse schepen tot zinken brachten. Afgezet tussen Rethymnon en Iraklion, maar nogal ver uit de kust, moesten Stockbridge en Stanley in een ronde rubberboot, die tolde als een tobbe en weinig opschoot, naar de wal zien te komen. Het moet ook een hoogst onplezierige ervaring zijn geweest voor de twee postduiven die isld met alle geweld mee had willen sturen.

Toen ze de kust naderden, zagen ze een paar gestalten in een kleine boot en riepen het wachtwoord dat van tevoren was afgesproken: 'We komen de bijen halen.' De Kretenzers waren illegaal aan het vissen en gingen er in paniek vandoor, omdat ze dachten dat ze door de Duitsers gesnapt waren. Stockbridge en Stanley kwamen eindelijk aan wal, maar hun opluchting was van korte duur toen ze ontdekten dat ze in een mijnenveld waren beland. Uiteindelijk wisten ze er ongedeerd uit te komen en wat verder langs de kust ontdekten ze hun contact. Het bleek Paddy Leigh Fermor te zijn.

Leigh Fermor bracht hen eerst naar het kleine klooster van Vossakou en vervolgens naar zijn basis van dat moment, een stenen schaapskooi die toebehoorde aan de familie Dramoundanis, op de noordelijke hellingen van het Idagebergte, boven Anogia.

Een groot aantal mensen had zich hier verzameld voor een tocht naar de zuidkust, vanwaar een aantal andartes en inlichtingenmensen naar Egypte zou worden geevacueerd. Op 25 mei vond een van de in oorlogstijd zo gewone tragische ongelukken plaats. Ralph Stockbridge, John Stanley, Paddy Leigh Fermor en Giannis Tsangarakis, de uiterst betrouwbare en moedige gids die Leigh Fermor al had voorgedragen voor een Britse onderscheiding, zaten in een kring buiten de schaapskooi.

Een schildwacht kwam waarschuwen dat een Duitse patrouille beneden Anogia was binnengetrokken. Er brak geen paniek uit, het was een betrekkelijk gewoon voorval, maar Leigh Fermor reikte, net als de anderen, naar zijn geweer. Hij trok de grendel naar achteren om te kijken of het mechaniek goed geolied was. De kamer was leeg, maar hij zag de patroon niet die in het magazijn was achtergebleven. Hij sloot de grendel, waardoor de patroon automatisch naar de kamer werd getransporteerd en haalde de trekker over om de veer te ontspannen. Er klonk een schot en Tsangarakis die tegenover hem gehurkt zat, had een schotwond in zijn dij.

De wond leek eerst niet ernstig. Hij werd zorgvuldig verbonden terwijl een koerier wegrende om een dokter te halen, ondanks de aanwezigheid van de Duitsers beneden. Maar Tsangarakis stierf niet lang daarna. Ze begroeven hem onder twee steeneiken en camoufleerden het graf met braamstruiken en stenen voor het geval er een Duitse patrouille langs zou komen.

Leigh Fermor was kapot van verdriet. Hij was zeer gehecht aan Giannis Tsangarakis, en diens woorden van vergiffenis voor hij stierf, maakten zijn schuldgevoel alleen maar schrijnender. Maar het ergste zou nog komen.

Kwaadwilligen die van het ongeluk hoorden, verspreidden prompt het verhaal dat de dood van Giannis Tsangarakis opzet was en probeerden ook zijn familie daarvan te overtuigen. Dit leidde tot een jarenlange verbittering aan de ene, en blijvende spijt en verdriet aan de andere kant. Vele jaren zouden voorbijgaan voordat allen door gemeenschappelijke vrienden, vooral Giorgos Psychoundakis, overtuigd werden van de ware toedracht.

Een gelukkige afloop van het verhaal was onmogelijk, maar de verbittering was meer dan vijftig jaar later eindelijk verdwenen toen Paddy Leigh Fermor en zijn vrouw Joan werden uitgenodigd peetouders te worden van Giannis' kleindochter, een band van aanzienlijke betekenis op Kreta. Ze werd Joanna gedoopt, naar Joan Leigh Fermor.

Petrakagiorgis kwam op 7 juni terug uit Cairo. Tijdens zijn verblijf in Egypte had de Organisation of Strategic Services (oss), de Amerikaanse tegenhanger van de soe, contact met hem gezocht. Ze boden aan hem beter te voorzien van wapens, uitrusting en geld. Petrakagiorgis kwam blakend van gewichtigheid terug - bezoeken aan Cairo hadden vaak die uitwerking - maar de beloften van steun door de oss werd niet gestand gedaan (misschien heeft de soe er achter de schermen een stokje voor gestoken) en hij moest, enigszins aangeslagen, verdergaan op de veel minder spectaculaire Britse weg.

Zodra de Duitsers hoorden dat hij terug was - en dat was meer dan twee maanden na dato - organiseerden ze een aanval op zijn groep boven Vorizia. De Duitsers hadden blijkbaar om de een of andere reden een bijzondere vijandschap jegens Petrakagiorgis opgevat, meer dan voor enige andere kapitan. De overmacht was overweldigend en hij wist met slechts zeven van zijn mannen te ontsnappen na hevige gevechten die de hele dag duurden en waarbij de aanvallers dertien man verloren. Als wraak dreven de Duitsers de bevolking Vorizia uit en gooiden het dorp plat met Stuka's die duikvluchten uitvoerden als oefening.

In het gebied van Xan Fielding, in het westen van Kreta, vond ondertussen de laatste evacuatie van achtergebleven en ondergedoken militairen plaats. Met de boot waarmee Tom Dunbabin en Giorgos Psychoundakis in februari voor verlof naar Cairo waren gegaan, was een Nieuw-Zeelander naar het eiland gekomen, sergeant Tom Moir van 'A-Force', een schuilnaam voor mi9, de organisatie die verantwoordelijk was voor het weghalen van ontsnapte gevangenen en onderduikers uit bezet gebied.

Moir, een lid van de 'infantillery' bij Galatas die na de strijd ontsnapt was, was getraind en teruggestuurd om de rest die nog op het eiland was terug te brengen. Hij legde contact met een groot aantal groepen, voor hij een pendeldienst met motorboten naar Egypte zou organiseren. Een van de moeilijkheden was het vervoer van een verlamde Australier die verborgen was in een grot, waar hij met alle zorg werd verpleegd door de inwoners van Kyriakosellia. Xan Fielding wilde hen bijzonder graag verlossen van die last en het gevaar, maar tot zijn ontzetting werd sergeant Moir op 6 mei gearresteerd. Al was hij in burger, toch wist Moir de Duitsers ervan te overtuigen dat hij aldoor op het eiland was gebleven. Zo ontsnapte hij aan de kogel en werd overgevlogen naar een gewoon krijgsgevangenkamp in Griekenland.

Fielding nam het werk onmiddellijk over. Gelukkig kwam hij de drie vindingrijke Australische soldaten tegen die in november zijn uitrusting uit de zee hadden opgedoken en kon hij een groot deel van zijn taak aan hen overdragen. In opmerkelijk korte tijd brachten ze zeer verspreid gelegerde groepen naar een schuilplaats in de bossen boven Koustogerako, een plaats die al gauw iets had van een roversnest.

Fielding gebruikte het nabijgelegen radiostation van de isld voor zijn contacten met Cairo om de evacuatie met een motorboot van de Royal Navy te organiseren in de nacht van 7 mei. Alles was klaar voor het transport van de verlamde Australier uit de grot bij Kyriakosellia: hij zou vermomd als een zieke oude vrouw op een ezel vervoerd worden. Maar op het laatste moment weigerde hij te vertrekken; hij was er zeker van dat hij de tocht niet zou overleven en wilde anderen niet in gevaar brengen. Hij stierf kort daarna.

Begin juni besloot Schubert, het hoofd contraspionage die Hartmann had opgevolgd, zelf de rol van vrij rondzwervende lokvogel te spelen. Hij ging naar Koumara, boven Asi Gonia, met vier van zijn Kretenzische overlopers en gaf zich uit voor een Engelse officier die net was aangekomen uit Cairo. Een jongen vertrouwde hem en vertelde hem alles over de Engelsen in de omgeving, maar op het laatste moment, toen ze hem vroegen hen naar het kamp van de Engelsen te brengen, kreeg hij wantrouwen. Ze grepen hem toen hij probeerde te vluchten en schoten hem ter plekke dood. Mensen in de buurt hoorden het nieuws en kwamen naar de plek toe. Hoewel ze bewapend waren, vluchtten Schubert en zijn mannen weg om versterkingen te halen, zo groot was hun angst voor de woede van de dorpelingen.

Eind juli kwam Giorgos Psychoundakis op het eiland terug van zijn verblijf in het Midden-Oosten. Hij werd vergezeld door een van de vele opmerkelijke figuren uit die jaren: sergeant Dudley Perkins, een Nieuw-Zeelander die bij de Britten bekend stond als 'Kiwi' en bij de Kretenzers als 'Vasilis'.

Perkins, ook een oud-lid van de 'infantillerie' in Galatas, was met Moir uit het gevangenkamp ontvlucht. Hij ontpopte zich als een natuurlijke guerrillaleider met een grote flair voor tactiek. Zijn uitzonderlijke moed bracht Xan Fielding ertoe hem voor te dragen voor het Victoriakruis, maar die onderscheiding werd geweigerd omdat er geen officier als getuige bij zijn daden aanwezig was geweest. De voorzichtigheid van de Britse autoriteiten belette de Kretenzers niet, hem in hun eigen heldenfolklore op te nemen.

Perkins had net als Moir wat Grieks opgepikt in de tijd dat hij zich na de nederlaag schuilhield op het eiland. Ondanks zijn universitaire graad was hij uit de officiersopleiding verwijderd, waar domme discipline vereist scheen te zijn, maar hij leek volkomen tevreden als onderofficier. De indrukken die men van hem had verschilden. Sandy Rendel, die in dezelfde groep zat op 'Narkover', herinnerde zich hem als 'een foxterrier die trilde van gretigheid.'6 Dat wekt de indruk van een humorloze, bijna overijverige vechtersbaas. Maar Giorgos Psychoundakis, die in Egypte bijna een maand had besteed aan het verbeteren van Kiwi's Grieks, vond hem plezierig gezelschap.

Tijdens zijn kennismakingstrip bezochten ze samen in Vafe een lerares die 'zeer toegewijd was aan het verzet.' In de slecht verlichte kamer accepteerde ze een sigaret en mompelde terzijde tegen Giorgos Psychoundakis: 'Ik steek alleen maar een sigaret op om te zien hoe knap hij is.'7Perkins, die niet had laten blijken dat hij de taal verstond, moest zelf een sigaret nemen om zijn lachen te verbergen.

Na zijn rondgang met Psychoundakis langs dorpen die voor het verzet belangrijk waren, stuurde Xan Fielding Perkins naar het gebied van Selino om Alec Tarves te assisteren, de radiotelegrafist van dat gebied die bekendstond als 'de Knutselaar', en om de gewapende verzetsgroep van Selino te trainen waar de familie Paterakis de kern van vormde. Fielding had Perkins kwaliteiten snel onderkend en had er geen moeite mee hem onafhankelijk te laten opereren. De Selinioten, slechts twintig man sterk, zouden zich spoedig doen kennen als een van de meest effectieve strijdgroepen van het eiland.

Een maand na de komst van Perkins organiseerde Fielding een dropping. De groep van Paterakis en een andere guerrillagroep in het gebied waren bewapend met Stens, Brens en Thompson-machinepistolen. En nu het verzet op Kreta een andere fase inging, had Fielding gevraagd om een soort uniformen: Australische slappe hoeden en Britse militaire rijbroeken, die nog het dichtst in de buurt van de Kretenzische drollenvanger kwamen. De broeken waren beschikbaar gekomen dankzij de mechanisering van de cavaleriedivisie in Palestina.

Xan Fieldings aandacht werd die zomer nogal in beslag genomen door iets anders. Generaal Mandakas was begonnen wapens te eisen omdat het algemeen hoofdkwartier van het Midden-Oosten kort daarvoor het eam en zijn militaire vleugel, het elas, had erkend. Kolonel Kondekas, de chef-staf van Mandakas (een nogal weidse titel gegeven hun bescheiden aanhang) stelde een ultimatum: als Fielding Mandakas niet accepteerde als de leider van het verzet op Kreta, zou het eam verklaren dat hij geen officiele vertegenwoordiger van de geallieerden was.

Ook ontdekte Fielding tot zijn ontzetting dat de Grieken aan wie het radiostation in het gebied van Selino was toevertrouwd, allemaal aanhangers van het eam-elas waren. Ze hadden hun apparatuur ter beschikking van generaal Mandakas gesteld, waardoor deze kon beweren dat hij in geregeld contact stond met Cairo. De provocatie ging nog verder toen Mandakis in een bericht naar Cairo verkondigde dat Fieldings weigering hem van wapens te voorzien een schandelijke inmenging in de interne aangelegenheden van zijn land was, nu het algemeen hoofdkwartier in het Midden-Oosten het eam-elas had erkend. (Monty Woodhouse had er op het vasteland voor gezorgd dat op 5 juli een 'Overeenkomst Nationale Strijdgroepen' was getekend, in een poging de communisten in het gareel van een gezamenlijke commandostructuur te houden en te voorkomen dat ze aanvallen zouden doen op de niet-communistische groepen van de edes, die geleid werden door generaal Napoleon Zervas.)

Fielding wist niets van die nieuwe afspraken en weigerde op de chantage van Mandakas in te gaan. Hij zei dat hij alleen wapens zou verschaffen als Mandakas de geallieerde, en dus de Britse, bevelsstructuur in het oostelijk Middellandse Zeegebied volledig zou accepteren. Dit bleek gelukkig ook een van de bepalingen van de Overeenkomst Nationale Strijdgroepen, zodat Mandakas zich er wel bij moest neerleggen. Maar Fielding was razend dat hij van de communisten over deze overeenkomst moest horen.

25 De Italiaanse wapenstilstand

De invasie in Sicilie en de val van het fascistische regiem in Italie die daarop volgde, bracht op Kreta een duidelijke groei in schaal en tempo van het verzet. Tot die zomer was er hoogstens sprake geweest van wat geisoleerde schermutselingen en aanvallen op individuele soldaten. Van nu af aan waren operaties die in de dood van soms wel twintig Duitsers resulteerden geen uitzondering en bij een aantal gelegenheden in het jaar daarop werden er tot wel veertig aan toe gedood in gevechten waaraan honderd of meer andartesdeelnamen.

De voorbereiding van de landingen op Sicilie, Operatie Husky, was een aantal maanden tevoren begonnen met een grote afleidingsmanoeuvre die tot doel had de Duitsers te doen geloven dat de geallieerde invasie van Zuid-Europa via Kreta en Griekenland zou lopen. In heel Griekenland vonden overvallen plaats, waaronder de vernietiging van nog een spoorbrug, onder de codenaam 'Animals'.

In Tobroek werd een nepvloot verzameld, maar die werd door een storm weer teruggebracht tot de oorspronkelijke triplex platen en canvas doeken. Het bekendste onderdeel van de campagne was misschien wel de briljante truc Operatie Mincemeat ['gehakt'].

Een onderzeeer van de Britse marine liet een lijk gekleed als Brits stafofficier en met bijbehorend identiteitsbewijs, drijvend achter bij de Spaanse kust. Documenten op het lijk 'onthulden' dat Sardinie en Griekenland de echte doelen waren en dat de aanval op Sicilie (de eerste landingen vonden plaats op 10 juli) een afleidingsmanoeuvre was. Berlijn trapte er volledig in, grotendeels dankzij Hitlers obsessie met de Balkanflank.* Twee gevechtseenheden, een squadron bommenwerpers en de 1ste Pantserdivisie werden onmiddellijk naar Griekenland gestuurd.

* Sir William Deakin schreef dat Hitler een 'chiromantisch geloof [ontwikkelde] dat de geallieerde aanval uiteindelijk uit het zuidoosten zou komen - de persoonlijke wraak van Churchill voor het fiasco in de Dardanellen in 1915.'1

Vier weken voor de landingen op Sicilie vond er door het Special Boat Squadron weer een serie aanvallen op Duitse vliegvelden op Kreta plaats. Ze hadden een tweeledig doel: het vernietigen van Duitse vliegvelden in de regio die tegen de invasievloot zouden kunnen worden ingezet, en de indruk bevestigen dat Kreta en Griekenland de belangrijkste doelen van een invasie waren. De sbs- teams hadden op hun basis in Palestina, het kasteel Athlit, tot vervelens toe geoefend, zodat deze nieuwe operatie gretig werd verwelkomd. David Sutherland, die de vorige zomer een van de operaties had geleid, voerde het bevel over drie groepen onder leiding van de luitenants Lassen, Lamonby en Rowe.

Rowe, die op 27 juni, vier dagen na de anderen, aankwam, had het dichtstbijgelegen doel gekregen, het vliegveld van Tymbaki, maar dat bleek opnieuw buiten gebruik. Lamonby zette koers naar Iraklion, maar de gids voor wie Dunbabin had gezorgd, waarschuwde hem dat het vliegveld daar nauwelijks nog werd gebruikt. De olieopslag bij Peza zou een veel beter doelwit zijn. Dit werd door Lamonby met spectaculair succes aangevallen.

De derde groep onder leiding van Andy Lassen ontdekte dat Kastelli Pediados na de aanval van het jaar daarvoor zwaar bewaakt werd. De enige mogelijkheid was een afleidingsaanval om de bommenleggers de kans te geven van het ene vliegtuig naar het andere te sprinten onder dekking van de chaos. Lassen, een legendarische Deen die het Militaire Kruis met twee balken kreeg en later, postuum, werd onderscheiden met het Victoriakruis, was beroemd om zijn kreet 'Vork before Vomen!' ['verk voor de frouw'] wanneer bij terugkeer op de basis wapens en uitrusting moesten worden schoongemaakt.

Op 11 juli hadden ze allemaal de schuilplaats van Sutherland in de heuvels boven de kust bij Tris Ekklisies weten te bereiken, maar dat gold ook voor een aantal Kretenzers die meegenomen wilden worden om aan vergelding te ontkomen. Een kleine Duitse patrouille ontdekte de kloof waarin zij zich hadden verscholen om te wachten op het donker om naar het strand te gaan. Twee van de Duitsers werden gevangengenomen zonder dat er een schot viel, maar de andere twee trokken zich snel terug toen de Kretenzers het vuur openden. Lamonby ging in zijn eentje achter hen aan, een moedige maar roekeloze daad. De motorboot die de rest van de groep oppikte, voer tot dicht op het strand waar hij voor het laatst gezien was, maar er werd geen teken van hem gevonden. Hij had de twee soldaten die hij probeerde te besluipen onderschat. Zijn lichaam werd veel later teruggevonden.

Synchroon met de andere aanslagen was Paddy Leigh Fermor samen met Manolis Paterakis Iraklion binnengegaan. Een ezel vervoerde hun lading kleefmijnen naar het centrum van de stad, waar ze verstopt werden door Giannis Androulakis. Ze waren van plan aanslagen te plegen op schepen in de haven, maar toen ze erin geslaagd waren door de afrastering te komen, werden ze ontdekt en moesten ze vluchten voor er algemeen alarm werd geslagen.

Toen hij eind juli bij Alexandros Kokonas in Gerakari verbleef, kreeg Leigh Fermor een bericht van Mikis Akoumianakis dat hem onmiddellijk terugvoerde naar Iraklion. Mussolini was na de invasie op Sicilie afgezet en de Italiaanse commandant van de divisie die het oosten van het eiland bezette, generaal Angelo Carta, wilde een Britse officier spreken.

Er was in het begin van het jaar op heel indirecte manier toenadering gezocht via Bandouvas, waarbij men liet doorschemeren dat de Italianen zich onmiddellijk zouden overgeven wanneer de Britten Kreta zouden binnenvallen, maar sindsdien was er niets meer vernomen. Deze keer bood luitenant Franco Tavana, generaal Carta's officier contraspionage, aan een stafauto te sturen en een Italiaans uniform om Paddy Leigh Fermor naar het hoofdkwartier van generaal Carta te brengen.

Tavana, vroeger een douaneambtenaar aan het Comomeer en nu officier bij de bergtroepen, had al eerder blijk gegeven van een onconventionele en moedige instelling. Het jaar daarvoor was hij ineens bij het huis van de communistische voorman Miltiadis Porfyrogennis verschenen, de opmerkelijke passagier aan boord van de Kalanthe en later lid van het centraal comite van zijn partij op het vasteland. Porfyrogennis vermoedde het ergste toen hij de chef van de contraspionage zag, maar hij mocht, als alternatief voor arrestatie en executie, verhuizen naar het gebied dat onder gezag van de Duitsers stond en daar blijven.

Verhalen over wrijvingen tussen de Asmogendheden waren niets nieuws. Er waren tussen Italiaanse en Duitse soldaten vechtpartijen voorgevallen en bij een gelegenheid had een Italiaan een handgranaat naar een groep Duitsers gegooid, waarbij een dode en twee gewonden vielen. De Italiaanse militaire autoriteiten moesten hem arresteren, maar lieten hem een paar dagen later weer vrij, tot woede van de Duitsers. Kretenzers die in de provincies Lasithi en Sitia op aandrang van de Duitsers ter dood veroordeeld waren, kregen de kans te ontsnappen, in sommige gevallen naar de Zuidelijke Sporaden. Ondertussen werden nepexecuties uitgevoerd en graven gedolven en weer dichtgegooid.

Voor de reis van Leigh Fermor moesten alle voorzorgsmaatregelen worden genomen. Generaal Carta was uiterst nerveus. Schubert was onverminderd doorgegaan met het werven van verklikkers. Maar hetzelfde gold voor de eenheden van Bandouvas. Ze hadden kort daarvoor met veertien verraders afgerekend. Hun tactiek was eenvoudig: een groepje mannen in uniformen van de gendarme, begeleid door een blonde Kretenzer in Duits uniform, 'arresteerde' de verdachte en hield hem voor dat hij verraden was als lid van het verzet. Als de man werkelijk voor de Duitsers werkte, kwam hij prompt met bewijzen, meestal een papier van de Duitse autoriteiten.

De val van Mussolini werd met groot gejuich begroet in de Italiaanse barakken, zwarte hemden werden verscheurd, het portret van de Duce van de muur gerukt. Maar generaal Carta voelde zich ongemakkelijk. Leigh Fermor bestookte hem met 'een hoop onbeschaamde vleierij' en begon zijn brieven met 'Mon general, j'ai l'honneur de communiquer a votre Excellence...'2 Maar Carta bleef weifelen zelfs nadat generaal Brauer van het andere eind van het eiland was komen vliegen om hem ervan te verzekeren dat de Duitsers niet zouden aanvallen, op voorwaarde dat de Italianen zich zouden gedragen.

Voor de Italianen was de cruciale vraag of de Britten een invasie zouden uitvoeren en zo de zaak voor hen zouden beslissen. In de nasleep van de landingen op Sicilie en de afleidingsmanoeuvres bestond er nog steeds verwarring over de plannen van de geallieerden. De geruchten over een offensief in het oostelijk Middellandse Zeegebied tegen eilanden die 'al zo lang het voorwerp van strategisch verlangen' vormden, waren niet zonder grond.3

Op 2 augustus zei Churchill tegen generaal Ismay: 'Zouden de Italiaanse troepen op Kreta en Rhodos zich tegen de Duitsers verzetten en er zou een patstelling ontstaan, dan moeten we de Italianen vanaf het eerste moment helpen, en ook de steun van de bevolking mobiliseren.'4 Maar al kreeg Leigh Fermor het verzoek van Cairo om bombardementsdoelen door te geven voor het geval de Italianen in verzet zouden komen - het nieuws van dit verzoek kan in verzetskringen tijdens het bijeengaren van deze informatie zijn uitgelekt - toch figureerde Kreta al gauw niet meer in de plannen voor eventualiteiten. Het opperbevel van het Midden-Oosten richtte zijn aandacht nog uitsluitend op de eilanden van de Zuidelijke Sporaden, op Rhodos, Kos en Leros.

Churchill koesterde een gevaarlijk onpraktisch idee over het waarborgen van een route naar Rusland door de Dardanellen als alternatief voor de konvooien door de Poolzee. 'Dit is het moment,' verklaarde hij tegenover generaal Wilson, 'om te denken aan Clive en Peterborough en de mannen van Rooke die Gibraltar innamen.'5 Maar de Duitsers voerden razendsnel een bezetting van Rhodos uit en de plannen moesten drastisch teruggeschroefd worden nadat op de conferentie van Quebec was besloten de beschikbare schepen uit het oostelijk Middellandse Zeegebied terug te trekken. Slechts een brigade, enkele volstrekt onvoldoende vlooteenheden en een handjevol jachtvliegtuigen bleven beschikbaar voor de operatie. Op 14 september landden Britse troepen op de eilanden Kos en Leros, maar ze konden weinig uitrichten tegen de hevige Duitse tegenaanvallen, eerst op Kos, vervolgens op Leros.

Generaal Carta was een kleine, gezette officier met een monocle en een maitresse, die hij veilig had geinstalleerd vlak bij zijn hoofdkwartier in Neapoli. Hij was een vriend van de Italiaanse koninklijke familie, een 'paleisman', geen fascist, en zijn bewind over het oostelijk deel van Kreta was ongewoon humaan. Carta's gebrek aan doortastendheid in de loop van de maand augustus kwam voornamelijk voort uit zijn wens onnodig bloedvergieten te voorkomen. Tavana, zijn officier voor de contraspionage, was een veel moediger en resoluter man. Hij opperde dat de Italiaanse troepen, in samenwerking met de Kretenzische andartes, het oostelijk deel van het eiland zouden bezetten en verdedigen tegen de Duitsers.

Omdat Bandouvas, de enige guerrillaleider met een grote aanhang, zich in Psari Forada op het plateau van Viannos had gelegerd, tamelijk dichtbij in het zuidwesten, trok Leigh Fermor daar op 12 augustus naartoe. Hij werd vergezeld van zijn radiotelegrafist, stafsergeant Harry Brooke, en Nikos Souris. Souris, de rechterhand van Tom Dunbabin, was een Alexandrijn van grote intelligentie en tact en een van de weinige Grieken van elders die op Kreta werkelijk vertrouwd werden.

Het kamp van Bandouvas in de bergen was indrukwekkend. Het plateau, boven de schaapskooien en ver van elke andere vorm van bewoning, bood uitzicht over de hele provincie. Wachtposten in een prachtige, theatrale uitdossing begeleidden Leigh Fermor naar het kamp dat bestond uit rijen hutten van gevlochten twijgen. Met een bakker, een kleermaker, een schoenlapper en een wapensmid waren ze behoorlijk zelfvoorzienend.

Maar het opvallendst was de samenstelling van de troepen van Bandouvas. Naast herders en bergbewoners waren er studenten, legerofficieren, twee zwaarbewapende monniken, een priester, een paar politiemannen, enkele gestrande Grieken van het vasteland, een reusachtige kozak, Pjotr genaamd, die uit het kamp voor Russische gevangenen bij Agia Galini was ontsnapt, een Australier en een Nieuw-Zeelander, allebei ondergedoken na de gevechten van twee jaar daarvoor, een groep koningsgezinden onder leiding van Athanasios Bourdzalis en ten slotte een handvol communisten, voornamelijk geworven door Giannis Bodias, de secretaris van Bandouvas. Bodias, een knappe en intelligente jonge Griek uit Klein-Azie die over een zekere charme beschikte, zat in de gevangenis toen de invasie uit de lucht plaatsvond. Hij was veroordeeld wegens poging tot moord: hij had een jongen in een put gegooid nadat hij hem had aangerand. Nu de invloed van Bodias op 'het Hoofd der Francs-Tireurs' was getaand, zou het wellicht tot een breuk tussen hen komen.

Onvermijdelijk deden zich in zo'n heterogene groep explosieve stemmingswisselingen voor. Op een dag toen Leigh Fermor en Bandouvas buiten het kamp waren, bracht een van de antiverraderspatrouilles een verdachte binnen, een zekere Loukakis. Hij werd bij wijze van marteling aan zijn enkels opgehangen, maar Nikos Souris kwam tussenbeide, gesteund door sergeant Harry Brooke, en toen Bandouvas en Leigh Fermor terugkwamen, werd een krijgsraad van bendeleden bijeengeroepen, en de man werd doodgeschoten. De volgende dag werd Syngelakis, die de officieren had verraden die probeerden per kaik van de zuidwestkust te ontvluchten, gevangengenomen. Hij bekende en werd ook doodgeschoten.

Het merkwaardige maar doeltreffende legertje van Bandouvas groeide dagelijks aan met mannen van veraf en uit de omgeving. Leigh Fermor schatte de sterkte op ongeveer 160 man en Bandouvas ging er, waarschijnlijk met enige overdrijving, vanuit dat hij nog tweeduizend man extra onder de wapens kon roepen. Op 20 augustus, een week na aankomst van Leigh Fermor, vond de met spanning verwachte wapendropping plaats. Alles verliep smetteloos. Sergeant Paddy Fortune, de piloot, kwam laag binnenvliegen, schommelde met zijn vleugeltips ter begroeting en de parachutes met de containers kwamen in een indrukwekkende stroom naar beneden.

Alles werd in triomftocht onder vreugdeschoten naar het kamp gedragen. Behalve wapens en ammunitie bevatten de containers sjaalmutsen, rimboejacks, koppelriemen en bajonetringen. Bandouvas wilde dat zijn troepen werden geaccepteerd als een reguliere eenheid van het Britse leger en daarom stak hij hen in het nieuw. Al liet Leigh Fermor Bandouvas in ondubbelzinnige termen weten dat het de taak van zijn eenheid was de Italianen te helpen, wanneer die zouden beslissen zich tegen de Duitsers te verzetten, en de wapenvoorraden over te dragen aan het Kretenzische verzet als geheel, toch was 'het Hoofd van de Francs-Tireurs' er heimelijk van overtuigd dat er iets groters op til was. Het idee dat er een Britse invasie zou komen, bleef nog lang hangen na een oproep van koning Georgios ii om de geallieerden te steunen. Deze radiooproep, die kort voor de landingen op Sicilie werd gedaan, sloeg op kleine invallen en niet op een grote invasie, maar de dubbelzinnigheid ervan maakte deel uit van de afleidingsoperatie.

Toen de mannen van Bandouvas hun nieuwe uitrusting hadden, vertrok Leigh Fermor naar Neapoli, waar hij logeerde in het huis van luitenant Tavana. Van hem kreeg Leigh Fermor alle Duitse verdedigingsplannen voor het eiland, vertrouwelijke rapporten, dagorders en hun taxatie van de Kretenzische verzetsorganisaties.

Hitler had twee dagen na de afzetting van Mussolini opdracht gegeven noodplannen op te stellen. In de loop van augustus werden geleidelijk aan maatregelen in praktijk gebracht, waaronder de Duitse bezetting van Italie. Hitlers vermoeden dat de nieuwe regering van maarschalk Badoglio naar een wapenstilstand zou streven bleek juist en onder de codenaam achse ['As'] werd een operatie voorbereid om in dat geval de Italiaanse troepen te ontwapenen.

Op de ochtend van 9 september lag Leigh Fermor, die last had van een pijnlijk been, te rusten in een geitenkooi boven Kastelli Pediados, toen Mikis koumianakis in grote opwinding het nieuws kwam brengen dat de Italianen de vorige dag een wapenstilstand hadden afgekondigd. Rond het middaguur verscheen Tom Dunbabin samen met Nikos Souris die hem de dag tevoren had afgehaald van het strand van Tsoutsouros toen hij terugkwam uit Egypte. Dunbabin kon definitief bevestigen dat er geen hoop was op een geallieerde landing op Kreta. 'Als die wel had plaatsgevonden,' grapte hij tegen Leigh Fermor, 'zouden we allebei zijn bevorderd tot brigadegeneraal.'6

Korte tijd later kwam een koerier van Bandouvas met een boodschap die zo slecht geschreven was dat de een na de ander hem probeerde te ontcijferen. Terwijl Mikis Akoumianakis het gebrabbel bestudeerde, vroeg Dunbabin aan Leigh Fermor wie deze jonge man was en of hij te vertrouwen was. Toen hij het hoorde, kon hij zijn oren niet geloven. Er volgde een uitbundige begroeting en er werden herinneringen opgehaald aan Knossos in de tijd van sir Arthur Evans. Akoumianakis concentreerde zich weer op de brief en ontcijferde de kernzin van de boodschap, die tot hun ontzetting luidde: 'Wanneer landen de Engelsen om ons te helpen in de strijd tegen de Duitsers?'

Bandouvas had de instructies genegeerd zich voor te bereiden op hulp aan de Italianen en verdere orders af te wachten. Hij was al op weg om de Duitsers in de omgeving van Viannos aan de zuidkust aan te vallen. De koerier werd teruggestuurd met de dringende boodschap zijn opmars onmiddellijk te staken en zich terug te trekken. Leigh Fermor moest het probleem Bandouvas verder aan Dunbabin overlaten, terwijl hij en Mikis Akoumianakis naar Tavana vertrokken voor overleg over het gewichtige nieuws van de wapenstilstand. Maar hun hoop op Italiaans verzet tegen de Duitsers ging al gauw in rook op. Toen het bericht van de wapenstilstand kwam, had een groot deel van de Italiaanse troepen zich laveloos gedronken om het heuglijke feit te vieren: ze dachten in hun onschuld dat de oorlog voorbij was en dat ze naar huis mochten. En de enige twee infanteriebataljons die bereid waren te vechten en de bergen waren ingetrokken, kwamen een paar dagen later terug omdat de plaatselijke bevolking, hoe graag ook bereid te helpen, zoveel mannen niet kon voeden.

Generaal Brauer gaf Duitse troepen de opdracht de provincie Lasithi binnen te marcheren en de Italiaanse eenheden te verspreiden over een aantal nieuwe, voor hen uitgekozen locaties. De divisiecommandant generaal Muller vaardigde een 'Algemene dagorder aan alle Italiaanse troepen op Kreta' uit die neerkwam op een ultimatum.

'De commandant van de Vesting Kreta', zo begon zijn bevel, 'heeft mij belast met de verdediging van de provincie Lasithi.' Hij gaf hun vervolgens drie opties. De Italiaanse soldaten konden de strijd voortzetten onder het commando van de Duitse strijdkrachten en zich scharen onder de nieuwe regering van Mussolini - het marionettenbewind van de Republiek van Salo - of ze konden de Duitsers als non-combattanten op het eiland bijstaan nadat ze hun wapens hadden ingeleverd - een eufemisme voor het verrichten van dwangarbeid. Als ze deze beide mogelijkheden afwezen, zouden ze geinterneerd worden. 'Wie wapens van de Italiaanse troepen verkoopt of vernietigt', zo besloot hij, 'of wie uit zijn eenheid deserteert, zal als franc-tireur worden beschouwd en als zodanig worden doodgeschoten.'

Generaal Carta legde zich neer bij de gedachte dat verzet onmogelijk was als een Britse landing uitbleef en gaf Mullers dagorder door aan alle Italiaanse eenheden, voorzien van een eigen aanbeveling. 'Bovenstaande is een logisch gevolg van de situatie die voortkomt uit de wapenstilstand. Wij bevinden ons in een belegerd fort. Het is daarom van essentieel belang de bevelen van het Duitse opperbevel met werkelijkheidszin op te volgen.' De tragiek van de oorlog wilde dat de Italiaanse troepen die weigerden voor de Duitsers te werken, werden ingescheept op een boot die vervolgens door een geallieerde onderzeeer tot zinken werd gebracht.

Paddy Leigh Fermor trof voorbereidingen voor een ontsnapping van generaal Carta naar Egypte. De bijzonderheden werden geregeld door Mikis Akoumianakis en de twee broers Koundouros, Stelios en Roussos. Er werd een bericht naar Cairo geseind om een ontmoeting te organiseren met een motorboot op het strand bij Tris Ekklisies. Ondertussen had Bandouvas, tegen alle bevelen in en tot wanhoop van alle Britse officieren op het eiland, zijn mannen toestemming gegeven Duitse soldaten in de omgeving van Viannos aan te vallen. Een groepje van zijn mannen beet op vrijdag 10 september het spits af door twee gewone soldaten te doden die in Kato Simi aardappels aan het rooien waren. Hun lichamen werden in zakken gestopt en in een gat gegooid, maar een Kretenzische Gestapite ging onmiddellijk het dichtstbijzijnde garnizoen waarschuwen.

Bandouvas was er nog steeds van overtuigd dat er een geallieerde invasie op weg was naar zijn deel van de kust en gooide er in zijn doldriestheid nog een schepje bovenop en stuurde koeriers naar het noorden met de oproep voor een algemene mobilisatie in de hele provincie van Iraklion. De heetgebakerde kolonel Beteinakis haastte zich de oproep te onderschrijven. Het enige wat Dunbabin kon doen was woedende tegenbevelen uitvaardigen.

Twee dagen na de aanval bij Kato Simi kwam een strijdmacht van bijna tweeduizend man in het gebied aan. De mannen van Bandouvas waren nagenoeg kansloos. Ze wisten iets minder dan twintig soldaten te doden (volgens Duitse bronnen) en moesten zich verspreiden. Volgens een betrouwbare bron zouden ze ook dertien Duitsers hebben gevangengenomen. Burgers, onder wie een archimandriet en de burgemeester van Kalami, drongen er bij Bandouvas op aan de gevangenen vrij te laten. Vanuit zijn eigen manschappen kwamen soortgelijke adviezen en hij stemde toe, maar dit diende in het geheim te gebeuren omdat anderen wilden dat ze werden doodgeschoten. Op 19 september 's avonds werden de soldaten vrijgelaten, maar de volgende dag kwamen ze een andere groep manschappen van Bandouvas tegen die hen prompt doodschoten.

De Duitse militaire autoriteiten waren al paranoide door het verlies van Italie als bondgenoot en door de mogelijkheid dat de troepen van Carta aan de zijde van het verzet zouden gaan vechten en sloegen met moordzuchtige vastberadenheid terug. Generaal Muller gaf opdracht onmiddellijk zes dorpen in de omgeving van Viannos te vernietigen en ongeveer vijfhonderd burgers werden gefusilleerd.*

Bandouvas en zijn manschappen moesten zich zien te redden uit het wespennest dat ze zelf hadden veroorzaakt. Door de Duitse vergeldingscampagne in het gebied werden ze naar het westen gedwongen. Bandouvas vroeg weer hulp aan de kapitans in het gebied van het Idagebergte en eiste in een boodschap aan Tom Dunbabin dat die hun onmiddellijke evacuatie zou organiseren. Dunbabins geduld werd zwaar op de proef gesteld.

* Velen schijnen het slachtoffer te zijn geworden eenvoudig omdat ze de naam Bandouvas droegen, zonder dat ze familie van de kapitan waren; de naam dateert uit de Venetiaanse bezetting en betekende 'afkomstig uit Padua'.

Ondertussen had Paddy Leigh Fermor op 16 september generaal Carta en enkele van diens stafleden uit hun hoofdkwartier in Neapoli over de bergen van Lasithi gesmokkeld. Verkenningsvliegtuigen van het type Fieseler Storch vlogen over hen heen en strooiden inderhaast gedrukte pamfletten uit, waarin een beloning van dertigduizend drachme in het vooruitzicht werd gesteld voor de arrestatie van generaal Carta. Een van die pamfletten viel praktisch voor de voeten van de generaal. Hij bukte zich, raapte het op en zwaaide ermee naar Leigh Fermor. 'Ah, ah mon capitaine!' riep hij uit. 'Trente pieces d'argent! Un contrat de Judas!' 7

Het kleine gezelschap wist de Duitse patrouilles te ontwijken en kwam op 23 september aan op het strand bij Tris Ekklisies. Daar trof Leigh Fermor Dunbabin en de andere Britse officieren, die allemaal in het debacle van Viannos meegesleurd waren, alsmede Bandouvas, die met onverstoorbare zelfverzekerdheid probeerde de schuld af te schuiven en eiste dat hij en zijn mannen eerst zouden worden geevacueerd. Ondanks alles voelde Leigh Fermor een zeker medelijden vanwege de bijna totale vernietiging van zijn strijdgroep.

De motorboot van de Britse marine die generaal Carta kwam halen, bracht Sandy Rendel, zijn radiotelegrafist en vader Skoulas, de 'parachutepriester'. Ze troffen die nacht een chaotisch tafereel aan op het strand. Om de zaak erger te maken stond er een ruwe zee. Rendels diplomatenkoffertje en het oplaadapparaat voor zijn radio vielen bij het laden van de rubberboot overboord.

Rendel kon in de gauwigheid alleen een glimp opvangen van een oudere man met een vilthoed - generaal Carta - en Paddy Leigh Fermor, die aan boord was gekomen om belangrijke Duitse documenten die hij van Tavana had gekregen, te overhandigen aan Bob Young, de commandant van de boot. Maar Young maakte zich zorgen over de verslechtering van het weer en stuurde zijn schip de zee op. Zo verliet Leigh Fermor zonder dat het de bedoeling was het eiland samen met Manolis Paterakis. De volgende keer dat hij terugkwam zou per parachute zijn en niet per schip.

Op het strand moest Tom Dunbabin al zijn gezag in de strijd werpen tegen Bandouvas, die eiste dat er onmiddellijk een andere boot uit Egypte zou worden gestuurd. De pas aangekomen Rendel was ook diep onder de indruk van Dunbabins stroom van Kretenzische vloeken toen een jonge Griekse officier - een neef van de minister-president - een leeg sardineblikje met Engels etiket weggooide.

De Duitse troepen die nog steeds naar Bandouvas en zijn manschappen op jacht waren dwongen hen en de Britten steeds verder naar het westen. Na een week waren de vluchtelingen op een flank van de heuvel Tsilivdika, vlak bij het strand van Rodakino, dat voor clandestiene landingen werd gebruikt.

Daar hield het gezelschap, dat nu een honderd man sterk was, halt in een kom in de heuvels met een netwerk van grotten om te rusten en te wachten. Er werden schapen van kuddes in de buurt gevangen, geslacht en geroosterd boven felle vuren in de grotten.

De omliggende heuvels werden bemand met schildwachten van de bende van Bandouvas, en Sandy Rendel herinnerde zich later hoe hij lag uit te kijken over de Libische Zee, terwijl overal om hem heen bijen zoemden in de tijm. Maar de Britse officieren en hun Kretenzische medewerkers - Tom Dunbabin, Xan Fielding, Sandy Rendel, Ralph Stockbridge, John Stanley, George Psychoundakis, Nikos Souris en verscheidene afdelingen van gewapende groepen uit Centraal Kreta - voelden zich in de onnatuurlijke rust slecht op hun gemak. Ze hadden het initiatief verloren. Verbijsterd en geprikkeld vroegen ze zich af wanneer er eindelijk een boot zou komen om de impasse te doorbreken.

De koerier van Dunbabin kwam van het radiostation in het Idagebergte met het bericht uit Cairo dat er geen schip beschikbaar was. Voor het geval Bandouvas onplezierig zou reageren op dit nieuws - niemand was vergeten dat hij nog de vorige herfst had gedreigd zich geparachuteerde voorraden met geweld toe te eigenen - waarschuwde Tom Dunbabin dat ze hun revolvers bij de hand moesten houden. Maar Bandouvas had iets anders aan zijn hoofd.

Een van de plaatselijke andartes vertelde hem toevallig dat er kort geleden een man uit zijn streek in hun gebied was opgedoken. Bandouvas vroeg hoe hij heette en toen hij de naam hoorde, zei hij dat hij voor de Duitsers werkte. Er werden mannen op pad gestuurd om hem te grijpen, en Bandouvas leidde een verhoor dat het grootste deel van de nacht voortduurde. De Britse officieren sukkelden steeds in slaap en als ze wakker werden, was de vreemde vertoning nog in volle gang. De verdachte, ene Giorgios Ergazakis, bekende ten slotte. Polioudakis, de collaborerende politiechef van Iraklion, had hem aangeworven. Hij gaf de namen van andere agenten die voor de Duitsers werkten, maar daarmee wist hij zijn huid niet te redden.

Bij zonsopgang - het was nu 4 oktober - werd hij weggevoerd en doodgeschoten. Zijn lichaam werd in een natuurlijke put gegooid. Kort daarna brak er een vuurgevecht uit. Een verkenningspatrouille van Feldgendarmerie en Italiaanse carabinieri werd ontdekt door wachtposten van Bandouvas, die erop los begonnen te vuren toen ze maar net binnen schootsafstand waren, in plaats van te wachten tot ze dichterbij waren. Na verwarde schermutselingen werd het grootste deel van de vijandelijke eenheid gedood of gevangengenomen. Onder de gevangenen was een Kretenzer die beweerde dat hij gedwongen was een Duits uniform aan te trekken.

Deze man werd onder bewaking geplaatst met iemand die hij aanzag voor een gevangen Duitse soldaat. Maar 'Gussie', zoals de Britten en Kretenzers hem noemden, de 'tamme Duitser' van Ralph Stockbridge, was gedeserteerd uit de Duitse gelederen. Gussie mompelde in het Duits tegen de Griekse collaborateur dat ze beiden doodgeschoten zouden worden.

De verrader fluisterde terug, eveneens in het Duits, dat hij de hoop niet moest opgeven. Hij en de anderen vormden een voorhoede van een veel grotere strijdmacht die het hele gebied had omsingeld. Hij schepte verder op over hoelang en met hoeveel succes hij voor de Duitsers had gewerkt. Nadat hij zichzelf zo veroordeeld had, stond Gussie op en vertelde de andartes alles wat hij gezegd had. Weer vond een verrader de dood.

Dankzij deze succesvolle list wisten ze dus ook dat ze zich in een gevaarlijke situatie bevonden. Maar later, tegen de avond, sloeg het weer om. Ze werden gered door een zware mist die de heuvels en de kust overdekte. Die nacht brak het merkwaardige gezelschap op de Tsilivdika in kleine groepjes op. Bandouvas werd verder naar het westen gestuurd, langs de kust; Dunbabin stuurde Nikos Souris met hem mee om te zorgen voor verstandige adviezen.

Bandouvas hoopte op een andere boot en verschool zich met zijn mannen bij Kalo Lakko in de provincie Sfakia. Maar de dorpelingen in dat gebied werden ongerust door zijn aanwezigheid en men haalde hem over naar het Idagebergte terug te gaan. Uiteindelijk verliet hij Kreta op de laatste dag van oktober.

Ondertussen was Dunbabin naar de Amarivallei teruggekeerd. Hij had bijna een maand verspild. De isld-groep van Ralph Stockbridge en John Stanley brak door het Duitse kordon rond Tsilivdika heen en trok ten slotte om het hele westelijk deel van het eiland heen met de klok mee naar het noorden. Sandy Rendel ging naar de bergen van Lasithi om de radiopost daar over te nemen. Dunbabin zei hem contact op te nemen met Franco Tavana, de contraspionageofficier van generaal Carta. Maar Tavana's plan een verzetsgroep van Italianen en plaatselijke Kretenzers op te zetten, verzandde bij gebrek aan plaatselijke steun.

Na de catastrofe van Viannos werden nog meer dan zes andere dorpen het slachtoffer. Schuberts nieuw gevormde bataljon van Grieks sprekende Italianen uit de Zuidelijke Sporaden begon de zuidkust te terroriseren.* Rodakino, Kalikrati en Kali Sykia, gelegen in de buurt van de berg Tsilivdika, werden ook vernietigd. In Kali Sykia werden naar men zegt oude vrouwen levend verbrand in hun huizen en in Kalikrati werden dertig dorpsbewoners doodgeschoten.

De resten van de strijdmacht van Bandouvas splitsten zich op na het vertrek van hun leider. Bij afwezigheid van zijn broer nam Giannis Bandouvas een zeer uitgekleed leiderschap op zich. Bodias vertrok, bijgestaan door Nikos Samaritis, met de communistische groep om zich te voegen bij het elas in de provincie Iraklion; Samaritis ging naar Lasithi. Ondanks Tavana's falen om steun te verwerven, was Lasithi aantrekkelijk voor de communisten vanwege de hoeveelheden Italiaanse wapens die er te vinden waren.

Ook het gebied van Selino in het zuidwesten van het eiland was in deze periode het toneel van gevechten en represailles. Op 25 september omsingelde een Duits detachement het dorp Koustogerako, de woonplaats van de familie Paterakis. Ze hadden waarschijnlijk gehoord van de wapendropping die daar een week eerder voor Kiwi Perkins en de verzetsgroep van Selino had plaatsgevonden.

Toen ze geen mannen aantroffen, dreven de Duitsers de vrouwen en kinderen samen op het plein en eisten dat ze zouden vertellen waar die zich schuilhielden. Het zwijgen van de vrouwen maakte hen razend en ze installeerden een machinegeweer voor executies. De mannen, onder wie Kostis Paterakis, waren op een rotswand boven het dorp gekropen. Ze hadden hun geweren op het Duitse vuurpeloton gericht. Vanaf een kleine vierhonderd meter velde Paterikis' schot de man achter het machinegeweer en het vuur van zijn dorpsgenoten schakelde nog enkele anderen uit. De overlevende Duitsers sloegen op de vlucht.

Nu het lot van hun dorp was bezegeld, zochten de vrouwen en kinderen hun kostbaarste bezittingen bijeen en trokken de bergen in om zich te verstoppen, terwijl veel van de mannen zich aansloten bij de guerrilla's van Selino. De Duitse reactie kwam even snel als ze verwacht hadden. Tussen 30 september en 3 oktober brandden de Duitsers de dorpen Koustogerako, Moni en Leivada plat. Maar het verzet was hevig. In die periode werden vierentwintig Duitse soldaten gedood.

Perkins beschikte nu over een zeer effectieve guerrilla-eenheid. Ze waren na vier droppings goed bewapend en ze waren versterkt door mannen uit de verwoeste dorpen: het district van Selino werd die herfst gevaarlijk voor de Duitsers. Schermutselingen met patrouilles die in een hinderlaag liepen, duurden voort tot in de tweede week van oktober en vonden hun hoogtepunt op 18 oktober met een gevecht bij Achlada.

* Zijn eenheid in Wehrmachtuniform werd aangeduid als Jagdkommando Schubert: de Kretenzers gaven de leden de bijnaam 'Schuberaios'.

Achlada is een heel kleine vlakte in de bergen boven Koustogerako. De herders uit het dorp hadden daar hun kaasmakershutten, stevige stenen bouwsels zonder ramen. Deze plaats was een paar keer gebruikt voor parachutedroppings en werd daarom vaak bezocht door Duitse patrouilles.

Kiwi Perkins had een briljant idee voor een hinderlaag. Hij had het terrein zeer zorgvuldig uitgezocht en met zijn Seliniotische guerrilla's wachtte hij een patrouille op die in de val zou lopen. Andonis Paterakis ontfermde zich over de Bren, het wapen waarmee hij zich roem zou verwerven, en op het teken van Kiwi opende hij het vuur toen de patrouille van negentien Duitsers en drie Italianen de kaashutten bereikt had.

De eerste reactie van soldaten die onder vuur komen, is dekking zoeken om van daaruit terug te vechten. Omdat alleen de kaashutten beschutting boden tegen het vuur dat losbarstte, stormden ze daarin, zonder erbij stil te staan dat er geen ramen in zaten. Terwijl de rest van de groep de ingangen onder vuur hield, glipte Perkins van hut tot hut en rolde er een handgranaat in. Hij wachtte steeds even als hij de pin eruit had getrokken, zodat de Duitsers die binnen zaten geen tijd hadden de granaat terug te gooien en wie probeerde te ontsnappen werd neergelegd door de Selinioten. Slechts twee leden van de verzetsgroep werden gewond: Perkins, die een kogel naast een schouderblad had, en Manolis Tzatzimakis, die ernstiger gewond was.

De soldaten die zich overgaven, trof geen beter lot dan hun dode kameraden. Ze werden meegevoerd naar de schuilplaats van de guerrilla's. Er was geen mogelijkheid deze groep gevangenen over zee naar Egypte te sturen: de Selinioten verwachtten dat het hele gebied na dit grote treffen zou worden afgegrendeld. De volgende ochtend trokken ze lootjes. Andonis Paterakis en een ander moesten met hen afrekenen.

Ze namen de gevangenen mee naar een kloof hoger op de berg, naar een plek die Tafkos heette. Andonis Paterakis pantserde zich met herinneringen over de genadeloze manier waarop de Duitsers zich tegenover gevangengenomen andartes hadden gedragen. De gevangenen, die in een rij aan elkaar vastgebonden waren, beseften wat hun lot was toen ze naar de rand van de kloof schuifelden. Paterakis was van plan hen daar neer te schieten en de lichamen later over de rand te rollen, maar de eerste Duitser die geexecuteerd zou worden struikelde achteruit en viel in de kloof. Hij trok de man naast zich mee en zo verder tot allen verdwenen waren.

Sommige Duitsers overleefden de val, al was de kloof meer dan dertig meter diep. Ondanks de wond die hij de vorige dag had opgelopen, bood Perkins zich aan als vrijwilliger om naar beneden te klauteren en hen af te maken, maar Andonis Paterakis wilde het per se zelf doen. Ze lieten hem zakken aan een geimproviseerd touw van parachutekoorden, maar het touw brak en hij viel ook naar beneden. De mensen die boven stonden gruwden van zijn lot. Zijn vader barstte los in jammerklachten tot het duidelijk werd dat hij nog leefde, zij het met een kapotte rug. Toen hij zo gevangen zat in die menselijke slangenkuil van eigen makelij, hoorde hij een van de Duitsers tegen hem fluisteren: 'Zo, Greco, nu gaan we samen sterven.'8

Perkins wist de anderen ten slotte over te halen hem te laten zakken. Hij kwam veilig beneden, maakte de Duitsers af die het overleefd hadden en met Paterakis dwars op zijn gewonde schouders liet hij zich weer naar boven hijsen. Naderhand werd de kogel uit Perkins schouder verwijderd met een groot Kretenzisch mes. Deze reddingsoperatie maakte hem tot nationale held. Van toen af aan stond hij bekend als 'de onvergetelijke Vasilis'. Andonis Paterakis overleefde zijn verwondingen. Hij werd geevacueerd met een motorboot en behandeld in een hospitaal in Cairo. Maar Manolis Tzatzimakis moest Chania binnengesmokkeld worden om behandeld te worden en daar werd hij aan de Duitsers verraden en doodgeschoten.*

In de loop van het jaar werd de militaire hierarchie op Kreta geformaliseerd. Tom Dunbabin werd luitenant-kolonel en kreeg het commando over de Britse militaire missie. Xan Fielding, verantwoordelijk voor het westelijke deel van het eiland, werd op zijn vijfentwintigste bevorderd tot de rang van majoor. Niet lang daarna werd Paddy Leigh Fermor, die de leiding over oostelijk Kreta had, ook tot majoor bevorderd; hij was achtentwintig. Een en ander was onderdeel van het ambitieuze plan van Keble om tegen oktober 1943 bijna tachtig soe- missies op de Balkan gestationeerd te hebben.

De oorspronkelijke soe-officieren, die overal verspreid over de Balkan zaten, werden gehergroepeerd en bevorderd. Hun enige troost was de snelle promotie. De ranginflatie was vooral bedoeld om hun in de omgang met plaatselijke guerrillagroepen meer gewicht te geven en gedeeltelijk ook om de rangenpiramide van beneden af op te krikken, zodat Keble op de vers bebalkte en besterde schouders van anderen omhoog werd getild.

* Omstreeks dezelfde tijd moet er nog een andere actie hebben plaatsgevonden, uitgevoerd door een andere verzetsgroep, want tussen 18 en 22 oktober zijn tweeenveertig Duitsers omgekomen.

De al te snelle groei van het aantal Britse militaire missies was niet gepaard gegaan met een vergelijkbare toename van het aantal codeurs. Alleen de sectie Kreta kon de ontwikkelingen bijbenen, omdat Jack Smith-Hughes en zijn officieren het decodeerwerk overnamen toen het aantal boodschappen toenam. Voor de Griekse sectie werd de situatie daarentegen rampzalig. Agenten in het veld werden razend. Ze merkten dat het bijna onmogelijk was antwoorden los te peuteren en kregen de indruk dat iedere poging informatie terug te zenden tijdverspilling was. De codeurs, hoofdzakelijk Zuid-Afrikaanse dames die opvielen door hun aantrekkelijk uiterlijk - dit was niet louter een fantasie van mannen die te lang op missie waren, stafofficieren in Cairo gaven toe dat ze gekozen werden op grond van hun uiterlijk - kregen de volle laag in de vorm van woedende en vaak obscene berichten.

Niemand die ook maar enige ervaring met Keble had, vertrouwde een ver hoofdkwartier dat onder leiding stond van een man als hij. Iedereen die hem in de weg kwam of die bezwaar aantekende tegen zijn methoden, werd ofwel afgebekt en gekoeioneerd tot hij zich onderwierp, ofwel kreeg, in een of twee gevallen, in dat van Arthur Reade bijvoorbeeld, een lastercampagne over zich heen. Uiteindelijk ging dat een keer mis. In zijn woede dat Churchill buiten hem om Fitzroy Maclean had aangewezen als hoofd van de Britse militaire missie bij Tito, nam Bolo Keble zijn toevlucht tot een leugencampagne waarin hij beweerde dat Maclean een onbetrouwbare, drankzuchtige homoseksueel was. Toen generaal Wilson hoorde van zijn pogingen Maclean zwart te maken, betekende dat het abrupte einde van Kebles uitzonderlijke carriere bij de soe.

De andere bijdrage aan de traditionele zomerse beroeringen op het hoofdkwartier was dat jaar de hooglopende ruzie met Buitenlandse Zaken over het Griekse vasteland. Het kwam tot een uitbarsting toen een opmerkelijk slecht geinformeerde en fantasieloze ambtenarij plotseling met de werkelijkheid werd geconfronteerd door toedoen van generaal Myers, het hoofd van de Britse militaire missie in Griekenland, die met een delegatie van andartes naar Cairo kwam. Vertegenwoordigers van het eam-elas en niet-communistische afgevaardigden verklaarden eensgezind en in niet mis te verstane termen dat koning Georgios ii het niet in zijn hoofd moest halen naar Griekenland terug te keren zonder een volksstemming over de toekomst van de monarchie. Buitenlandse Zaken en de Griekse regering in ballingschap waren razend dat zo'n netelige onthulling had kunnen plaatsvinden.

Myers werd verantwoordelijk gesteld voor deze botsing tussen verstarde vooroordelen en de politieke realiteit in Griekenland. Het verhaal op het vasteland dat de Britten, om moeilijkheden uit te lokken, linkerlaarzen hadden gedropt voor de linkse groepen van het elas en rechter- voor de edes is veelzeggend, maar apocrief. Het Britse Griekenlandbeleid was niet zozeer een machiavellistische samenzwering als wel een serie blunders die voortkwamen uit onkunde, arrogantie, warrig denken, gebrek aan fantasie en de weigering te luisteren.

Het hoofd van het bureau Cairo van de soe, lord Glenconner, had ook te lijden onder de gevolgen van de onwelkome eerlijkheid van Myers en van de grove oneerlijkheid van Keble, toen generaal 'Jumbo' Wilson tot de conclusie kwam dat de soe in Cairo 'rot was tot op het bot'.9Keble werd teruggeplaatst bij de reguliere troepen, en na een kort tussenbewind onder generaal-majoor W.A.M. Stawell nam brigadegeneraal Karl Barker-Benfield de plaats van Keble in.

Een groter verschil dan tussen deze nieuwe militaire directeur, een fatsoenlijke, eenvoudige man met een rustig optreden, en zijn voorganger was moeilijk denkbaar. De Griekse communisten hadden zijn karakter onmiddellijk en feilloos gepeild toen hij het jaar daarop een inspectietocht maakte op het vasteland en bespeelden hem dienovereenkomstig. Op Kreta was veel minder sprake van een politieke valkuil en de houding van zijn sectiecommandanten was er eerder een van geamuseerdheid dan van ergernis.

Barker-Benfield, die volgens de beschrijving van Monty Woodhouse 'een glimmend, rond en bijna kaal hoofd had en een merkwaardig Teutoons accent,'10 bracht Jack Smith-Hughes op de grap dat hij eigenlijk Barcke von Bohnenfeld heette. Later ontwikkelde zich hieruit de standaardgrap dat de Duitse kolonel Barge (uitgesproken als Barcke), die het commando kreeg over Festungsdivision 133 in Chania, in werkelijkheid de lang verloren tweelingbroer van brigadegeneraal Barker-Benfield was, de commandant van Force 133.

De Britse officieren op Kreta waren vastbesloten een modus vivendi met het eam-elas in stand te houden om een burgeroorlog te voorkomen. In de nacht van 7 november organiseerde Xan Fielding de eerste belangrijke ontmoeting tussen vertegenwoordigers van het eam en van de eok, sinds de bijeenkomst in Karines die dat voorjaar in ruzie was geeindigd. Deze keer vond de ontmoeting plaats in de heuvels achter Chania, vlakbij Theriso, waar Venizelos tijdens de opstand van 1905 zijn revolutionaire hoofdkwartier had ingericht. Fielding kwam samen met zijn gids en waardevolle adviseur, Pavlos Vernadakis. De burgemeester van Chania, Nikolaos Skoulas, leidde de delegatie van de eoken generaal Mandakas en Miltiadis Porfyrogennis waren de afgevaardigden van het eam-elas.

Fielding beweert dat hij, na de agenda te hebben vastgesteld, in slaap was gesukkeld na de vermoeiende voettocht door de bergen, maar hij heeft zijn rol in het bereiken van het niet-aanvalsverdrag altijd gerelativeerd. Skoulas, die voor de vergadering in een scene vol dramatiek had uitgeroepen: 'Wat zal de geschiedenis zeggen als ik een overeenkomst teken met de communisten?'11 gaf de kolonel van de gendarmerie opdracht namens hem te tekenen, samen met Konstandinos Mitsotakis. Toen de overeenkomst was getekend, heeft men zich daar, anders dan op het vasteland, in het algemeen ook aan gehouden. Veel Kretenzers geloven dat deze eerste stap heeft geholpen het eiland te vrijwaren van de ergste gevolgen van de burgeroorlog.

Na veertien maanden dienst ging Xan Fielding terug naar Cairo. Tijdens zijn verblijf in Egypte kwam hij tot de conclusie dat er nooit een geallieerde invasie van Kreta zou komen. Omdat hij ook Frans sprak, hij was in Frankrijk opgegroeid, zou hij daar van meer nut zijn.

Fieldings vervanger, Dennis Ciclitira, een kapitein bij het regiment South Staffords, arriveerde vlak voor Kerstmis. Ciclitira had sinds 1942 als zeer competente stafofficier onder Jack Smith-Hughes gediend op de afdeling Kreta, maar aan veldwerk alleen maar een beetje geproefd als begeleider van clandestiene overtochten vanuit Derna. Ciclitira had genoeg van de sneren die bureauofficieren in Cairo moesten slikken van hun collega's te velde en had zich vrijwillig gemeld als vervanger van Xan Fielding toen die met verlof was. Kort na de overdracht kreeg hij een permanente aanstelling toen Fielding werd overgeplaatst.

Ciclitira bagatelliseerde de Griekse afkomst van zijn familie, vooral omdat veel Kretenzers een instinctief wantrouwen koesterden tegen Grieken van het vasteland. Maar hij liep niet warm voor de Kretenzers en zijn nogal scherpe tong hielp niet erg om dat te verbloemen.

In het westelijk deel van Kreta dat hij overnam, waren twee radioposten: een in het gebied van Selino onder de hoede van Kiwi Perkins en de ander in Asi Gonia, waar hij de eerste paar maanden zijn basiskamp zou opslaan. Ciclitira's relatie met Perkins was niet gemakkelijk. Hij begreep er niets van dat de Kretenzers de Nieuw-Zeelander als een held beschouwden, vooral vanwege zijn redding van Andonis Paterakis uit de kloof, en hij vond het moeilijk te accepteren dat zij een sergeant als hun natuurlijke leider zagen.

Er volgde een botsing van karakters. Ciclitira geloofde dat Perkins in het zuidwesten 'meer problemen veroorzaakte dan nodig was'12 en gaf orders voor zijn terugkeer naar Cairo. Perkins was vastbesloten tot het einde door te vechten met de mensen van Selino en weigerde het eiland te verlaten. Het conflict werd eind februari 1944 op een tragische manier beeindigd. Onderweg naar Ciclitira kwam Perkins in de buurt van Asi Gonia om in een Duitse hinderlaag.

26 De ontvoering van generaal Kreipe

Vlak voor het einde van 1943 kreeg Sandy Rendel in de bergen van Lasithi een boodschap van Tom Dunbabin met de mededeling dat Paddy Leigh Fermor met een groep in zijn gebied zou worden geparachuteerd. Ze kwamen uit Brindisi om een Duitse generaal te kidnappen.

Het idee was voor het eerst in juni 1942 te berde gebracht, toen generaal Andrae, de commandant van de Vesting Kreta, in navolging van generaal Ringel, Manoussos Manoussakis opdracht had gegeven hem te begeleiden op steenbokkenjacht in de Witte Bergen. Manoussakis had Markos Spanoudakis, de leider van het Quinsnetwerk, getipt en de plannen besproken met Xan Fielding. De soe in Cairo had zijn goedkeuring gegeven, maar een en ander bleek zelfs met de hulp van Manoussakis praktisch onmogelijk te organiseren. Hoe dan ook, de jachtpartij werd halverwege afgeblazen toen het nieuws kwam van de overval van Jellicoe en de toestemming van Andrae was vereist voor de executie van gevangenen in Iraklion. Nu lag het plan voor een ontvoering opnieuw ter tafel.

Na een paar keer uitstel werd de landing vastgesteld voor de nacht van 4 februari 1944, op het plateau van Katharo. Leigh Fermor sprong als eerste, maar toen het vliegtuig een wijde bocht maakte - het landingsterrein was te klein voor meer dan een sprong tegelijk en Leigh Fermor zou met een lamp het signaal geven dat alles veilig was voor de tweede sprong - trok de lucht plotseling dicht met zware wolken die al eerder dreigend nabij kwamen. De wachtposten op de grond hoorden hoe het vliegtuig boven hun hoofd rond bleef cirkelen. Ten slotte moest het over zee in zuidelijke richting verdwijnen.

Paddy Leigh Fermor verschool zich bij Sandy Rendel in diens grot boven Tapais. Er volgde een twee weken durende, verwarrende uitwisseling van radioboodschappen met Cairo. Zeven keer werd een dropping op het laatste moment afgelast. Al die activiteiten en vluchten trokken onvermijdelijk de aandacht van de Duitsers. Ze namen aan dat er een sterke eenheid in het gebied was geland en het vijftig man tellende garnizoen in Kritsa werd verdubbeld. Enige troost bood het feit dat twee Duitse patrouilles elkaar in het donker tegenkwamen en slaags raakten, met als resultaat twee doden en verscheidene gewonden.

Kort na de aankomst van Leigh Fermor sloeg een antiverraderseenheid van de strijdgroep van Bandouvas - de eenheid met de blonde Kretenzer in Duits uniform - een slag waar ze zeer trots op waren. Ze hadden met de beproefde oude tactiek een beruchte verrader gepakt en liepen trots te zwaaien met het papier van de Duitse autoriteiten dat hun gevangene prompt tevoorschijn had gehaald. Omdat hun kapitan in Cairo was, gingen ze voor instructies naar Rendel en Leigh Fermor, die toestemming gaven voor de executie, maar een paar eigen mensen meestuurden om te zorgen dat de man niet onnodig zou lijden. Dit was een zware tijd voor verraders op Kreta. Bij Meskla doodde een groep van het elas acht 'Schuberaios' die ze in het nauw hadden gebracht. De Duitsers besloten het Jagdkommando Schubert te ontbinden.

Op 24 maart, Sandy Rendel was een ronde aan het maken, schrok Paddy Leigh Fermor op van de komst van een aantal figuren die tegen de kou warm waren ingepakt. Weer herkende hij figuren van zijn verblijf bij de groep van Bandouvas, het jaar daarvoor. Het waren de drie leidende communisten, die allemaal een eigen groep leidden: Giannis Bodias in Iraklion, Samaritis, de elas- leider, in Lasithi, 'een bittere, sarcastische man', en Mitsos O Papas, een zeer sympathieke en moedige figuur, befaamd omdat hij in zijn eentje een schip tot zinken had gebracht.

Ze waren gekomen om te praten over de Nationale Overeenkomst Verzetsgroepen die Monty Woodhouse op het vasteland had bewerkstelligd tussen het elas en de niet-communistische groepering edes (zie Appendix D). Ze kwamen wapens vragen voor hun mannen, en Leigh Fermor zei dat hij een aanbeveling zou sturen naar Cairo. Hij erkende dat hun eis gerechtvaardigd was, maar vreesde persoonlijk dat een onbeperkte levering van wapens gevaarlijk zou zijn als de relaties tussen elasen eok zouden verslechteren.

Nadat alle pogingen tot een luchtlanding in midden maart waren opgegeven, kwam de rest van zijn team in de nacht van 4 april uit Egypte aan op de kust bij Tsoutsouros. Zodra hun uitrusting met een rubberboot aan land was gezet, werden vier deserteurs van de Luftwaffe aan boord van de motorboot gebracht, samen met een typiste van het Duitse hoofdkwartier in Ierapetra, Andonia, die het verzet van belangrijke informatie had voorzien.

Leigh Fermor en Rendel waren op het strand om de laatkomers te verwelkomen: kapitein William Stanley Moss, een zeer knappe jonge officier van de Coldstream Guards, Manolis Paterakis, de formidabele vechter en oud-gendarme uit het district Selino, en Giorgos Tyrakis, afkomstig uit de Amarivallei op Kreta, die vanaf het begin nauw met de soe had samengewerkt. Zowel Paterakis als Tyrakis hadden samen met Paddy Leigh Fermor de parachutistenopleiding in Ramat David gevolgd. Ook aanwezig waren Gregoris Chanarakis, die in september 1942 sergeant Jo Bradley had gered toen diens vliegtuig was neergeschoten, en Andonis Papaleonidas. Nadat iedereen op een veilige plek landinwaarts was aangekomen, werden twee geiten geslacht.

Leigh Fermor had nu in totaal zeventien maanden op het eiland geleefd en voelde zich bijna zelf een Kretenzer. De ramp die zich september van het jaar daarvoor in Viannos had voltrokken, had hem erg aangegrepen en hij wilde een bloedeloze slag slaan tegen de Duitsers, waarbij rivaliserende groepen zouden samenwerken in een operatie die een minstens even sterk Kretenzisch als Brits stempel zou dragen - terwijl ondertussen, om represailles te voorkomen, de schijn werd opgehouden dat het helemaal vanuit Egypte was opgezet.

Toen hij de groep later instructies gaf, vertelde hij dat hun doelwit, generaalmajoor Muller, de commandant van de Sebastopoldivisie die verantwoordelijk was voor zoveel bloed en ellende, was vervangen door generaal-majoor Heinrich Kreipe, een officier die van het Russische front kwam en over wie weinig bekend was. 'Wat betreft het uiteindelijke effect van ons plan,' schreef Moss later, 'dachten we dat de ene generaal een even goede buit zou zijn als de andere.'1 De soe dacht in die tijd dat Muller naar de Zuidelijke Sporaden was overgeplaatst, terwijl hij in werkelijkheid generaal Brauer had vervangen als commandant van de Vesting Kreta. Hoe dan ook, de kern van het plan was dat de ontvoering zou plaatsvinden in het betrekkelijk open terrein van het hoofdkwartier in Archanes, of in zijn ambtswoning, Villa Ariadne in Knossos, van waaruit John Pendlebury voor de oorlog had geopereerd.

Twee dagen na de landing hadden Leigh Fermor en zijn mensen een ontmoeting met Athanasios Bourdzalis, een ouderwetse kapitan uit Klein-Azie die ondanks zijn jaren een oersterke guerrillastrijder was. Ze bespraken de mogelijkheid zijn andartes in te zetten als verdedigingsschild bij de ontvoering voor het geval er iets zou misgaan.

De groep uit Egypte had zich in Kastomonitsa genesteld. Mikis Akoumianakis kwam daar uit Iraklion met de bus naartoe. Akoumianakis mocht er in zijn stadskleren dan wat misplaatst uitzien in een bergdorp waar iedereen in laarzen en slobberbroek liep, hij was in veel opzichten het belangrijkste lid van de groep. Niet alleen kende hij de omgeving van Knossos beter dan wie ook, hij was er opgegroeid, maar hij was er zelfs in geslaagd de chauffeur van de generaal voor zich te winnen en een nacht in Villa Ariadne door te brengen. Akoumianakis was uiterst beheerst als hij plotseling met gevaar werd geconfronteerd. Bij een van zijn verkenningen voor deze actie besefte hij dat hij een Duitse sergeant een Engelse sigaret had aangeboden uit de voorraad die met een boot was aangevoerd. Toen de Duitser met grote ogen naar het pakje stond te kijken, verontschuldigde Akoumianakis zich achteloos dat hij hem een Engelse sigaret aanbood en voegde er nog aan toe dat hij ze van de zwarte markt had en dat het wel om een voorraad zou gaan die in beslag was genomen.

De hoofdgroep moest zich een week schuilhouden in een grot, terwijl Paddy Leigh Fermor en Mikis Akoumianakis erop uittrokken om de route tussen het Duitse hoofdkwartier in Archanes en Villa Ariadne in Knossos - 'Theseus House' in de zeer riskante code van de Britse militaire missie - uitvoerig te verkennen. Leigh Fermor wilde Kreipe in Villa Ariadne gevangennemen, maar Akoumianakis wist hem van dat idee af te brengen. Het huis en de tuin werden zwaar bewaakt en waren omgeven door dubbele rollen prikkeldraad. Tijdens hun verkenningen zagen ze generaal Kreipe langsrijden en konden de verleiding naar hem te zwaaien niet weerstaan. Hij keek verbaasd en zwaaide terug. Dit bracht hen op het idee de generaal in zijn eigen auto te ontvoeren.

Nadat ze het eens geworden waren over de plaats van de hinderlaag - daar waar de weg naar Archanes samenkomt met de weg van Iraklion naar Kastelli - vertrok Mikis Akoumianakis om een stel Duitse uniformen op de kop te tikken voor de twee Engelsen. Leigh Fermor kwam op 19 april, paaszondag, naar de grot terug, samen met de luitenant van Akoumianakis, Elias Athanassakis, een student, die vervolgens terugging om Villa Ariadne in de gaten te houden. Tijdens de afwezigheid van Leigh Fermor was het gezelschap versterkt met een paar Russische gevangenen die waren ontsnapt uit een groep dwangarbeiders. Billy Moss, wiens moeder een Wit-Russin was, was verrukt bij het idee een strijdmacht van deserteurs uit het Rode Leger te vormen, maar de Russen werden later naar een andere schuilplek gestuurd. Ongeveer in dezelfde tijd werden nog drie Kretenzers gerekruteerd die in de gegeven omstandigheden van veel groter waarde zouden zijn: Nikos Komis, Dimitris Tzatzas en ten slotte Pavlos Zografistos, de eigenaar van een wijngaard die heel gunstig vlak bij de vitale wegkruising lag.

Leigh Fermor en Moss besloten dat ze Bourdzalis en zijn andartes nodig hadden om de weg af te sluiten voor het geval er versterkingen kwamen. Er ging een koerier op pad met de boodschap en twee dagen later kwamen Bourdzalis en zijn veertien andartes na een snelle dagmars op het afgesproken punt. Maar drie dagen later, de operatie was voor de tweede keer uitgesteld, werden de mannen van Bourdzalis, die vreemd waren in deze buurt, door plaatselijke boeren gezien en moesten de andartes naar huis worden gestuurd. Op het laatste moment werden nog twee Kretenzers aangeworven: Andonis Zoidakis, een oude vriend van Leigh Fermor, en Stratis Saviolakis, beiden gendarmes. Dit bracht de groep op elf man in totaal. Maar zelfs met hun Marlinmachinepistolen zouden ze maar kort verzet kunnen bieden als er op het verkeerde moment een vrachtwagen soldaten zou opduiken.

Op drie achtereenvolgende dagen wachtten ze tot de avond en moesten zich vervolgens onverrichter zake terugtrekken, omdat de generaal voor de schemering naar Villa Ariadne terugkeerde. Toen ze de vierde dag, 25 april, zaten te wachten op de schemering begon het te regenen. Dit dwong hen hun schuilplaats in de oude rivierbedding te verlaten, omdat de dorpelingen slakken kwamen zoeken. Maar op 26 april was de generaal nog niet komen opdagen toen het duister werd en dus namen ze hun benzedrinetabletten en namen bij de wegkruising hun posities in.

Na verscheidene keren vals alarm kwam de auto van de generaal om halftien in zicht. Elias Athanassakis, de student, had dagen en nachten besteed aan het bestuderen van de auto en de vorm van de koplampen. Hij gaf het signaal en een paar honderd meter verderop langs de weg, waar Leigh Fermor en Moss in hun Duitse uniformen zaten te wachten, ging de elektrische bel af die met een draad was verbonden.

Ze gingen midden op straat staan en zwaaiden met hun armen om de auto tot stilstand te brengen. Ze gingen naar de auto toe, elk aan een kant. Leigh Fermor richtte zijn zaklantaarn op de generaal in de auto en vroeg hem naar zijn papieren. De chauffeur protesteerde heftig, waarop ze de deuren openwrikten. Moss gaf de chauffeur een klap met een ploertendoder, vervolgens sleepten de Kretenzers hem uit de auto. Terwijl Leigh Fermor aan de andere kant generaal Kreipe met zijn colt onder schot hield en uit de auto trok, werd hij door Manolis Paterakis en twee anderen beetgepakt en geboeid. Mikis Akoumianakis liet zich meeslepen door de spanning van het moment en schreeuwde de hoogste vertegenwoordiger van de mannen die zijn vader vermoord hadden in het gezicht: 'Was wollen Sie in Kreta?'2

Moss ging achter het stuur zitten, de generaal werd achterin op de vloer geduwd en Tyrakis, Paterakis en Saviolakos gingen op hem zitten. De hele operatie had minder dan een minuut geduurd. Paddy Leigh Fermor had de soldatenmuts van de generaal opgezet en ging voorin zitten. Ze namen afscheid van de rest van de groep, met wie ze in het Idagebergte afgesproken hadden, en reden richting Iraklion. Toen ze Villa Ariadne naderden, presenteerden de schildwachten het geweer en zagen verbaasd hoe de stafauto voorbijvloog.

Mikis Akoumianakis was uit de buurt van de chauffeursplaats gebleven, omdat hij niet herkend wilde worden door de man met wie hij vriendschap had gesloten. Maar toen twee leden van de groep op het punt stonden de chauffeur weg te voeren - het plan was elkaar later in het Idagebergte te ontmoeten - kreeg hij het gevoel dat ze zich misschien niet zouden houden aan de strikte orders van Leigh Fermor de chauffeur niet te doden. Het doel van de operatie was een sensationele, maar bloedeloze slag te slaan die geen represailles tegen Kretenzische burgers zou rechtvaardigen. Akoumianakis herinnerde hen eraan en zei ook met klem dat de man hem geholpen had, zij het onbewust. Later ontdekte hij dat ze de chauffeur een paar kilometer meegenomen hadden, waar ze een plaats vonden om zijn lichaam te verstoppen. Ze hadden hem een laatste snelle blik gegund op een kiekje van zijn familie bij het licht van een afgeschermde zaklamp en sneden toen zijn keel door vanwege de noodzaak van stilte.

Niet lang nadat de ontvoerders met de auto de verbaasde wachtposten buiten Villa Ariadne gepasseerd waren, bereikten ze de zwaarbewaakte stadspoorten van Iraklion. Moss nam gas terug om de bewakers de tijd te geven de wimpels voor op de auto te zien en vervolgens riep Leigh Fermor met de muts van Kreipe op 'Generals Wagen!' uit het raampje. In de stad konden ze nauwelijks harder dan stapvoets rijden vanwege de avonddrukte in de straten. Ze waren de hele tijd bang dat een soldaat met verlof door de raampjes in de auto zou gluren. En bovendien moesten ze nog door de Chaniapoort, de zwaarstbewaakte poort van allemaal. Maar dankzij de wimpels, de generaalsmuts en het automatische ontzag van de Duitse soldaat voor autoriteit, konden ze doorrijden terwijl Leigh Fermor de groet van de bewakers beantwoordde.

Bij Gieni Gave, het tegenwoordige Drosia, op de weg naar Rethymnon stopte de auto en splitste het gezelschap zich. Moss en twee Kretenzers namen de generaal, die niet meer geboeid was, te voet mee naar Anogia op de noordelijke helling van het Idagebergte. Paddy Leigh Fermor reed door met Giorgos Tyrakis. Ze wilden de auto ergens zo dicht mogelijk bij de kust achterlaten, om de indruk te wekken dat het gezelschap al met een onderzeeer was vertrokken. Op de voorstoel legde hij een verzegelde brief gericht aan de Duitse commandant, met de mededeling dat de operatie helemaal vanuit Cairo was uitgevoerd door Britse officieren en leden van de Koninklijke Griekse Strijdkrachten die daar waren gelegerd, zodat er geen enkele rechtvaardiging zou zijn voor represailles tegen de plaatselijke bevolking. Ten overvloede lieten ze nog wat artikelen van Britse makelij in de auto achter. Leigh Fermor en Tyrakis trokken de wimpels van de auto en namen die mee als souvenir.

Moss en zijn mannen voerden de generaal mee naar een schuilplaats bij Anogia waar ze de rest van de nacht doorbrachten. De generaal was zeer ontdaan dat hij zijn Ridderkruis was verloren dat hij in de worsteling moest zijn kwijtgeraakt. De volgende ochtend moesten ze zich verstoppen in een grot nadat ze waren gewaarschuwd dat er al Duitse patrouilles aan het speuren waren in het gebied. Verkenningsvliegtuigen vlogen tergend langzaam steeds maar rond over de flanken van de berg en strooiden van tijd tot tijd haastig gedrukte pamfletten uit met het dreigement dat er dorpen verwoest zouden worden als de generaal niet werd uitgeleverd.

Paddy Leigh Fermor en Giorgos Tyrakis kwamen pas tegen de ochtend in Anogia aan. Leigh Fermors Duitse uniform ontlokte blikken van intense haat. Mannen keerden hem hun rug toe, vrouwen spuugden en sloegen ramen dicht en de Kretenzische waarschuwingskreet voor de aanwezigheid van de vijand - 'Het zwarte vee loopt door het korenveld' - begeleidde hem als hij door de straat liep. Het was voor beide mannen een vreemde ervaring. Ze gingen naar het huis van de priester. De vrouw van vader Skoulas, de parachutepriester, weigerde resoluut hen binnen te laten tot ze er ten slotte van overtuigd was dat deze figuur in het gehate uniform inderdaad de vriend van haar man was.

Nadat ze gevoed en op allerlei manieren vertroeteld waren, gingen de twee mannen die nacht de bergen in om zich bij de rest van de groep te voegen. Vervolgens gingen ze samen naar de schuilplaats van de guerrillagroep van Michalis Xylouris, waar een Brits drietal van het netwerk van Tom Dunbabin onder leiding van een onderofficier van de cavalerie, John Houseman, met ongeduld op hen wachtte.* De volgende dag, 28 april, ploeterde het gezelschap over de sneeuwkap van het Idagebergte, een gruwelijke klimpartij. Onderweg kwam een escorte van strijders van Petrakagiorgis de mannen van Xylouris aflossen. Er werden verkenners vooruit gestuurd omdat het gerucht ging dat grote detachementen Duitsers voor hen uit de Amarivallei waren binnengetrokken.

Toen ze zich die nacht verscholen in een groot, labyrintisch grottencomplex dat ooit door de kleften was gebruikt in hun strijd tegen de Turken, leek het of alles begon mis te gaan. Dunbabin was geveld door een zware aanval van malaria en ze konden geen contact met hem krijgen. Het radiotoestel in zijn schuilplaats deed het niet en dus konden ze de afspraak met de motorboot aan de kust bij Saktouria niet bevestigen. Er werden in verschillende richtingen koeriers uitgestuurd - naar Sandy Rendel in het oosten, naar Dick Barnes, de officier die verantwoordelijk was voor het gebied van Rethymnon aan de noordkust, en naar Ralph Stockbridge van de isld, die ook in de buurt van Rethymnon zat - met kopieen van het bericht voor Cairo.

* Xylouris had de winter daaraan voorafgaand de leiding van de guerrillagroep van Anogia overgenomen toen hun kapitan, Stefanogiannis Dramoudanis, door de Duitsers was doodgeschoten.

Kreipe werd steeds neerslachtiger. Hij kon zich heel goed voorstellen wat voor grappen er ten koste van hem werden gemaakt in de officiersmess. (De gruwelijke ironie wilde dat zijn bevordering tot luitenant-generaal, waar hij zo lang op had gewacht, de dag na zijn verdwijning binnenkwam.)

Onzeker over de precieze staat van het Duitse kordon rond de berg, begon het gezelschap aan de afdaling. Dankzij de foute lezing van een briefje waarin hun werd aangeraden niet verder te gaan, braken ze 's nachts tijdens een stortbui door de Duitse linie. Ze hielden zich enkele dagen schuil in een kreupelbosje waar het droop van de regelmatige regenbuien. De enige troost in die dagen was dat ze hoorden dat er geen represailles hadden plaatsgevonden, ondanks de dreigende pamfletten.

Ze trokken in de richting van het strand bij Saktouria, maar in Agia Pareskevi wachtte hun slecht nieuws. Het gebied was overstroomd met Duitse troepen en het strand waarvan ze wilden vertrekken, was bezet door een flinke strijdmacht. Paddy Leigh Fermor vertrok onmiddellijk naar de schuilplaats van Dick Barnes in het noorden om een andere plaats af te spreken. Maar dat hier sprake was van 'een gruwelijk toeval' werd pas de volgende dag duidelijk. De Duitsers hadden pas onlangs gehoord dat er in de nacht van 20 april door een kaik wapens aan land waren gebracht en dat dertig muilezelladingen wapens de guerrillagroepen in het binnenland hadden bereikt. De Duitse woede was ook gewekt door de aanval van Petrakagiorgis met Pasen, waarbij acht van hun mannen werden gedood.

Met afgrijzen luisterden ze naar de doffe explosies van dynamiet en keken naar de kolommen zwarte rook toen in die eerste vier dagen van mei 1944 vier dorpen werden vernietigd. Deze represailles hadden inderdaad niet te maken met de zaak Kreipe, zoals duidelijk wordt uit een proclamatie die op 5 mei werd afgedrukt in de door de Duitsers beheerste krant Paratiritis. De ontvoering van Kreipe werd alleen in een ander artikel genoemd, als een onderdeel van een lijst misdaden tegen de bezetter.

bekendmaking

De dorpen Kamares, Lochria, Margarikari en Saktouria zijn evenals de aangrenzende delen van de Nome van Iraklion vernietigd en met de grond gelijk gemaakt. De mannen zijn gevangengenomen en de vrouwen en kinderen overgebracht naar andere dorpen.

Deze dorpelingen hadden maandenlang onder leiding van corrupte individuen onderdak en bescherming geboden aan communistische bendes. Tegelijkertijd is het vredelievende deel van de bevolking even schuldig, omdat dit nagelaten heeft deze verraderspraktijken aan te geven.

Bandieten hielden zich op in het gebied van Saktouria met de hulp van de bevolking, ze vervoerden wapens, voorraden en terroristen en verstopten die in de omgeving. Kamares en Lochria boden de bandieten voedsel en onderdak. In Margarikari, dat ook onderdak en voorraden verschafte, vierde de verrader en agitator Petrakagiorgis het paasfeest zonder dat de dorpelingen in actie kwamen.

Kretenzers, luister goed! Ken uw ware vijanden! Verdedig u tegen de moordenaars van uw landgenoten en de dieven van uw vee. De Duitse strijdkrachten zijn al enige tijd op de hoogte van deze opstandige daden en de bevolking is hier altijd al voor gewaarschuwd.

Maar nu is ons geduld uitgeput. De kling van het Duitse zwaard treft nu de schuldigen en zal voortaan eenieder slaan die zich schuldig maakt aan contacten met de bandieten en de Engelsen die hen opruien.3

Volgens een andere verklaring hadden Duitse troepen op 14 maart het dorp Lochria doorzocht en daarbij wapens gevonden, waaronder een Amerikaans machinegeweer. Kamares was 'toevluchtsoord en schuilplaats geweest voor honderden gewapende mannen', terwijl Margarikari, 'bakermat van de aartsbandiet Petrakagiorgis', van zijn anti-Duitse gevoelens blijk had gegeven door massaal op te komen bij 'de begrafenis van de moeder van de aartsbandiet, die met groot vertoon plaatsvond onder leiding van vijf priesters.'

De ongelukkige samenloop van omstandigheden was nog ernstiger dan Leigh Fermor en zijn metgezellen beseften. Op 29 april arresteerde een Duitse patrouille van het kleine kustgarnizoen van Plakias (minder dan 25 kilometer ten westen van Saktouria) drie herders omdat ze hun kudden in de verboden kuststrook hadden laten grazen. De plaatselijke groep andartes uit Rodakino overviel de Duitsers vanuit een hinderlaag en twee van de drie herders, die gevankelijk waren meegevoerd, werden meteen doodgeschoten door hun cipiers. Bij dit korte maar bloedige treffen doodden de andartes vijf soldaten en namen de andere twee gevangen. Volgens Duitse rapporten werden deze twee soldaten de volgende dag doodgeschoten. Een Kretenzische bron beweert dat ze twee dagen later als gevangenen per boot naar Egypte werden vervoerd, maar dit lijkt zeer onwaarschijnlijk op een moment dat het onmogelijk was generaal Kreipe van het eiland te krijgen.

Kreipe en zijn begeleiders waren door deze onrust gedwongen weer het binnenland in te trekken en ze namen de generaal mee naar een schaapskooi boven Gerakari. Hier reciteerde Kreipe, terwijl hij bij zonsopgang uitkeek op het Idagebergte, de eerste twee regels van de negende ode van Horatius, Ad Thaliarchum. Leigh Fermor vulde de volgende vijf strofen aan en schiep zo een band tussen gevangene en bewaarder die de oorlog te boven ging.

Het gezelschap trok vervolgens naar het westen door het smalle middendeel van het eiland van de ene schuilplaats in de bergen naar de andere. Het ging langzaam, want de generaal viel van zijn muildier tegen een rotswand en kwetste zijn schouder.

Op 7 mei werd eindelijk contact gemaakt met Barnes en Stockbridge. Er werden berichten gestuurd naar Cairo en de volgende ochtend kwam een koerier terug van een van de radioposten met het bericht dat een eenheid van het Special Boat Squadron onder leiding van George Jellicoe zou landen om dekking te geven aan hun evacuatie.

Het allerlaatste deel van hun reis leek bijna een triomftocht. Andartes en dorpelingen stonden in rijen langs het schapenpad om de generaal te zien. Letterlijk honderden wisten waar hij zich bevond en toch hoorden de Duitsers nooit iets van hun spionnen. Te elfder ure deed zich nog een complicatie voor toen een detachement soldaten het strand bij Limni bezetten dat uitgekozen was voor de inscheping. Gelukkig was Dennis Ciclitira dichterbij gekomen met zijn radioapparatuur en werden nieuwe afspraken gemaakt voor het strand bij Rodakino.

Eindelijk, op 14 mei om elf uur 's avonds, voer een motorboot onder bevel van Brian Coleman op hun morseseinen voorzichtig naar het strand. De sbs- eenheid onder commando van luitenant Bob Bury, die dekking zou geven, kwam onmiddellijk in actie, klaar om verdedigingsstellingen in te nemen. Tot hun teleurstelling hoorden ze dat het zo te zien niet nodig was rugdekking te geven. En omdat een groot aantal andartes, onder wie de groep van Petrakas uit Asi Gonia, waren samengekomen om het gezelschap uitgeleide te doen, zou een Duits detachement een hete ontvangst hebben gekregen als het zich in de omgeving had vertoond. Naar vast gebruik liet iedereen voor hij aan boord ging zijn wapens, zijn laarzen en reserverantsoenen achter, en dat alles werd snel verdeeld onder de grote menigte op het strand.

Het gezelschap, onder wie ook Mikis Akoumianakis en Elias Athanassakis en bij wie zich ook Dennis Ciclitira voegde, ging aan boord en werd onthaald op broodjes kreeft en rum. In Mersa Matruh wachtte een ontvangstcomite onder leiding van brigadegeneraal Barker-Benfield met een erewacht die klaarstond om de groet te brengen, waarna de generaal in waardige gevangenschap werd weggevoerd. Kreipe had zich uiteindelijk bij zijn lot neergelegd en was bijna vrolijk. Paddy Leigh Fermor daarentegen was allesbehalve opgewekt. In de loop van de laatste dagen had hij last gekregen van aanvallen van stijfheid. Bij aankomst in Cairo kreeg hij plotseling een bijna fatale en tijdelijk verlammende aanval van reumatische koorts. De Distinguished Service Order die hij onmiddellijk kreeg als leider van de operatie, moest hem in het ziekenhuis op zijn pyjamajasje gespeld worden.

Er is vaak kritiek geweest op de operatie-Kreipe, op grond van het feit dat die de bevolking van Kreta onnodig lijden had gebracht, maar bestudering van de archieven van het Duitse opperbevel door professor Gottfried Schramm wijst erop dat dit een sprookje is. Er was zoals gezegd geen verband met de verwoesting van Kamares, Lochria, Margarikari en Saktouria. En de ernstigste golf van represailles, de verwoesting van de dorpen in de Amarivallei, vond eind augustus plaats. Snelheid was essentieel voor de Duitse represailles die immers waren bedoeld om de bevolking een lesje te leren, en een uitstel van bijna vier maanden is daarom hoogst onwaarschijnlijk, wat de militaire autoriteiten ook mochten beweren in hun bekendmakingen met lijsten misdaden. De acties in de Amarivallei waren vooral een preventieve terreurcampagne aan de vooravond van de terugtrekking van de Duitse troepen ten westen van Iraklion, een operatie waarbij ze in de flank kwetsbaar waren voor dit centrum van Kretenzisch verzet.*

Het andere argument - dat de ontvoering van generaal Kreipe militair gezien van weinig belang was - is uiteraard juist. Maar het was niet de bedoeling de kracht van de Duitsers te treffen, maar hun moreel, en hun bewering dat ze op het eiland meester waren. Duitse officieren mogen zich dan achteraf te buiten zijn gegaan aan grappen over Kreipe, de stoutmoedige zet had hun duidelijk angst aangejaagd. Dit effect werd door een gelukkig toeval nog versterkt toen een Duitse garnizoenscommandant een paar dagen na de ontvoering de dood vond toen een trein bij Patras werd opgeblazen.

* Toen Tom Dunbabin en Patrick Leigh Fermor in 1948 tot ereburgers van Iraklion werden benoemd, werd in verband met de operatie-Kreipe speciaal stilgestaan bij Leigh Fermors 'zorg en zorgvuldigheid'4 om te voorkomen dat de bezetter enig excuus zou hebben om represailles te nemen.

Voor de Kretenzers was het een heel belangrijke opkikker op een moment dat de geallieerde oorlogsinspanningen geheel aan het oostelijke Middellandse Zeegebied voorbijgingen. 'Iedereen voelde zich de volgende dag een paar centimeter groter,'5 merkte Manoussos Manoussakis op, die toen in Chania was. En al wisselde het moreel, zoals onvermijdelijk was in die dagen, zijn grap dat '449.000 van de 450.00 Kretenzers beweerden aan de operatie-Kreipe te hebben deelgenomen,' geeft aan hoe immens de trots was die men eraan ontleende.

Naderhand gaf de groep van Dunbabin een laatste propagandistische draai aan de gebeurtenissen door het gerucht te verspreiden dat Kreipe zijn ontvoering zelf georganiseerd had. Rond de legerbarakken werden strooibiljetten aangeplakt met de tekst: 'Kreipe Befehl: Wir Folgen!' - Kreipe, beveel: wij volgen u! - een parodie op de nazi-leus 'Fuhrer befehl: wir folgen!'6

27 De Duitsers trekken zich terug

Drie dagen voor de geallieerde landing in Normandie kwam op Kreta een kleine eenheid aan van de 'Organization of Strategic Services' (de Organisatie van Strategische Diensten, het Amerikaanse equivalent van de soe). Ze kwamen met dezelfde boot die ook een Britse officier bracht als versterking van de organisatie van Dunbabin: luitenant Hugh Fraser van het 7de Regiment Huzaren. Het doel van deze drie man sterke missie onder bevel van kolonel MacGlasson was 'het vergaren van politieke en militaire inlichtingen'.1Ze wilden per se onafhankelijk van de Britten opereren en bleven maar een paar weken op het westelijke gedeelte van het eiland.

Een meer blijvende vorm van samenwerking volgde op de komst van een andere Amerikaan, majoor Bill Royce. Hij kwam aan op 13 juli en daarmee werd de organisatie van Dunbabin de officiele geallieerde militaire missie.

Die zomer vond ook weer het jaarlijkse bezoek van de sbs plaats. Sandy Rendel werd gewaarschuwd dat hij moest assisteren bij de landing van een overvalcommando uit zee. Het belangrijkste verschil met voorgaande aanvallen was dat dit keer in plaats van vliegvelden olieopslagplaatsen het voornaamste doelwit van de sbs vormden. Het idee was de Duitsers, die dan met een wanhopig tekort zouden kampen, te dwingen een tanker te sturen die door een onderzeeer zou worden opgewacht. Deze aanvallen zouden samenvallen met soortgelijke acties op het vasteland.

Toen ze begin juli aankwamen, werden de kwartiermakers van de sbsonder leiding van Ian Patterson behalve door Sandy opgewacht door een uitgebreide hulpploeg (Vassilis Konios en een stel neven) met drieentwintig muilezels om hun uitrusting te dragen. De sbs wende nooit helemaal aan de Kretenzische minachting voor veiligheidsprocedures. De hoofdgroep zette een dag of tien later voet aan wal en de verschillende groepen gingen op pad naar hun respectieve doelwitten: het vliegveld van Kastelli, Iraklion, een opslagplaats ten zuiden van Neapoli en een andere bij Armeni.

De groep met bestemming Armeni, die geleid werd door Dick Hardman van de sbs en als gidsen Hugh Fraser en Giorgos Psychoundakis meekreeg, hoorde toen van hun belangrijkste tipgever, een zekere Psaroudakis, dat de olievoorraden waren ontruimd. In werkelijkheid werden ze door Psaroudakis misleid: men zei dat hij problemen met de Duitsers wilde vermijden. In plaats van een olieopslag blies de groep daarom maar een brug bij Koufi op en overviel een legertruck waarbij vijf soldaten werden gedood, onder wie wellicht een paar Italianen. In een poging represailles te voorkomen zorgde Fraser dat er geen Kretenzers bij betrokken waren en liet een brief achter en enkele uitrustingsstukken als een baret om de Duitsers ervan te overtuigen dat het om een puur Britse operatie ging.

Diezelfde nacht van 22 juli vond een aantal andere acties plaats om het effect te versterken. Michalis Xylouris, de onwankelbaar pro-Britse kapitan uit de streek van Anogia, leidde zijn betrekkelijk onervaren groep in een aanval op een Duitse voorpost bij Dafnes en ze slaagden erin vijftien soldaten te doden. Naar men zegt is bij de belangrijkste acties 625.000 liter benzine vernietigd, maar werden twee leden van de sbs gevangengenomen. Beiden, kapitein John Lodwick en kanonnier Nixon, konden later ontsnappen toen de trein waarmee ze naar Duitsland gevoerd werden door Joegoslavische partizanen werd overvallen. Toen ze na talrijke avonturen terugkwamen, zei lord Jellicoe, hun commandant: 'Zo, daar zijn jullie dan. Wel verdomd lang over gedaan, he?'2

Met het nieuws over de Russische opmars aan het oostelijke front en de opening van het tweede front in Normandie, maakten de partizanengroepen in de bergen en de reserveandartes in de steden een geweldige groei door. Iedereen wilde lid van het verzet worden voor het te laat was.

Van beide kanten werden pogingen gedaan om te zorgen dat de nationalistische eok en het door de communisten gedomineerde elas niet onderling slaags zouden raken. Het elas wist dat ze niet over voldoende kracht noch over voldoende steun onder de bevolking beschikte om de eok met enige kans op overleven aan te vallen. En gelukkig had de eok geen berichten ontvangen over de gebeurtenissen op het vasteland, waar het elas was begonnen zijn rivalen een voor een volgens een brute salamitactiek uit te schakelen, anders zouden zijn strijdgroepen wellicht een preventieve aanval op het elas hebben uitgevoerd.

In de omgeving van Viannos werd een poging georganiseerd om tussen eok en elas een goede verstandhouding te bevorderen. Het werd, zoals te verwachten, een merkwaardige bijeenkomst in een komvormig dal tussen de met eiken begroeide heuvels. De communisten werden geleid door een plaatselijke arts. Een andere delegatie werd gevormd door een groepje Duitse deserteurs. Giannis, de jongere broer van Bandouvas, had zijn partizanengroep meegenomen; hetzelfde gold voor kolonel Plevres uit Neapoli, de eok-leider in de provincie Lasithi.

Al met al kwamen die dag bijna driehonderd man bijeen. Eerst werd de zegen over de onderneming uitgesproken door een priester voor wie de communisten hadden gezorgd, een paradox die typerend was voor het elas; vervolgens werden geiten geslacht voor een mager feestmaal, waarna toespraken volgden die een aaneenschakeling waren van retorisch vertoon.

Billy Moss was op 6 juli op Kreta teruggekomen. Zijn officiele opdracht was met de hulp van ontsnapte Russische gevangenen een afleidingsmanoeuvre op te zetten voor de gecoordineerde aanvallen van de sbs op 22 juli. Maar Moss koesterde een eigen plannetje dat hij noch aan brigadegeneraal Barker-Benfield noch aan iemand anders had geopenbaard. Hij had het doldrieste plan opgevat de vervanger van generaal Kreipe te kidnappen.

Hiervoor probeerde Moss de groep die Kreipe had ontvoerd weer bijeen te brengen. Hij vestigde zich bij Michalis Xylouris op de noordelijke hellingen van het Idagebergte, boven Anogia. Het is mogelijk dat hij Tom Dunbabin, die op 13 juli landde, bewust uit de weg is gegaan, want Dunbabin zou zijn plan verboden hebben als hij geweten had wat het inhield.

Het plan bleek onmogelijk om de eenvoudige reden dat generaal Kreipe niet vervangen was: de enige generaal op het eiland was Muller, de commandant van de Vesting Kreta. Er ging tijd verloren en de belangrijke nacht van 22 juli was alweer voorbij. Moss kwam terug naar de schuilplaats van Xylouris, nadat hij zijn groep had uitgebreid met een handjevol ontsnapte Russen die hij had bewapend met stenguns. Er zat weinig anders op dan te wachten op een geschikte gelegenheid om in actie te komen.

Om zich niet de loef te laten afsteken door de Britse overvalcommando's, grendelde een elas-groep uit Rethymnon in de vroege ochtend van 1 augustus het dorp Margarites af als val voor twee Duitse motorploegen die er de nacht doorbrachten. Ze zetten de weg af door er een omgehakte boom overheen te leggen en trokken het dorp in om de vier mannen gevangen te nemen; later zouden ze hen doodschieten. Een Duitse eenheid die represailles wilde nemen, trok het gebied binnen tussen Perama en het klooster van Arkadi en de elas-groep trok zich terug met verlies van twee mannen. Eerst beweerden ze dat ze veertig Duitsers hadden gedood, toen brachten ze het aantal terug tot tien en ten slotte tot vijf, nog steeds een geringe overdrijving, want Duitse bronnen tonen aan dat zij tussen 2 en 4 augustus slechts vier man verloren. De minachtende spot waarmee hun afnemende claims werden begroet, moet hun dwarsgezeten hebben, en dit kan mede een verklaring zijn voor hun onbezonnen gedrag in de weken die volgden.

In elk geval groeide de neiging tot opstandigheid bij de Kretenzers door het gevoel dat het einde in zicht was, nu de opmars van het Rode Leger in Roemenie de Duitse aanvoerlijnen bedreigde. Die opstandigheid nam vele vormen aan, het vaakst die van een onverwachte aanval op een enkele soldaat of een klein detachement. En een geringe gebeurtenis kon gemakkelijk escaleren tot een onvoorziene veldslag.

Op de ochtend van 7 augustus kwam feldwebel Olenhauer met zeven man van het garnizoen bij Gieni Gave naar het stadje Anogia, de geboortestad van Xylouris en een haard van anti-Duitse gevoelens. Olenhauer was blijkbaar nogal geliefd bij de dorpelingen in de buurt van zijn legerpost, maar werd gehaat door hun vijanden in Anogia. In de hoofdstraat begon hij met zijn zweep te zwaaien en te vragen om arbeidskrachten. Er waren weinig vrijwilligers en dus gaf hij zijn detachement opdracht alle mannen die zij vonden en een aantal vrouwen en kinderen bijeen te drijven. Deze gevangenen werden te voet langs de weg naar Rethymnon gevoerd.

Een groep van zeven 'reserveandartes' van het elas - strijders die thuis een wapen verstopt hadden, in tegenstelling tot leden van een vaste partizanengroep in de bergen - zette een hinderlaag op voor deze stoet. Ze schoten eerst in de lucht om de gijzelaars te waarschuwen dat ze op de grond moesten gaan liggen. De Duitsers boden geen verzet. Twee van hen wisten te ontkomen en Olenhauer, zijn hond en de rest van de patrouille werden meegevoerd het Idagebergte in. De andartes van het elas hadden vaag het plan om voor te stellen hun gevangenen te ruilen tegen een groot aantal Kretenzische gevangenen in de Agiagevangenis. Zoals te verwachten kwam hier niets van terecht en de andartes schoten al hun gevangenen dood, inclusief de hond van Olenhauer.

Na het treffen op de weg vreesden de bewoners van Anogia het ergste en ze zochten wat waardevolle spullen en eten bij elkaar en verlieten hun huizen. De mannen bewapenden zich met oude geweren en spraken over verzet. Een aantal van hen was naar de schuilplaats van Xylouris gekomen, en Billy Moss besloot dat 'dit de perfecte gelegenheid was om in actie te komen.'3 Als de Duitsers Anogia zouden komen verwoesten, zou hij met zijn mannen op de weg naar het stadje een hinderlaag voor hen opzetten.

Moss ging op weg met zijn kerngroep van Kretenzers, de Russen en een half dozijn mannen uit de groep van Xylouris, alles bij elkaar een man of vijftien, uitgerust met automatische wapens. Ze trokken door de uitgestorven straten van Anogia en daalden over de heuvels af naar de hoofdweg van Rethymnon naar Iraklion, want daarlangs zouden de Duitsers komen. Bij Damastas werd een goede plek voor een hinderlaag gevonden, op een plaats waar de weg met een bocht over een smalle brug ging. Ze ondermijnden de brug met Hawkinsgranaten.

De voorbereiding van de hinderlaag verliep chaotisch. Eerst moesten ze dorpelingen en hun kudden snel uit de buurt zien te krijgen. Toen beschoten ze een enkele Duitse vrachtwagen die arbeiders vervoerde, vervolgens een grotere legertruck die van te grote afstand onder vuur werd genomen door de schietgrage mannen van Xylouris, zodat er een wilde jacht door het terrein nodig was om de inzittenden te grijpen en daarna nog enkele andere voertuigen. En eindelijk kwam dan de echte eenheid die met Anogia moest afrekenen in zicht. Deze bestond uit een truck vol infanteristen, ondersteund door een pantserwagen. De vijftien stenguns hadden snel afgerekend met de soldaten, maar de pantserwagen velde een gids uit Anogia die midden op de weg rustig zijn oude geweer opnieuw stond te laden, en een van de Russen. Er zouden meer slachtoffers zijn gevallen als Moss niet omgelopen was en een granaat door het luik had gegooid. Bij elkaar werden bijna dertig Duitsers gedood, de twaalf gevangenen inbegrepen die later door de mannen van Xylouris werden omgebracht. De lijken verdwenen naar oud Kretenzisch gebruik in een smalle kloof.

De hoop van Moss dat Anogia gered zou zijn met de aanval bij Damastas bleek ijdel. De Duitsers wachtten gewoon vijf dagen om een veel grotere strijdmacht bijeen te brengen. 'Aangezien de stad Anogia', aldus de bekendmaking van de verwoesting, 'een centrum van Britse spionage op Kreta is, aangezien de inwoners de sergeant van het garnizoen van Gieni Gave vermoord hebben, aangezien de Anogianen verantwoordelijk zijn voor de sabotage bij Damastas, aangezien andartes van verschillende verzetsbendes in Anogia onderdak en bescherming vinden en aangezien de ontvoerders van generaal Kreipe door Anogia zijn gekomen en Anogia als etappeplaats hebben gebruikt bij zijn transport, gelasten wij de stad met de grond gelijk te maken en iedere manlijke inwoner die in het dorp of binnen een straal van een kilometer wordt aangetroffen, te executeren. Muller, bevelhebber van de Vesting Kreta. Chania, 13 augustus 1944.'4

Praktisch het hele stadje werd platgebrand, dertig inwoners werden doodgeschoten, samen met vijftien mannen die in de omgeving werden gepakt. Volgens een andere bron werden in Damastas ruim honderd huizen verwoest en dertig mensen doodgeschoten en zouden in Anogia slechts vijftien mensen zijn omgebracht.

Dezelfde dag dat Moss bij Damastas vocht, ging Tom Dunbabin in het gezelschap van Andonis Zoidakis en nog twee anderen naar Kyparisses voor een ontmoeting met kolonel Kelaidis, de vertegenwoordiger van de regering in ballingschap. Maar toen ze opdoken uit een wijngaard en de weg Armeni-Rethymnon overstaken, openden twee Duitsers die argwaan hadden gekregen zonder waarschuwing het vuur. Zoidakis, die als laatste overstak, viel zwaargewond neer. Dunbabin kwam terug, doodde een van de Duitsers met zijn revolver en raakte de ander. De bijna onmiddellijke komst van Duitse versterkingen liet de drie overlevenden weinig andere keus dan dekking te zoeken. De Duitsers bonden Zoidakis aan hun voertuig. Ze reden weg en sleepten hem mee tot hij dood was. In Armeni gaven ze het bevel zijn lijk een paar dagen in het openbaar te laten liggen als waarschuwing. Maar zijn gruwelijke lot stijfde de mensen alleen maar in hun haat, vooral ook omdat hij volgens de Kretenzische zegswijze 'een ware pallikari' was.

Dunbabin wilde luchtmachtkolonel Kelaidis spreken om het overleg met de leiders van het eam voor te bereiden. Dit overleg vond op 17 augustus plaats in Melidoni. De bedoeling was overeenstemming te bereiken tussen de nationalistische strijdgroepen van de eok en de door communisten geleide groepen van het elas die de politieke leiding van het eam gehoorzaamden, maar wederzijds wantrouwen maakte een overeenkomst onmogelijk. Het door de communisten beheerste eam wantrouwde de Britse regering en vooral haar belofte de koning zonder volksstemming weer op de troon te zetten, terwijl Dunbabin beter op de hoogte was dan de meeste Kretenzers van de meedogenloze pogingen van de communisten op het vasteland om alle macht aan zich te trekken. Dunbabins vrees voor een burgeroorlog kan tijdens zijn tocht naar het zuiden, na de bijeenkomst van Melidoni, alleen maar zijn versterkt. Een eenheid van het elas omsingelde zijn groep en eiste op dreigende toon informatie over de besprekingen.

Ook een succesvol akkoord in Melidoni had de volgende fase van vernietiging en bloedvergieten niet kunnen voorkomen. Vijf dagen na die bijeenkomst trokken verscheidene Duitse infanteriebataljons de Amarivallei binnen. De bewoners werden volkomen verrast. In de loop van acht dagen - van 22 tot 30 augustus - werden negen dorpen verwoest en schoten de Duitsers 164 inwoners dood; Gerakari telde alleen al 43 slachtoffers. De huizen werden geplunderd, alle bezittingen werden op legertrucks geladen en naar Rethymnon gebracht, waar ze werden verbrand. De Duisters confisqueerden het vee voor eigen gebruik.

Plaatselijke verzetsgroepen en de elas-groep van de provincie Rethymnon boden weinig weerstand. Gezien de omvang van de strijdmacht die door de Duitsers in het hele gebied werd ingezet, zou elke poging om in te grijpen neerkomen op zelfmoord. Petrakagiorgis zou later tegen kolonel Tsifakis bitter klagen dat de elas-eenheid onder leiding van Limonias en Veloudakis hem niet gewaarschuwd of geholpen had toen een Duitse colonne langs hen trok, op weg om zijn kamp aan te vallen. Maar in de laatste paar dagen van de operatie, toen twaalf Duitsers gedood werden, laaide het verzet weer op.

In een aantal gevallen speelde het toeval een rol, of misschien een gril van de Duitse commandant. Sommige dorpen werden zonder enige reden verwoest, andere bleven op onverklaarbare wijze gespaard. Waarom Asi Gonia als enige van de haarden van verzet aan verwoesting ontsnapte, zal altijd een van de raadselen van de bezetting blijven. De dorpelingen geloofden dat hun beschermheilige sint Joris, die hen gered had van de Turken, opnieuw had ingegrepen.

Een element van wraak moet in de Duitse operaties zeker hebben meegespeeld, maar het doel was militair gezien duidelijk, ondanks Duitse verklaringen als die van Muller in Anogia: ze wilden de belangrijkste haarden van verzet intimideren op de flank van de lijn waarlangs de Duitsers zich uit Iraklion wilden terugtrekken. Dat deze opzet een mislukking werd, zou weldra op vermetele wijze worden bewezen.

In onmiddellijke reactie op het nieuws dat de Duitsers hun verpleegsters naar huis stuurden en afgelegen garnizoenen begonnen terug te roepen, riep Tom Dunbabin op 8 september in het klooster van Arkadi een vergadering van verbindingsofficieren bijeen. Er kwam een bevel uit Cairo om 'sabotagedaden te staken evenals alle andere acties die de burgerbevolking schade zouden kunnen doen'. Dunbabin gaf de boodschap door aan alle guerrillagroepen, maar het elas was niet van plan Britse bevelen op te volgen, en ook een paar nationalistische groepen die banden hadden met de eok besloten ze te negeren.

De strijdgroep van het elas die zich, hoewel slechts een man of vijftig sterk, het 44ste Bataljon noemde, trok nog geen twee weken nadat de Duitsers daar hadden huisgehouden de Amarivallei binnen. Ze wilden een kleine operatie op touw zetten om daarmee wellicht aanhang te winnen in de over het algemeen nationalistisch gezinde streek. Ze hadden het plan de Duitse voorpost van slechts drie man die de landbouwschool van Asomaton bewaakte, te overvallen en de voorraden en het vee te verdelen over de dorpen in de omgeving.

Op de ochtend van 11 september nam de eenheid van het elas haar doel zonder bloedvergieten in. De plaatselijke nationalistische kapitans waren razend. Ze hadden van het voornemen van het elas gehoord en hadden uitdrukkelijk gewaarschuwd tegen iedere actie in het gebied. Hun mannen omsingelden het gebouw en dwongen de elas-strijders hun gevangenen vrij te laten en zich terug te trekken.

Maar zo eenvoudig kon het incident niet uitgewist worden. Een paar uur later zag een groot deel van het '44ste Bataljon' twee trucks vol soldaten langskomen die uit Rethymnon langs de zigzagweg omhoog klommen naar de vallei, in de richting van de bergkam, de waterscheiding waarop het dorp Apostoli ligt. Het is niet duidelijk of hun komst een reactie was op het incident of dat ze kwamen om de soldaten op te halen als onderdeel van de algemene terugtrekking van afgelegen voorposten.

Op een plek die nu wordt gemarkeerd door een bas-relief van een besnorde andarte, viel de elas-groep de voertuigen vanuit een hinderlaag aan. Bijna iedere gewapende Kretenzer die het hoorde kwam, ongeacht zijn politieke overtuigingen, op het geweervuur af. (Toen kolonel Tsifakis later hoorde hoe een en ander in zijn werk was gegaan, was hij razend over dit naar zijn mening totaal onverantwoorde optreden.) Nationalistische andartes brachten gewonde Duitsers weg, die ze goed behandelden. De andere gevangenen schijnen door het elas te zijn meegenomen en later te zijn geexecuteerd.

Het gevecht verhevigde toen er Duitse versterkingen naar de vallei kwamen uit Rethymnon dat slechts 25 kilometer verder lag. Ze hadden zelfs een aantal stuks veldgeschut bij zich, waarmee ze de Amarivallei bestookten evenals het dorp Pandanassa aan de andere kant van de bergkam, waar een aantal andartes zich had teruggetrokken. Een van de granaten doodde dokter Alexandros Generales die de Duitse gewonden had behandeld. Weer kwamen de andartesmet zeer opgeblazen cijfers over het aantal gedode vijanden: een bron beweert dat de Duitsers rond de honderd man verloren hadden. In werkelijkheid tonen Duitse gegevens dat bij deze actie slechts zestien of zeventien soldaten sneuvelden. De executie van gevangenen door het elas bracht het aantal Duitse verliezen op ongeveer zesentwintig.

Een veel effectievere overval, zij het nog flagranter in strijd met de bevelen uit Cairo, werd een paar dagen later uitgevoerd, op 15 september, toen de groep uit Anogia van Xylouris een Duitse patrouille van veertien man uitschakelde op de noordoostelijke helling van de Psiloritis.*

Tot verrassing en opluchting van de bewoners van Amari verklaarden de Duitsers dat ze voor de hinderlaag bij Apostoli geen represailles zouden uitvoeren. (De executie van vijftien gijzelaars in de Agiagevangenis op 16 september is evenwel in verband gebracht met de strijd in de Amarivallei.) Nationalistische bronnen beweren dat hun dorpen voor een tweede golf van verwoesting zijn gespaard dankzij de goede zorg die de Duitse gewonden hadden gekregen. Maar de ware reden is wellicht banaler. De Duitse officieren hadden op dat moment weinig zin nog meer wespennesten te verstoren. In afwachting van de totale evacuatie uit Iraklion waren ze begonnen hun buitenposten terug te trekken, en de Duitse manschappen raakten ernstig gedemoraliseerd.

Duitse commandanten maakten zich zorgen over de omvang van de desertie. (Het schijnt dat soldaten die naar het vasteland overgeplaatst zouden worden het meest tot desertie geneigd waren: vliegen over de Egeische Zee werd, gezien het geallieerde luchtoverwicht, op dat moment bijna als een doodvonnis beschouwd.) Om een indicatie te geven van het probleem waar het Duitse opperbevel mee geconfronteerd werd: onder de vijfhonderd gevangenen in Agia bevonden zich ongeveer 150 Italianen en eveneens 150 Duitsers, samen het dubbele van het aantal Kretenzers. Een vijftigtal Russische krijgsgevangenen die een straf hadden gekregen, brachten het totaal op vijfhonderd. Er zouden nog meer Duitse soldaten gedeserteerd zijn als ze erop hadden kunnen vertrouwen dat ze gevangene van de Britten zouden worden. Ze wisten dat de Kretenzers een aantal oprechte deserteurs zonder omhaal hadden gedood, een gevolg van de pogingen van Schubert om door middel van zijn rondtrekkende verklikkers informatie los te krijgen van dorpelingen.

De propagandacampagne van de geallieerde militaire missie op Kreta was omvangrijker en intensiever dan meestal wordt beseft. Zowel de Amerikaan Bill Royce in het gebied van Iraklion als zijn collega in Chania, Stephen Verney (later bisschop van Repton), was verbonden aan het Political Warfare Executive, het Bureau Politieke Oorlogvoering, de zusterorganisatie van de soe. Verney, die eerder als gewetensbezwaarde deel had uitgemaakt van de ambulance-eenheid van de Quakers, nam later in Cairo dienst als gewoon soldaat bij het Royal Army Service Corps. Maar zijn vroegere schoolhoofd in Harrow, Paul Vellacot, de directeur Politieke Oorlogvoering Midden-Oosten, kwam hem tegen op een feestje. Vellacott vond het zonde de talenten van een veelbelovende classicus van Balliol te verspillen en wierf hem ter plekke aan.

* In totaal zijn er 23 Duitsers geregistreerd als gestorven op 15 september. Het verschil bestaat vermoedelijk uit degenen die bij Apostoli door het elas zijn gevangengenomen en naderhand zijn geexecuteerd.

Verney kreeg een opleiding en werd op 20 augustus samen met een joodse Duitser, korporaal Cohen, als tolk naar Kreta gestuurd. Zijn opdracht was de onvrede onder de Duitse militairen aan te wakkeren. De leiding van de pwehad als voorbeeld de muiterij in november 1918 in Wilhelmshaven, Kiel en Munchen voor ogen, waardoor de Duitse weerstand plotseling was ingestort en de Eerste Wereldoorlog met wel zes maanden was bekort.

Met hulp van zijn Kretenzische bewaarengel, Markos Drakakis, concentreerde Verney zich op drie categorieen: Duitsers die een hekel hadden aan het nazi-regime, 'Nationalen' als Polen en Oostenrijkers in de Wehrmacht, en Duitsers die verliefd waren op Kretenzische meisjes. Kostas Mitsotakis, zijn eerste contact in Chania, was van onschatbare waarde als gids voor de Duitsers die hij moest benaderen. Een van de antinazistische officieren, een voormalig lid van de Reichstag, zei dat hij zichzelf haatte omdat hij praatte met een van de vijanden van zijn land, maar dat het regime van Hitler hem geen keus liet. Ondertussen probeerde korporaal Cohen op het spoor te komen van heimelijke communisten en socialisten in de Duitse rangen die geworven konden worden, een riskante onderneming die later leidde tot de arrestatie van veel leden van het netwerk.

Een van de 'Nationalen' was Kurt Schlauer, een Pool die voor de Wehrmacht was opgeroepen omdat hij protestant was. Hij hielp Verney en diens medewerkers van de eok met vertaalwerk. In de heuvels boven Chania hadden ze een drukpers ingericht in een grot. De pers werd beheerd door een Kretenzische journalist, Xenofon Chadzigrigorakis, die twee nieuwsbulletins verzorgde, een in het Grieks en de ander, Kreta Post, in het Duits. Er kwam ook hulp van een Duitse sergeant-majoor die verliefd was op een Kretenzische onderwijzeres. Hij deserteerde met medeneming van zijn motorfiets, die zeer nuttig bleek.

Kreta Post , vooral gebaseerd op berichten van de bbc, hield de Duitsers als idealistisch lokkertje het idee voor dat er met het einde van Hitler een nieuw Duitsland zou verrijzen. Ondertussen was de rest van de campagne gericht op het wekken van 'de indruk dat het hele systeem bezig was in elkaar te storten'.5 Tassos Ninolakis, een dappere en pientere jongeman die actief was in de groep van Verney en Mitsotakis, voedde de Duitsers voortdurend met valse of uiterst overdreven informatie over verzetsactiviteiten. Hij was ook betrokken bij een plan kneedbommen te smokkelen in de brandstof bestemd voor de verwarming van de Duitse officiersmess. Verney schreef regelmatig naar generaal Benthag om hem eraan te herinneren dat zijn situatie hopeloos was en dat de tijd was gekomen voor de Kapitulation. Dit woord en de eerste letter ervan werden een vast thema van de campagne. In Chania werden jongens gerekruteerd voor een graffiticampagne. Met behulp van zuur werd de letter K in de voorruit van Duitse voertuigen gegraveerd. En de letter werd op wachthuisjes en op de muren van barakken geschilderd.

Begin oktober stelde Verney aan Cairo een nieuwe truc voor: namelijk dat de bbc melding zou maken van geruchten over een Britse landing in het westen van het eiland. Dit gebeurde, en het moet een van de zeer weinige keren zijn geweest dat de bbc akkoord ging met het verspreiden van valse informatie. Het schijnt dat het woord 'geruchten' hun journalistieke eer gered had. Hoe dan ook, de truc werkte. Een Duitse officier werd haastig in een stafauto afgevaardigd om contact met de geallieerde strijdmacht op te nemen. In de buurt van Kandanos begon hij, kennelijk in de overtuiging dat hij dicht bij de invasiemacht was gekomen, met een witte vlag te zwaaien en door een megafoon 'Nicht boem-boem! Nicht boem-boem!'6 te roepen.

Cairo ging niet altijd in op dergelijke verzoeken. Kort voordat op 26 september de beruchte generaal Muller Kreta verliet, kreeg de cel van Verney bijzonderheden in handen over het vliegtuig waarmee hij naar Athene zou reizen en over het moment van vertrek. Midden in de nacht verzocht Verney Cairo om onderschepping door langeafstandsjagers. Hij liet zijn codebericht voorafgaan door vier x-en ten teken dat het de hoogste prioriteit had en dat onmiddellijk actie geboden was, zodat hogere officieren gewekt zouden worden om een beslissing te nemen. Tot zijn ergernis was de enige reactie: 'Rustig maar. Gebruik minder x-en.'7 Er gebeurde niets.

Op Dunbabins bijeenkomst van 7 september in het klooster van Arkadi was een algemene strategie afgesproken voor als de Duitsers overgingen tot de tweede en belangrijkste fase van hun terugtrekking op het westelijk deel van het eiland. Toen hij de gezichten van de aanwezigen langsging, moet Dunbabin zich verwonderd hebben over de veranderingen sinds de eerste dagen van zijn commando. Er waren nu acht officieren op het eiland over wie hij het bevel voerde: Rendel, Barnes, Ciclitira, Terence Bruce-Mitford, die voor de invasie met Pendlebury op het eiland had gewerkt, Barkham, Houseman, Fraser en Matthew White, de lankmoedige radiotelegrafist die nu officier was. Verder waren er vier toegevoegde officieren: Eaton, Royce (Organisation of Strategic Services), Verney (Political Warfare Executive) en Lukas (van het Poolse leger) en veertien onderofficieren, die voor een groot deel sinds kort op het eiland waren als leden van het opleidingsteam zware wapens van Bruce-Mitford.

Vijf dagen na de vergadering in Arkadi vond een bijeenkomst plaats van Sandy Rendel en de partizanen van Anogia, zeventig man sterk, met Mikis Akoumianakis in de ruines van het paleis van Knossos. Daar besloten ze, binnen gezichtsafstand van Villa Ariadne, de ambtswoning van de Duitse generaal, hoe ze Iraklion zouden infiltreren. Het zou niet lang duren voor Tom Dunbabin de villa kon overnemen die hij zo goed kende van voor de oorlog, om er het hoofdkwartier van de militaire missie te vestigen. Hij meldde later aan de Britse School of Archeology dat het terrein van de opgravingen enigszins toegetakeld was door mortiervuur in mei 1941, misschien wel bij de gevechten waarin de vader van Mikis Akoumianakis was gesneuveld. Maar tijdens de bezetting hadden de Duitse autoriteiten hun best gedaan schade te voorkomen.

De Duitsers wisten dat Mikis Akoumianakis de belangrijkste Britse agent in de stad was, en toch hadden ze hem niet gearresteerd. De normale maatregelen in de strijd tegen het verzet werden vaker opgeschort, nu het er steeds meer naar uitzag dat ze op het eiland in een geisoleerde positie terechtkwamen. Onderhandelen was te verkiezen boven een bloedbad waarvoor Duitse officieren door de zegevierende geallieerden verantwoordelijk gehouden zouden worden. Het schijnt ook dat het Duitse garnizoen in veel hogere mate door corruptie was aangetast dan verwacht. Een hogere officier beloofde in ruil voor tachtig goudstukken de verwoesting van stad en haven te voorkomen. Maar in de paar weken die volgden speelden zo veel factoren en groeperingen een rol, terwijl ondertussen verschillende groepen andartes, belust op prooi en buit, naar de stad oprukten, dat een vreedzame afloop verre van zeker was.

Kolonel Andreas Nathenas, de nieuwe militaire vertegenwoordiger van de Griekse regering in ballingschap, was officieel gouverneur van de prefectuur Iraklion, maar alleen de geallieerde militaire missie en twee eok-groepen erkenden zijn gezag: de Anogianen van Xylouris infiltreerden de stad en de mannen van Petrakagiorgis nestelden zich aan de westkant. Bodias had met zijn elas-groep positie gekozen ten zuiden van de stad. En de twee andere grotere strijdgroepen in de streek, die van Bandouvas en van Plevres, zaten aan de oostkant, in de buurt van het vliegveld. Ze hadden hun mannen uitgerust met Duitse wapens nadat de Britten hadden geweigerd hen van wapens te voorzien. Bandouvas, inmiddels terug uit Cairo, bleek nog onberekenbaarder dan tevoren. De Duitsers hadden hem van tijd tot tijd met verschillende gunsten zo ver weten te krijgen dat hij zich rustig hield, en er was moeilijk achter te komen wat zijn relatie met Bodias was. Ondanks het verraad van Bodias - die hem na de gebeurtenissen in Viannos het jaar daarvoor in de steek gelaten had - was er duidelijk nog een soort verstandhouding tussen de twee, zoals spoedig op akelige wijze aan het licht zou komen.

Gedurende de eerste tien dagen van oktober stonden de Duitse troepen en de andartes onzeker tegenover elkaar, probeerden elkaars bedoelingen te peilen en wachtten af wie het initiatief zou nemen. De Duitse artillerie stond klaar om de stad in geval van een aanval te bombarderen, en er waren verscheidene goed bewapende bataljons infanterie paraat: het zou dwaasheid zijn geweest voor de andartes een slag aan te gaan. De eok-groepen van Petrakagiorgis en Xylouris waren echter bereid te vechten als de Duitsers zouden proberen de haven te vernietigen. Ondertussen waren de mannen van Plevres begonnen de stad in te trekken, blijkbaar met toestemming van de Duitsers, die hun zelfs wapens hadden gegeven omdat ze nationalisten en geen communisten waren.

Uiteindelijk waren de Duitsers er enigszins gerust op dat zich geen horden Kretenzische burgers met het mes tussen de tanden op hun troepen zouden storten wanneer die zich terugtrokken, en de bevrijding van Iraklion volgde op 11 oktober. Het was een merkwaardig carnaval. Bill Royce, de Amerikaanse officier, en Sandy Rendel stonden in uniform binnen het zicht van de Duitsers bij de Nieuwe Poort. Al gauw verscheen daar het detachement van het elas, Bodias op een pony voorop, een krans madeliefjes om zijn nek. Een nogal ongerijmd tafereel. Toen ontdekte Rendel Petrakagiorgis, 'tronend in een buitgemaakt Duits voertuig, een brede, zelfverzekerde glimlach om zijn mond; hij had iets van een Zuid-Amerikaanse generaal die op het punt stond een revolutie te leiden. Na drie jaar in de bergen zou dit zijn dag worden en hij zou er met volle teugen van genieten.'8

Er volgden verscheidene spannende ogenblikken toen de Duitsers onder oorverdovend gejoel en gefluit zenuwachtig de trekkers van hun geweren beroerden. Maar het vertrek van de Duitse troepen was uiteindelijk zonder bloedvergieten verlopen toen Royce hun achterhoede door de Chaniapoort escorteerde, langs dezelfde route die Pendlebury drie jaar daarvoor op de tweede dag van de slag had genomen. Toen het laatste voertuig uit zicht verdween, barstte de menigte los in vreugdekreten en gezang. In een maar weinig plechtiger sfeer hield Evgenios, de metropoliet van Iraklion en heel Kreta, een dankdienst in de kathedraal.

Maar het duurde niet lang of er speelden zich gruwelijke taferelen af toen de mensenmassa wraak eiste op collaborateurs, vooral op de gehate politiechef Polioudakis. Polioudakis, die door de Duitsers was achtergelaten, werd uit de cellen naar het balkon gebracht, en Petrakagiorgis, een grote kerel, deed net of hij toestemde in het verzoek hem naar de massa te gooien. Maar hij liet Polioudakis alleen maar aan zijn benen bungelen en trok hem toen weer naar boven. De meeste mensen denken dat de politiechef kort daarna werd geexecuteerd, maar andere, betrouwbaarder bronnen zeggen dat hij op de een of andere manier heeft weten te ontkomen naar Athene, waar hij op de stoep van overheidsgebouwen werkte als schrijver voor analfabeten.

Voordat kolonel Nathenas de staat van beleg afkondigde, werden enkele vrouwen kaalgeschoren en huizen van collaborateurs geplunderd. Het meest bevreesd was men voor een treffen tussen verschillende groepen andartes. In een poging rust te brengen en de verhoudingen tussen rivaliserende groeperingen te verbeteren, beval generaal Nikolaos Papadakis, de nieuw benoemde militaire gouverneur van Kreta, een bijeenkomst waarop alle strijdgroepen die aan de bevrijding van de stad hadden deelgenomen, hem en hun eigen kapitans tegelijk zouden erkennen. Papadakis, een neef van de lastige kolonel, was op 6 oktober gearriveerd met majoor Jack Smith-Hughes als verbindingsofficier.

De militaire gouverneur en de kapitans, zowel van de eok als van de communisten, verschenen samen op het balkon van de prefectuur om te wuiven naar de andarte-groepen beneden. Plotseling klonk een gedempt schot, en Bodias, de leider van het elas, wankelde met een wond in zijn arm. Athanasios Bourdzalis, de ouderwetse kapitan wiens hulp was ingeroepen bij de ontvoering van Kreipe, had op het balkon van achteren op Bodias geschoten. Hij beweerde dat Bodias, die een losbandige reputatie had, zijn dochter had beledigd.

Bodias werd naar het ziekenhuis gebracht, waar hij met succes werd behandeld door de nationalistische leider en chirurg dokter Giamalakis. Het incident was aanleiding tot schietpartijen tussen de strijdgroepen, die voortgingen tot Dunbabin en Smith-Hughes in een jeep door de stad gereden waren om beide kampen te kalmeren. Bourdzalis was onmiddellijk gegrepen en werd voor een krijgsraad gebracht die door generaal Papadakis werd samengeroepen. Een van de leden was Bandouvas. Bourdzalis werd ter dood veroordeeld, en Papadakis bevestigde het vonnis, ook al was Bodias niet ernstig gewond. De verhoudingen stonden zozeer op scherp dat Tom Dunbabin ervan overtuigd raakte dat hij Papadakis moest steunen in diens bevestiging van het vonnis: het gevaar van een burgeroorlog was te groot.

Dunbabin was er, zoals een van zijn naaste collega's later opmerkte, heilig van overtuigd dat hij onprettige beslissingen nooit uit de weg moest gaan, noch anderen moest vragen het vieze werk op te knappen. Toen het jaar daarvoor twee verraders uit het dorp Kroussonas (een van hen was de leerling van Monty Woodhouse uit Haifa) met een vals aanbod van hulp naar zijn hoofdkwartier waren gekomen, nam Dunbabin niet alleen de beslissing dat zij moesten sterven, maar voelde zich ook verplicht de daad zelf te voltrekken. Hij gaf de twee mannen wijn met een van de zelfmoordpillen van de soe, maar dit had, net zoals Raspoetin in het Joesoepovpaleis overkwam, en weinig geruststellend voor de officieren van de soe, op geen van beide enig nadelig effect. Ze werden vervolgens uit de grot gevoerd en Dunbabin loste het eerste schot.

De spanning tussen nationalisten en aanhangers van het eam-elas bleef niet beperkt tot Iraklion. Alle grotere steden werden erdoor aangetast. In sommige cafes kon een Britse officier bij binnenkomst worden begroet met een toen bekend anti-Brits lied. Stephan Verney wist niet wat hem overkwam toen hij jongeren in Chania vroeg of ze wilden meewerken aan de graffiticampagne en zij antwoordden dat ze zoiets nooit zouden doen zonder expliciete orders van de partij.

Toen hij na het vertrek van de Duitsers uit Iraklion rondreed door het oostelijk deel van het eiland om de bevrijding te vieren met vrienden en helpers, ontdekte Rendel dat het eam-elas sinds september een intimidatiecampagne had gevoerd. In Neapoli was de plaatselijke bisschop onder huisarrest geplaatst wegens een anticommunistische preek. In Agios Nikolaos werd Rendel weliswaar verwelkomd door linkse leiders bij wat een geallieerde viering leek, maar hij ontdekte dat ze politieke tegenstanders hadden gevangengezet, met inbegrip van mensen die de Britten hadden gesteund. En in Ierapetra had het plaatselijke eam-comite de nationalistische brigadegeneraal Karandinos opgesloten, maar was vervolgens door protesten gedwongen hem weer vrij te laten. Alleen in Sitia, waar de nationalisten sterk in de meerderheid waren, namen de elas-groepen een strikte neutraliteit in acht. Een burgeroorlog hing in de lucht en beide partijen waren ervan overtuigd dat de Britten tussenbeide zouden komen. Maar dit was een overschatting van de Britse macht, zoals de gebeurtenissen in Athene weldra zouden uitwijzen.

De laatste Duitse troepen vertrokken op 13 oktober uit Rethymnon, en deze slotfase van hun terugtrekking op Chania verliep betrekkelijk probleemloos. Dezelfde dag vertrokken hun troepen op het vasteland uit Athene.

Op de grond vonden alleen incidenten plaats toen een afdeling van het elas verwikkeld raakte in een onbeslist treffen na een hinderlaag en Hugh Fraser de verleiding niet kon weerstaan het geheime wapen van de soe uit te proberen: kneedbommen die de vorm en de kleur hadden van ezelpoep. Hij koos zorgvuldig een plaats uit in een bocht langs een steile rotswand. Het idee was de banden van een militair voertuig te laten springen op een gevaarlijke plaats en zo een fataal ongeluk te veroorzaken dat de Duitsers niet zouden kunnen wijten aan sabotage. Tot zijn ontzetting was het eerste voertuig een burgervrachtwagen volgepakt met Kretenzers. Als door een wonder raakten de wielen de kneedbom niet, maar Fraser was vastbesloten geen Kretenzische levens op het spel te zetten, rende naar de plek en haalde zijn ongebruikelijke mijnen weg. Hij was maar net klaar toen er een stroom van Duitse trucks langskwam.

Dunbabin had andere plannen gemaakt met Cairo. De lange colonnes Duitse voertuigen langs een enkele weg vormden een uitgelezen doel voor jachtbommenwerpers en met luchtaanvallen werd het gevaar van represailles vermeden. Er werd een aantal vluchten uitgevoerd door Spitfires met brandstoftanks voor de lange afstand en voornamelijk gevlogen door Zuid-Afrikaanse piloten. De eerst aanvallers die het luchtruim boven Iraklion binnendoken wachtte een nare verrassing. Alle luchtafweerbatterijen die van de vliegvelden en andere afgelegen posten waren teruggetrokken waren daar geconcentreerd. Een paar vliegtuigen werden neergehaald, maar de piloten wisten zich met de parachute in veiligheid te brengen. Zodra ze zich hadden weten te ontworstelen aan de overweldigende Kretenzische gastvrijheid, werden ze met motorboten van de Britse marine afgehaald. Hoe effectief de luchtaanvallen ook waren, de meest blijvende schade werd toegebracht door de Duitse troepen. Op hun terugtocht vernielden ze systematisch elke brug achter zich, inclusief een Venetiaans meesterwerk bij Rethymnon.

Kort voor het centrum van de aandacht op Kreta van Iraklion naar het westen verschoof, werden in Chania pogingen gedaan de bezetting te bekorten. In september had Konstandinos Mitsotakis contact gezocht met kapitein Wildhage, de Abwehrofficier in de staf van generaal Benthag, om een regeling voor overgave te bespreken. Wildhage wees deze toenaderingspoging beslist af en voegde er met een verwijzing naar de stroom brieven van Verney aan generaal Benthag aan toe: 'En zeg tegen majoor Stephens [Verney's nom de guerre] dat hij moet ophouden subversieve brieven te sturen, anders wordt hij gearresteerd.'9

Wildhage vond waarschijnlijk dat het welletjes was en probeerde de cel van Mitsotakis en Verney met behulp van een verklikker op te rollen. Een soldaat die zich uitgaf voor een heimelijke communist kwam in contact met korporaal Cohen en werd, in strijd met alle procedureregels, naar het huis gebracht. De mannen van Wildhage sloegen op 22 oktober toe. Ze grepen Mitsotakis, zijn vriend Manoussos Manoussakis en Cohen.

De arrestaties van 22 oktober waren de tweede ernstige klap in een week. De Britse officieren waren al in verlegenheid gebracht door de arrestatie van luitenant Geoffrey Barkham op 17 oktober. Barkham was altijd al roekeloos geweest en zijn overmoed kende blijkbaar helemaal geen grenzen meer nu de oorlog op zijn einde liep. Hij had een auto gekocht met de hulp van majoor Papagiannakis (de commandant van een door de Duitsers geformeerd gendarmeriebataljon, die heimelijk contacten onderhield met de Britten) en reed Chania in om vrouwen te versieren en wat op een piano te rammen. Zijn krachtige versie van 'Roll out the barrel' was een flink eind verder in de straat te horen. Dennis Ciclitira was die dag ook in Chania en hij had Barkham gelast te verdwijnen. Ciclitira, die een gendarmerie-uniform droeg waar majoor Papagiannakis voor had gezorgd, was toen zelf de stad uitgegaan op weg naar Kastelli Kissamou. Hij werd bijna gepakt toen zijn auto het begaf bij Maleme, vlak bij het zwaarbewaakte vliegveld.

Barkham was ondertussen met zijn auto weggereden samen met Periklis Vandoulakis (uit de familie van de 'Britse consul' in Vafe), maar bij een wegafzetting werden ze aangehouden. Met zijn ronde gezicht en rode haar slaagde Barkham er niet erg goed in voor een Kretenzer door te gaan. Bovendien was zijn Grieks niet goed genoeg om een alerte wachtpost te misleiden. Barkham viel door de mand, vloekte in zijn moedertaal en bekende dat hij Engelsman was. Vandoulakis en hij werden onder bewaking weggevoerd en gescheiden voor verhoor. Na de oorlog bekende Barkham aan een collega dat hij, zonder succes, had geprobeerd zich van kant te maken in de cel, uit angst voor wat de Gestapo uit hem zou weten te krijgen. Maar hij had ongehoord veel geluk.

De beslissing over zijn lot - hij zou naar een concentratiekamp in Duitsland gestuurd worden - werd op het vasteland afgehandeld door een zekere kapitein Kurt Waldheim. Barkham en John Lodwick, de sbs-officier die in juli was gearresteerd, werden naar het noorden gestuurd, maar de trein werd door Joegoslavische partizanen overvallen. Barkham vertelde later hoe de partizanen de oudere sergeant-majoor die hen bewaakte, de keel doorsneden. De man was in de Eerste Wereldoorlog gevangene van de Britten geweest en hij had hen onderweg heel vriendelijk behandeld.

Verneys angst voor het lot van zijn kameraden werd gelukkig gelogenstraft. Met een groot gevoel voor psychologie veegde Mitsotakis zijn bewakers de mantel uit over het schenden van de oude tradities van de wapenstilstandsvlag. Dit kon nauwelijks een getrouwe weergave van de gebeurtenissen heten, aangezien de cel nog bijna een maand na zijn vredespoging was doorgegaan met subversieve activiteiten. Herhaaldelijk benadrukte Mitsotakis het feit dat er op de Duitse officier die in de buurt van Kandanos met een witte vlag had rondgereden niet was geschoten.

In Chania nam zijn zus Kaite snel contact op met de Duitse autoriteiten. En hoewel voor vijandelijke agenten en leden van het verzet de doodstraf verplicht was, merkte ze dat de Duitse officieren in Chania niet graag executies uitvoerden: de oorlog was verloren en ze werden op het eiland van alle kanten belegerd. Ze had een ontmoeting met Dennis Ciclitira in de bergen, en hij richtte via de bisschop van Kydonia een krachtig schrijven aan het hoofdkwartier van generaal Benthag. De druk werd verder opgevoerd door Tom Dunbabin die via bisschop Xirouchakis ook een brief bij de Duitse autoriteiten bezorgde. Hij dreigde dat Duitse krijgsgevangenen op dezelfde manier behandeld zouden worden als er executies zouden plaatsvinden.

De Duitsers leken bereid een uitwisseling van gevangenen te overwegen, en eind januari 1945 vond er op neutraal gebied een ontmoeting plaats. Ciclitira, die vergezeld werd door kapitein Lassen van de sbs die toen ook op het eiland was, en door de bisschop, die als bemiddelaar zou optreden, begon de besprekingen met een Duitse majoor uit de staf van Benthag en een luitenant van de Feldgendarmerie. Na een tijdje werd Lassen tureluurs van de overdreven omzichtigheid en stelde voor dat ze veel tijd zouden winnen als zijn mannen tegen de Duitsers zouden voetballen volgens het principe 'the winner takes all' (de winnaar krijgt alles). De Duitse tolk weigerde eerst deze frivole opmerking te vertalen, maar de bisschop begon te schateren van het lachen en bood aan de rol van scheidsrechter te spelen.

Ten slotte werd men het eens. Ciclitira ging met een kaik naar Athene en wist de staf van generaal Scobie, de commandant van de Britse troepen in Griekenland, over te halen hem twaalf Duitse officieren en vierentwintig militairen van lagere rang ter beschikking te stellen - dit nam nogal wat tijd, het was in strijd met de reglementen - die hij dan zou meenemen naar Kreta. Hij wilde goed gevoede exemplaren die vijftig sigaretten per week hadden gekregen om het garnizoen op het eiland ervan te overtuigen dat het leven als gevangene van de Britten beter was. De geselecteerde Duitsers waren niet blij met het vooruitzicht dat ze op Kreta zouden worden vrijgelaten. De reis over de Egeische Zee was gevaarlijk en ze vreesden de wraak van de burgerbevolking als de oorlog was afgelopen.

De uitwisseling, tien Kretenzers voor zesendertig Duitsers, vond uiteindelijk plaats op 31 maart 1945 in Giorgioupoli.* Periklis Vandoulakis was erin geslaagd vanaf zijn arrestatie met Geoffrey Barkham vast te houden aan zijn valse identiteit: hij had de naam Palakis aangenomen. Toen ze wegreden, zwaaide hij uitgelaten naar Glembin, het hoofd van de Feldgendarmerie, en riep: 'Gia sou, Herr Glembin, ik ben Periklis Vandoulakis, niet Palakis.'10

* Na de oorlog vertelde dr. Herbert Glemblin aan Mitsotakis dat Hitler zelf schriftelijk toestemming voor de ruil had moeten geven, omdat een dergelijke procedure formeel verboden was. Onmogelijk is dit niet, maar het lijkt onwaarschijnlijk.

28 De laatste dagen van de bezetting

Toen in de herfst van 1944 het einde van de oorlog in zicht kwam, kregen autoriteiten van buiten het eiland meer invloed ten koste van de mensen ter plaatse. Het was de onvermijdelijke zege van de stafofficier over de soldaat te velde.

In de plaats van de ranginflatie uit de dagen van Bolo Keble zag men nu een opwaardering van rangen. Aan de Griekse kant werd kolonel Nathenas opzijgeschoven door generaal Papadakis, en Tom Dunbabin moest brigadegeneraal Barker-Benfield verwelkomen in diens nieuwe rol als commandant van Creteforce. Barker-Benfield, een overoptimistische man op wie het elas veel indruk had weten te maken, had regelrecht uit een boek van Evelyn Waugh afkomstig kunnen zijn. Zijn weigering te luisteren naar de waarschuwingen van zowel Woodhouse als Hammond in Griekenland over het meedogenloze optreden van de communisten, was bijna even rampzalig als de steun van Churchill en het ministerie van Buitenlandse Zaken voor de zeer impopulaire koning.

De pogingen een breuk tussen het elas en de nationalistische groepen te voorkomen, werden voortgezet. Op 25 oktober vond een ontmoeting plaats van generaal Papadakis, de hoogste Griekse officier op het eiland, en kolonel Kondekas, de commandant de 5de elas-divisie, een nogal optimistische benaming. Dunbabin stuurde een van zijn meest ervaren officieren, Terence BruceMitford, als verbindingsofficier naar het elas, nu diens werk als trainer zware wapens erop zat. Gezien zijn rode haar en nieuwe functie kreeg Bruce-Mitford de nogal voorspelbare bijnaam 'rode majoor'. Zijn baan was niet alleen in politiek opzicht lastig. Op 12 november viel een Duitse eenheid het hoofdkwartier van het elas bij Panagia aan, direct landinwaarts bij Chania. Na hevige gevechten en het verlies van ongeveer twintig man trokken ze zich terug.

In theorie vielen de troepen van het elas onder het geallieerde commando van generaal Papadakis, maar de communisten namen nauwelijks de moeite die schijn op te houden. Ze stonden in direct radiocontact met het hoofdkwartier van het eam-elas op het vasteland, waar generaal Mandakas nu zogenaamd het bevel voerde. En omdat de communisten erin waren geslaagd het hoofdkwartier van het nationale leger in Athene te infiltreren, hoorde kolonel Kondekas op Kreta van beslissingen die door de Griekse regering en generaal Scobie waren genomen voordat Dunbabin officieel bericht kreeg. Kondekas maakte zonder scrupules gebruik van dit voordeel.

De gedachte dat de oorlog zo goed als voorbij was, begon zich te verbreiden. Op 19 november nam de raf het vliegveld van Kastelli Pediados over, en kort daarop werd Hugh Fraser naar Sfakia gestuurd, waar vanaf 3 december motorboten van de Britse marine overdag een regelmatige dienst onderhielden, voorraden aanvoerden en gevangenen mee terug namen, van wie er een terloops werd doodgeschoten door een Kretenzer die voor hem stond. Op 15 december verklaarde het geallieerde opperbevel Kreta tot 'bevrijd gebied'. Dit was nogal voorbarig, gezien de aanwezigheid van een volledig bewapende Duitse divisie die nog steeds de hoofdstad van het eiland bezet hield. Slechts een week daarvoor hadden de Duitsers in de vroege ochtend nog een aanval op het Britse hoofdkwartier gedaan.

De Duitse enclave liep van Giorgioupoli in het oosten tot het eind van de kustvlakte aan het andere einde van de Golf van Chania. De diepte ervan wisselde; merkwaardig genoeg was de strook het smalst ter hoogte van Chania. Elfduizend Duitse en Italiaanse soldaten werden in een enclave van zeventig kilometer lang opgesloten gehouden door voornamelijk zes strijdgroepen van andartes met een gezamenlijke omvang van hoogstens 3200 man.* De twee partijen beperkten zich ertoe de kat uit de boom te kijken aan weerszijden van een strook niemandsland van ongeveer vijf kilometer.

Het Britse hoofdkwartier was op dat moment heel toepasselijk in Vafe gevestigd, in de schuilplaats die in 1941 en 1942 bekendstond als het 'Britse Consulaat' - met andere woorden het huis van Nikos Vandoulakis. Giorgos Psychoundakis vertelt hoe hij daar een keer Dunbabin, Smith-Hughes, Ciclitira en 'een zeer uitgelaten mijnheer Leigh Fermor' aantrof, drinkend en zingend rond een tafel. 'Mijnheer Michalis,' legde Psychoundakis uit, 'was uitzonderlijk vrolijk gestemd omdat hij na zes maanden zojuist weer op Kreta was teruggekeerd.'1

* De verzetseenheden die de Duitsers belegerden bestonden uit, van oost naar west: Apokoronas (eok) onder majoor Liodis, tegen de 600 man; Sfafia (eok) onder commando van majoor Voloudakis, tegen de 240 man; de 5de elas-divisie onder kolonel Kondekas, tegen de 1250 man; Lakki (eok) onder kolonel Andonis Papadakis, tegen de 300 man; Selino, onder bevel van majoor Marketakis, tegen de 500 man; Kissamou, onder kolonel Kaisakis, eveneens tegen de 500 man.

Gedurende zijn lange herstelperiode van de verlamming als gevolg van reumatische koorts had Leigh Fermor een deel van zijn ziekteverlof bij generaal Spears van de militaire missie in Beiroet en diens vrouw doorgebracht. Billy Moss voegde zich daar een paar weken na de gebeurtenissen bij Damastas bij hem, tot hij naar Cairo werd teruggeroepen om naar Macedonie gestuurd te worden, en niet naar Kreta zoals hij gehoopt had. Leigh Fermor, die nog uiterst zwak was, kwam naar Cairo om hem uit te zwaaien. Hij bleef daar rondhangen tot de medische autoriteiten verklaarden dat hij voldoende was hersteld om naar Kreta terug te gaan. Op 28 oktober kwam hij ten slotte op het eiland aan.

In Iraklion begon Paddy Leigh Fermor samen met Sandy Rendel een lange ronde van besprekingen met kolonel Nathenas, de militaire gouverneur van de provincie, en met Petrakagiorgis, de stadscommandant. En hij maakte een nog langduriger rondreis langs oude vrienden die zijn terugkeer en zijn herstel wilden vieren.

Vervolgens ging hij naar Vafe als tweede man van Tom Dunbabin. Het merkwaardige bestaan tijdens de belegering van de Duitsers kon tot een gebrek aan waakzaamheid leiden. Gelukkig was Vafe bijzonder goed gelegen, met een schitterend uitzicht over de vlakte van Apokoronas ten zuidoosten van Souda. Op 8 december brak om acht uur 's ochtends een Duitse eenheid, voorafgegaan door een aantal pantservoertuigen, door de barricade op de weg onder het dorp. Het grootste geluk was misschien wel dat Andonis Paterakis in de buurt was met zijn befaamde Bren. Hierdoor kregen de andartes in het dorp de tijd zich te verzamelen en dekking te geven bij de terugtocht.

Iemand stak zijn hoofd om de deur en schreeuwde naar Leigh Fermor dat de Duitsers aanvielen en dat iedereen zich terugtrok naar de hoogten van Vothonas. Leigh Fermor greep de voorraad goudstukken en alle geheime papieren die hij kon vinden bij elkaar en rende in de aangegeven richting. Maar de terugtocht kon gedisciplineerd verlopen, vooral dankzij Andonis Paterakis en zijn Bren. De andartes gaven zo goed partij vanaf de hoogten rond het dorp dat de Duitsers zich in de loop van de middag terugtrokken, met ongeveer vijf doden en vele gewonden.

Korte tijd daarna liep Leigh Fermor op de terugweg van Asi Gonia door de heuvels in het binnenland ter hoogte van het Kournasmeer, toen hij een slanke jongeman zag die hem bekend voorkwam: Xan Fielding was zo goed als onaangekondigd op het eiland teruggekomen. Het verzetswerk in Frankrijk waarvoor hij in het begin van het jaar overplaatsing had gevraagd, was al gauw op een nachtmerrie uitgelopen. De auto waarin hij zat samen met soe-collega Francis Cammaerts en een Franse officier werd in de buurt van Digne aangehouden bij een wegafzetting. Ze werden gearresteerd en naar de plaatselijke gevangenis gebracht. Een paar uur voor ze voor het vuurpeloton zouden worden geleid, werden zijn metgezellen en hij gered door een andere agent, in een van de moedigste en koelbloedigste acties van de oorlog. Christine Granville, de Poolse gravin Starbeck die langer dan alle andere agenten van de soe achter de vijandelijke linies had gewerkt, benaderde een verbindingsofficier van de Gestapo en vertelde dat zij ook een Britse agent was. Ze bood hem geld en een vrijgeleide voor de oprukkende geallieerden als hij zijn gevangenen zou helpen ontsnappen.

Paddy Leigh Fermor vertrok op 23 december uit Iraklion aan boord van hms Catterick. Hij kwam juist op tijd in Cairo aan om samen met de anderen voor de laatste keer Kerst te vieren in huize Tara. Xan Fielding, die nog een maand op het eiland bleef, miste een opmerkelijk feest: iemand had zelfs in de vulling van de kalkoen benzedrinetabletten gekruimeld om het feest langer te laten duren. Het zou ook het laatste feest worden. De meeste bewoners van Tara vertrokken naar de jungles van Zuid-Oost-Azie, nog steeds onder het gezag van de soe, die daar bekendstond als Force 136. Fielding, die op 1 februari uit Kreta vertrok, werd eerst naar Saigon gestuurd en later naar Phnom Penh. Toen de strijd afgelopen was, ondernam hij een reis die hij allang had willen maken: naar Kalimpong en de grens met Tibet.

Leigh Fermor ging terug naar Engeland en nam dienst bij de saarf, de Special Allied Airborne Reconnaissance Force (de speciale geallieerde luchtlandings- en verkenningseenheid). De eenheid bestond voornamelijk uit een haastig rekruteerde groep veteranen van de soe, ondergebracht op de golfbaan van Sunningdale, waar ze zich gereed hielden om te worden geparachuteerd op Oflag iv c bij kasteel Colditz om belangrijke gevangenen - Prominenten - te redden, die het risico liepen in de eindfase van de oorlog als gijzelaars te worden gebruikt. Gelukkig waarschuwde de pas gerepatrieerde Miles Reid, die het bevel had gevoerd over de Phantom Verkenningseenheid in Griekenland, de leiding van de saarf dat een dergelijke operatie op een ramp zou uitlopen. Het hele plan werd afgeblazen. Hetzelfde gold voor een project om de gedetineerden van het concentratiekamp Flossenburg te bevrijden: het ontbrak aan tijd. Het idee dat anders Mike Cumberlege, de gezagvoerder met de gouden oorringen van de Dolphin en de Escampador, gered had kunnen worden, gaf aanleiding tot een van die vele verwijten achteraf die zo weinig zin hebben. Hij werd, samen met de anderen die in 1943 bij een overval op het Kanaal van Korinthe waren gevangengenomen, twee dagen voor de Duitse overgave uitgekozen om te worden gefusilleerd.

De bevrijding van Griekenland en het toenemende verkeer tussen Kreta en de buitenwereld betekenden dat de gebeurtenissen elders in het land nu van invloed werden op de situatie op het eiland, al ging het allerminst om een simpele weerspiegeling van wat er op het vasteland gebeurde. De aard en het patroon van de politieke verhoudingen waren hier anders. Een van de belangrijkste verschillen was misschien wel van ethische aard. Op het vasteland deed de regering in haar strijd tegen de communisten vaak een beroep op de gehate, door de Duitsers geformeerde Veiligheidsbataljons en op de extreem rechtse 'X'eenheden, die weinig beter waren dan doodseskaders. Op Kreta was er nauwelijks enige sprake geweest van collaboratie in georganiseerde vorm; hier ging het om individuele gevallen.

Vijf dagen na het vertrek van de Duitsers uit Athene en de komst van een voorhoede van Britse troepen, werd een 'regering van nationale eenheid' onder leiding van Giorgos Papandreou, maar betaald door de Britten, op nogal weinig overtuigende wijze geinstalleerd. Giorgos Seferis, de dichter en diplomaat die aan de regering van Papandreou was verbonden, zei dat 'de ministers eruitzagen als kinderen van een weeshuis in hun nieuwe winterkleren.'2 De regering kon voornamelijk overleven doordat de communisten met interne splitsingen en onzekerheid kampten. De gematigden dachten dat ze de macht op vreedzame wijze konden verwerven en dat ze dus moesten zorgen geen potentiele aanhangers af te schrikken, terwijl aanhangers van de harde lijn als Aris Velouchiotis ervoor pleitten het elas in te zetten om de macht te grijpen voordat de Britse imperialisten hen zouden vernietigen en de macht zouden overdragen aan de 'monarcho-fascisten'.

De kwestie van de overdracht van wapens aan het nationale leger door de guerrillagroepen veroorzaakte laat in november een crisis. Wederzijdse achterdocht had geleid tot een onontkoombare vicieuze cirkel van bij voorbaat kwade trouw. Maar merkwaardig genoeg werd het ergste voorbeeld van kwade trouw geleverd door Stalin in zijn houding tegenover de Griekse Communistische Partij. Hij heeft hen nooit op de hoogte gesteld van zijn 'percentageovereenkomst' met Churchill, besproken in mei en bevestigd in oktober, waarbij de Balkan werd opgedeeld in invloedssferen. Hij had zelfs meer dan drie weken voor ze aangekomen waren, zijn zegen gegeven aan het inzetten van de troepen van generaal Scobie - Operatie Manna. Veel bloedvergieten en ellende aan beide zijden had voorkomen kunnen worden als de Griekse communisten van het begin af hadden geweten wat hun positie was.

Siantos, een van de leiders van het elas, begon op 1 december divisies van andartes naar Athene te dirigeren. Andere communistische leiders die het aanvankelijk met dit offensief eens waren geweest, begonnen vervolgens te twijfelen. Deze voor de partij ongekende besluiteloosheid bleek fataal. Toen op 3 december op het Plein van de Grondwet de door de communisten geinspireerde demonstratie plaatshad die de eerste fase van de Griekse burgeroorlog inluidde, twijfelden de leiding van de Partij en die van het elas nog steeds over de beste koers. Weliswaar begon het bloedvergieten formeel gezien door 'de Griekse gendarmerie op de hoek die het hoofd verloor en op de menigte vuurde',3 maar de demonstratie was duidelijk 'gericht op een politieke oplossing':4 het partij-eufemisme voor een putsch.

De verwarring bij de communisten gaf de troepen van generaal Scobie en hun Griekse bondgenoten, zowel de eerbare als de minder eerbare, de gelegenheid zich te herstellen. Op 12 december arriveerde een groep kwartiermakers van de Britse 4de Divisie, samengestouwd in bommenwerpers van het type Wellington en Liberator. En op 7 januari 1945 was het elas na een maand van sporadische gevechten gedwongen Athene te ontvluchten en om vrede te vragen. Dit kreeg zijn beslag in de overeenkomst van Varkiza, maar de strijd was nog lang niet beslecht.

De belangrijkste onrust op Kreta volgde paradoxaal genoeg op de vredespogingen op het vasteland. Eenheden van het elas kozen op 17 januari positie rond Rethymnon en sloten de hoofdweg Chania-Iraklion in twee richtingen af. Ze weigerden iedereen toegang die ze ervan verdachten aanhanger van de eok te zijn. Luitenant-kolonel Pavlos Gyparis, een nationalistische commandant en een oude guerrillastrijder uit de Balkanoorlog in Macedonie, waarschuwde hen dat ze zich moesten verspreiden. Commandanten van het elas verklaarden zich bereid tot overleg, maar er gebeurde niets, en Gyparis, die obstructie vermoedde, stuurde er een aantal manschappen heen. Er werd verscheidene keren over en weer geschoten en er vielen enkele slachtoffers. De volgende dag waren de elas-eenheden op de vlucht en was de toestand in de stad weer normaal. Andartes van de eok die een paar communisten gevangen hadden genomen, wilden hen ter plekke doodschieten, maar het schijnt dat een Britse verbindingsofficier heeft voorgesteld hen in plaats daarvan te dwingen de straten langs te gaan met emmers en borstels om hun leuzen van de muren te schrobben. Gelukkig vonden de mensen van de eok dit een beter idee. In het zuiden van de provincie vond het ernstigste incident plaats, toen eenheden van de eok wraak namen op het communistische bolwerk Koxare en daarbij veel mannen van het elas doodden, onder wie Limonias, hun leider.

Op 29 januari, iets meer dan tien dagen later, vonden er in Iraklion botsingen plaats tussen het elas en Bandouvas. Vermoedelijk waren er in dit geval eerder gevoelens van eer en trots in het spel dan politieke principes, maar de slachtoffers waren er niet minder echt om. Onder hen bevonden zich een Britse officier en zijn chauffeur: kapitein Clynes van het Special Boat Squadron en soldaat Cornthwaite, die in hun jeep op de weg naar Rethymnon door een sluipschutter van het elas werden getroffen.*

De aanwezigheid van een gezamenlijke vijand vermocht de spanningen tussen het elas en de Britten in de provincie Chania niet te verminderen. Zelfs het ontwapenen van krijgsgevangenen en deserteurs van de As-legers had politieke implicaties: het elas eiste de wapens voor zichzelf op en de Britten weigerden dat.

Dit vond plaats na een van de meest succesvolle massadeserties van de bezetting: die van een Italiaans bataljon dat door de Duitsers werd gedwongen dienst te blijven doen. Stephen Verney glipte na enkele indirecte contacten met de Italiaanse commandant hun kamphospitaal binnen voor een bespreking. Verney lag vermomd op een operatietafel terwijl de commandant zich over hem heen boog, bijna alsof hij hem de biecht afnam. Ze voerden fluisterend overleg terwijl een andere officier de rol van chirurg speelde.

Verney vroeg eerst advies aan Xan Fielding en toen werd de nacht gekozen. Een compagnie werd van het strand bij Maleme afgehaald door kaiks, de rest werd meegevoerd de heuvels in. De Duitsers hadden geen flauw idee van wat er gaande was, tot de Italiaanse kolonel op het laatste moment in paniek raakte en met groot licht in zijn stafauto wegreed. Er volgde een hoop wild geschiet in het donker en een van de Kretenzische andartes die bij de operatie was betrokken, werd gedood.

Nadat de Italianen ontwapend waren, werden ze afgemarcheerd naar Paleochora en ingescheept op een Brits marinevaartuig met bestemming Egypte. Hun wapens werden ondertussen opgeslagen in een garage in Kastelli Kissamou. Het elas eiste deze omvangrijke buit onmiddellijk voor zichzelf op, maar de Britten weigerden en weer werd het wederzijdse wantrouwen bevestigd.

* In november 1944 werd Bob Bury, de sbs-officier die dekking zou geven aan de evacuatie van Kreipe, in een kaik voor de kust van Saloniki doodgeschoten door koningsgezinden die hem en Andy Lassen voor communisten aanzagen.

Kastelli Kissamou was bevrijd door majoor Digridis, een geduchte leider van de eok, die eiste dat Jack Smith-Hughes hem te paard vergezelde toen hij aan het hoofd van zijn andartes de stad binnentrok. Smith-Hughes, die nooit veel met paarden had opgehad, moest, toen zijn rijdier nerveus werd van het gejuich van de menigte en begon te bokken, zijn paniek onderdrukken en zich met twee handen aan zijn zadel vasthouden.

Dennis Ciclitira van de soe en John Stanley van de isld vestigden hun basis in Kastelli Kissamou, maar de communisten waren sterk in dat gebied en kleine incidenten konden aanleiding geven tot een algemene mobilisatie aan beide kanten. Ciclitira had in een school een dozijn mannen ingekwartierd, vooral leden van de strijdgroep uit Selino, onder wie Andonis Paterakis. Ondertussen vorderde het elas een andere school voor een groep van hun mensen. Het grootste deel van hun vrijwilligers, een paar honderd reserveandartes, kon op korte termijn in de stad en de directe omgeving worden gemobiliseerd.

Op een keer kwam Andonis Paterakis een strijder van het elas tegen die openlijk op straat zijn wapen droeg, wat hij als een persoonlijk belediging opvatte. In een flits bracht hij zijn eigen wapen in de aanslag en ontwapende de andarte onder de ogen van het publiek. Voor een Kretenzer was dit een dodelijke belediging. De elas-strijder vloog terug naar zijn basis en binnen een uur waren beide partijen klaar voor het gevecht, op zo'n dertig kilometer van de Duitse linies.

John Stanley probeerde met vader Spyrou, een prominente sympathisant van het elas, een manier te vinden om een zinloos bloedbad te voorkomen. De twee mannen moesten te voet naar het bolwerk van het elas, 'een huiveringwekkende wandeling', om de voorwaarden te bespreken.5 Stanley, die wegens zijn pogingen de vrede met het elas te bewaren ten onrechte de bijnaam 'de Rode Kapitein' droeg, verdedigde later de stelling dat de Kretenzische traditie van de familievendetta merkwaardig genoeg een belangrijke rol speelde bij het voorkomen van een burgeroorlog: er zouden bloedvetes van zo afschrikwekkende omvang uit zijn voortgevloeid, dat het idee op zich fungeerde als een primitief equivalent van nucleaire afschrikking.*

Het is geen wonder dat zich op een eiland als Kreta, met zijn lange geschiedenis van bezettingen en opstanden, een instinctief geloof in de genadeloze behandeling van verraders had ontwikkeld. Collaborateurs wisten dat ze niet op clementie hoefden te rekenen als ze gepakt werden. Een Duitse agent die door de andartes was opgepakt, smeekte om toestemming zich van kant te maken. Een eindje van de rand van een klif braken ze zijn benen met zware stenen, zodat hij de rest van de weg moest kruipen om zich in de afgrond te kunnen werpen.

* Het was onvermijdelijk dat familievetes en de politiek verstrikt raakten. De Viglisclan uit Samaria schaarde zich achter het elas, voornamelijk omdat hun vijanden, de Sartzetakisfamilie, de eoksteunden.

In Iraklion werden na de bevrijding vijf collaborateurs berecht wegens het verraden van de moordenaars van een journalist die een belangrijke Duitse verklikker was geweest. Toen er maar twee doodvonnissen vielen - de andere drie, die jonger waren en duidelijk onder invloed van de oudere twee hadden gehandeld, kregen lange gevangenisstraffen - namen gewapende andartes de rechtszaal over, sleepten de vijf gevangenen naar het kantoor van de openbare aanklager en begonnen hun hoofden af te hakken, met slechts beperkt succes. Hun lichamen werden uit het raam naar de menigte buiten gegooid.

Jonge heethoofden uit bergdorpen deden ook wanhopige pogingen zich te bewijzen voor de oorlog was afgelopen. In Chalepa schoot een herdersjongen op een meter afstand van de ambtswoning van generaal Benthag een officier neer. Hij spaarde twee soldaten die snel hun handen omhoog deden als teken van overgave. De jongen greep de ceremoniele dolk van de officier en maakte zich uit de voeten. Latere die dag ruilde hij de dolk voor tien schapen. Ongetwijfeld verzon de nieuwe eigenaar een prachtig verhaal over hoe hij zelf de officier in een tweegevecht had gedood.

Bij een ander incident in de laatste week van de oorlog (veertien Duitsers kwamen in de laatste tien dagen om) waren twee jongens uit het dorp Asi Gonia betrokken. Zij wilden ook dolgraag het wapen van een Duitse officier bemachtigen. In Agios Ioannis, aan de rand van Chania, grepen ze op straat een kapitein om hem van zijn Luger te beroven. Tijdens de worsteling schoten ze hem met zijn eigen wapen neer. Er kwam een Duits voertuig aan, ze sprongen over een muur en wisten te ontkomen. Toen de mensen in de omgeving hoorden van het voorval, waren ze kwaad en bedroefd: de officier die de jongens hadden gedood, was een Duitse arts die zich in de buurt zeer geliefd had gemaakt door zoveel hij kon Kretenzische patienten te behandelen.

In die laatste dagen doken er van alle kanten quasiverzetsgroepen op zonder politieke doelstelling. Deze zelfbenoemde andartes probeerden zich uit te geven voor leden van het verzet, gedeeltelijk vanwege het prestige, maar ook omdat men hoopte op een uitkering wanneer het vrede was. Het verachtelijke opportunisme van enkelingen en een handvol excessen moeten echter gezien worden tegen de achtergrond van het Kretenzische verzet als geheel. Weinig andere volkeren in bezet Europa hadden zozeer hun eenheid getoond tegenover de bezetting. De moed van de echte andartes, het nobele optreden van mannen als vader Ioannis Alevizakis en Alexandros Kokonas, de dappere edelmoedigheid van dorpelingen die vreemdelingen onderdak en eten boden - Britse, Griekse en Gemenebestsoldaten na de Duitse overwinning, mede-Kretenzers die gevlucht waren uit andere provincies en leden van de geallieerde militaire missies - zijn op den duur terecht veel meer bepalend voor de herinnering geweest.

De patstelling op Kreta die eindeloos leek te gaan duren, werd plotseling doorbroken door gebeurtenissen elders. Op 8 mei kreeg Dennis Ciclitira in Kastelli Kissamou het bericht dat hij contact met de Duitse commandant moest opnemen om afspraken voor een officiele overgave te maken. Ciclitira sprak geen Duits, maar gelukkig was Kostas Mitsotakis, een goede linguist, in zijn gezelschap. In burgerkleding meldden ze zich bij de dichtstbijzijnde Duitse voorpost en stuurden een boodschapper vooruit naar de wachtposten van de Kriegsmarine.

Ze stonden een hele tijd te wachten in de zon voor er een auto van het hoofdkwartier kwam. Ciclitira en Mitsotakis werden naar het huis van Venizelos in Chalepa gebracht, waar generaal Brauer Mitsotakis nog de les gelezen had toen hij de eerste keer uit de gevangenis werd ontslagen. Ze werden naar het kantoor van generaal Benthag gebracht, die hen opwachtte, samen met zijn chef-staf, kolonel Barge, en kapitein Wildhage, de officier belast met de contraspionage.

Ze waren alledrie in hun beste uniform en gedroegen zich uiterst vormelijk. Generaal Benthag, een lange, zwaargebouwde man, verklaarde dat hij zojuist orders had gekregen van admiraal Donitz in Flensburg om zich over te geven aan het hoofdkwartier van de geallieerde strijdkrachten. Ciclitira bevestigde dat zij de officiele vertegenwoordigers waren en stelde de praktische uitvoering aan de orde. Benthag vroeg hoe zij contact zouden opnemen met de autoriteiten in Iraklion. Ciclitira antwoordde dat dit geen probleem was. Er had al enige tijd vanuit een woning vlak bij zijn hoofdkwartier een radioverbinding gefunctioneerd en dankzij de omvang van het radioverkeer waren hun eigen berichten voor de Duitse radiopeilers verborgen gebleven.

De volgende dag vloog een licht vliegtuig van Iraklion naar Maleme om de generaal af te halen. Een en ander voltrok zich in het diepste geheim om een golf van aanvallen op het laatste moment door ongeregelde Kretenzische guerrilla's te voorkomen. Benthag landde blootshoofds en in een jas zonder onderscheidingstekens op het vliegveld van Iraklion. Vandaar werd hij naar Villa Ariadne gereden waar de zaak - het gebeurde allemaal te bruusk om de benaming ceremonie te verdienen - zijn beslag kreeg in de lange eetzaal van sir Arthur Evans. Generaal-majoor sir Colin Callander, de nieuwe opperbevelhebber van de 4de Divisie, die in december van het jaar ervoor tijdens de gevechten in Athene naar Griekenland was gestuurd, had brigadegeneraal Dick Kirwan als plaatsvervanger gestuurd. Benthag was geschokt toen hij hoorde dat er uitsluitend sprake kon zijn van onvoorwaardelijke overgave. Hij vroeg of dat betekende dat commandanten konden worden doodgeschoten. Het antwoord was ja, als zij schuldig aan oorlogsmisdaden werden bevonden. Benthag maakte een 'zeer terneergeslagen'6 indruk toen hij van Iraklion terugvloog naar Maleme. Villa Ariadne en de vliegvelden van Maleme en Iraklion vormden een passende driehoek voor dit laatste bedrijf.

Wat Benthag ook gevreesd moge hebben na zijn terugkeer uit Villa Ariadne, de Duitsers in het gebied van Chania hadden niet te lijden onder mishandeling. Kirwan gaf hun toestemming hun persoonlijke wapens te houden voor zelfverdediging tot er Britse troepen waren aangekomen om hen te bewaken en hij gaf generaal Benthag de opdracht voor de Duitse militaire discipline te blijven zorgen. Benthag beval de executie van een soldaat die een Kretenzische vrouw had verkracht en vermoord. In een verwarrende knoop van militair recht werd generaal Benthag een paar maanden later beschuldigd wegens het laten doodschieten van een soldaat na de overgave. Gelukkig kwam dit Kirwan, op dat moment onderdirecteur Militaire Operaties op het ministerie van Oorlog, ter ore en hij kon Benthag vrijpleiten.

Het feit dat de Duitsers nog over een enorme vuurkracht beschikten en tegelijk doodsbenauwd waren voor de Kretenzische bevolking, gaf deze overgangsperiode een merkwaardige irreele sfeer. De avond van Benthags geheime overgave in Knossos gingen Britse officieren als Ciclitira, Stanley en Verney de stad in. In de bijzondere stemming van dat moment nodigden ze de Duitse officieren die zo lang hadden geprobeerd hen op te sporen, uit voor een feestje in een cafe, voor ze in gevangenschap zouden verdwijnen. Het idee zichzelf bekend te maken met codenaam en werkelijke naam was onweerstaanbaar. Het Duitse garnizoen zorgde voor een jazzorkest. Onder de gasten bevonden zich enkele van de meest gehate leden van de bezettingsmacht: kapitein Herbert Glembin van de Feldgendarmerie en Sonderfuhrer Emil Grohmann, die Geoffrey Barkham had ondervraagd. Grohmann, een mijningenieur, was ook zo'n Duitse guerrillajager die het grootste deel van zijn leven in Griekenland had gewoond. Schubert, die op dat moment naar beweerd werd nog in Chania was, verscheen niet, evenmin als vertegenwoordigers van de Gestapo die het eiland in september 1944 al hadden verlaten.

De volgende ochtend namen de Britten, weer in uniform, deel aan de onvergetelijke spontane feesten die zelfs de bevrijdingsfeesten in Iraklion van oktober het jaar ervoor in de schaduw stelden. Massaal trokken de inwoners van steden en dorpen in de omgeving in vrolijke optochten naar Chania. Rivaliserende groepen andartes deden wie het eerst in de stad was en er gingen geruchten dat het onvermijdelijk tot botsingen zou komen tussen strijdgroepen van het elas en de troepen van het nationale leger onder kolonel Gyparis. Maar de stemming onder de zingende en leuzen scanderende massa was die dag te goed. Overal werd gedanst, op straat, in cafes en in woonhuizen.

Verney, die nu met propagandawerk voor de geallieerden belast was, opende een kantoor in Chania, deze keer in alle openlijkheid. In de dagen die volgden kreeg hij afdrukken toegestuurd van de eerste foto's die in concentratiekampen waren gemaakt. Hij organiseerde onmiddellijk een tentoonstelling, maar die verwekte ongeloof en verontwaardiging bij de nog volledig bewapende Duitse soldaten en een van hen plaatste een granaat onder Verneys auto.

Op 13 mei vertrok een groep kwartiermakers van 'Presforce', een bataljon van de Royal Hampshires onder brigadegeneraal Patrick Preston, met een torpedobootjager uit Piraeus met bestemming Chania. Tien dagen later vond de ontwapening van de Duitse troepen plaats. De hoofdmacht van de Hampshires marcheerde in parade langs de weg van Souda: een heel andere aanblik dan die van de uitgeputte en vervuilde soldaten die bijna precies vier jaar eerder de aftocht hadden geblazen voor de Duitse parachutisten en de bergtroepen.

Om de Duitse troepen, die zich ter zelfverdediging op het schiereiland Akrotiri hadden teruggetrokken, werd een beschermend kordon gelegd in afwachting van het moment dat ze scheep zouden gaan uit de baai van Souda. Volgens Dennis Ciclitira mochten ze al hun buit mee naar huis nemen. Ze hadden zoveel bij zich dat de kapitein zei dat hij tweemaal zoveel Britse troepen met volle wapenrusting had kunnen meenemen. 'De Kretenzers', lezen we in de officiele geschiedschrijving van de Hampshires, 'ergerden zich buitengewoon aan de zelfbeheersing van de Britse troepen tegenover hun gehate en overwonnen vijanden.'7

De strijd was gedaan, nu moest de rommel opgeruimd. Voor Ralph Stockbridge was het een eerste prioriteit majoor Kleinschmidt van de Abwehr voor verhoor naar Athene over te vliegen. Als uitbreiding van zijn propaganda-activiteiten zette Verney een Engelse school op. Deze werd overgenomen door de British Council en verhuisd naar het vroegere Duitse consulaat. Een van de stafleden ontdekte een voorraad zilver die aan het eind van een gang achter een muur was gemetseld.

De belangrijkste taak van de soe-officieren die nog een paar maanden achterbleven, was compensatie te regelen voor degenen die de Britten hadden geholpen en de schade te vergoeden. Maar de stroom van goudstukken vanuit Cairo was opgedroogd en de plaatselijke munt was waardeloos geworden: in Athene kreeg men voor een gouden pond 64 miljard drachmen. De waarde van duurdere goederen werd uitgedrukt in oka's olijfolie, bescheidener artikelen als kranten in sigaretten.

Dennis Ciclitira, afkomstig uit een familie van handelaren in gedroogde zuidvruchten, besloot dat de enige manier om te voldoen aan de verplichtingen van de soe was te gaan speculeren in olijfolie. Hij vroeg de Royal Navy Chania af te sluiten om export naar Iraklion te voorkomen en nadat hij op die manier de prijzen aan de ene kant van het eiland had gedrukt en die aan de andere kant had opgedreven, sloeg hij snel aan het lenen, kopen en verkopen om de nodige bedragen bij elkaar te brengen.

Voor veel Kretenzers betekende de overwinning op de Duitsers niet het einde van de ellende. In de praktijk werden de tijden zelfs nog moeilijker. Veel jonge verzetsstrijders werden al gauw opgeroepen voor het leger en moesten op het vasteland vechten in de burgeroorlog die in juli 1946 weer losbarstte en die duurde tot augustus 1949. Ralph Stockbridge, inmiddels in dienst van MI6, werd viceconsul aan het consulaat-generaal te Saloniki, met als taak het verzamelen en doorgeven van inlichtingen over het conflict in de regio.

Weer volgden de Kretenzers een andere koers dan hun landgenoten van het vasteland, 'die van daarboven' zoals ze wel genoemd werden. Venizelos zou goedkeurend hebben geknikt: het eiland onderstreepte zijn ongebruikelijke, maar volstrekt coherente houding door in het referendum van september 1946 de monarchie te verwerpen en tegelijk definitief afstand van het communisme te nemen.

De politieke situatie op Kreta was zeer duidelijk. De communisten waren op een zo uitgesproken republikeins eiland als Kreta nooit in staat geweest de kwestie van de monarchie en het Metaxasregime uit te buiten. Beschuldigingen van collaboratie aan het adres van de Kretenzische conservatieven en centrumrechts sloegen niet aan, omdat zo weinigen erdoor waren besmet. Nu ze op deze manier geen vat op hun rivalen kregen, konden de communisten hier de zaak niet zo naar hun hand zetten als op het vasteland.

Een ander verschil was dat op het vasteland de ontzagwekkende opmars van het Rode Leger naar het westen veel meer een indruk van onontkoombaarheid maakte: de marxistisch-leninistische argumenten kregen een extra lading van fysieke angst.

Het feit dat Kreta een eiland was en het individualisme dat daardoor bij de grote meerderheid van de bevolking leefde, vormden ook een barriere tegen internationalisme, of het nu Hitlers Nieuwe Orde of het Russische communisme was dat zich voordeed als een universele broederschap. En de uitkomst van de burgeroorlog op Kreta, die zich weliswaar nog tot 1948 voortsleepte, leidde onontkoombaar tot de nederlaag van het elas, zoals zelfs Griekse communisten in hun hart geweten moeten hebben.

Giannis Bodias, de elas-renegaat uit de guerrillagroep van Bandouvas, trof het traditionele wrede lot van de bandiet. Nadat hij op de Psiloritis met succes aan eenheden van het leger was ontkomen, werd hij door Bandouvas met zijn groep opgejaagd in wat misschien een onvermijdelijke slotakte van hun merkwaardige relatie was. Het was echter een gendarme die Bodias ontdekte in een grote steeneik in de heuvels aan de voet van de berg. Hij doodde hem met een enkel schot. Zijn lichaam viel op een tak en bleef er dubbel gevouwen op hangen. De gendarme ging zijn superieuren waarschuwen.

Een herder die op het schot afkwam, ontdekte het lichaam van Bodias en de verrekijker die vredig schommelde aan de draagriem. Hij klom in de boom om de verrekijker te pakken en ging er trots met zijn buit vandoor. Bandouvas kwam hem kort daarna tegen en herkende de verrekijker onmiddellijk: hij had die zelf voor hun breuk in 1943 aan Bodias gegeven. De herder had geen keus en moest hem naar het lijk brengen. Een van de mannen van Bandouvas moest in de boom klimmen en het lijk naar beneden brengen, dat naar zijn broer in Agia Varvara werd gebracht. Daar werden het hoofd en een hand afgehakt voor identificatie. De volgende dag trokken de mannen van Bandouvas door de Chaniapoort Iraklion binnen en voerden het hoofd triomfantelijk op een staak mee door de straten. Bandouvas, die in zijn memoires met weinig overtuiging vermeldde dat hij door dit barbaarse gedrag diep was geschokt, beweerde bij andere gelegenheden dat hij zelf het dodelijke schot had gelost.

Afgezien van het Idagebergte lag de belangrijkste communistische verzetshaard rond de Samariakloof, waar een paar honderd man sterke strijdgroep van het elas het tot 1948 wist uit te houden. Uiteindelijk trokken sterke eenheden van het nationale leger van beide kanten de kloof binnen, zeker dat ze de andartes van het elas in de val hadden, maar de meesten wisten tegen de rotsen op te klauteren en ontkwamen naar de Witte Bergen. Daar bleef een aantal van hen rondzwerven als vogelvrijen, levend van geroofde schapen. De laatste twee, Spyros Blazakis en Giorgos Tzobanakis kwamen pas in de herfst van 1974, na de val van het kolonelsregime, naar beneden.

Een wel zeer onverdiend lot wachtte Giorgos Psychoundakis in de naoorlogse jaren. Eerst moest hij, als gevolg van een bureaucratische blunder, de ellendige vernedering ondergaan van gevangenschap wegens desertie uit het Griekse leger. Dit onrecht spaarde hem niet voor twee jaar actieve dienst in Noord-Griekenland tegen de communisten. Terug op Kreta moest hij als grondwerker bij de aanleg van bergwegen voorzien in het onderhoud van zijn familie, die tijdens de oorlog van al haar schapen was beroofd. Tijdens die jaren van beproeving schreef hij zijn meesterwerk over het verzet, The Cretan Runner.

Vele jaren later, in 1974, richtten de Duitsers hun oorlogskerkhof in op Heuvel 107 boven Maleme. Psychoundakis, wie de Kretenzische zwarte humor niet vreemd was, solliciteerde naar de baan van opzichter. Daar zou hij de man begraven die de laatste Duitser van de bezetting genoemd zou kunnen worden.

In 1946 eiste de Griekse regering de terugkeer van de bevelvoerende generaals van de As-mogendheden, opdat die voor oorlogsmisdaden konden terechtstaan.* De beschuldiging dat strijdkrachten van de regering zich hadden verlaten op collaborateurs om de communisten te vernietigen, was blijven doorzieken.

De eerste twee Duitse commandanten op Kreta die werden teruggestuurd om in Athene terecht te staan, waren generaal Muller, berucht om zijn wreedheid, en generaal Brauer, de minst schuldige van allen. Beiden werden ter dood veroordeeld.

Paddy Leigh Fermor, die op dat moment toevallig in Athene was, werd door Griekse vrienden de laatste dag meegenomen naar het proces. Naderhand drongen ze erop aan dat hij de twee generaals achter de schermen een bezoek zou brengen. Leigh Fermor zag ertegen op, maar de Duitse generaals gedroegen zich alsof het een doodnormaal beleefdheidsbezoek was. Toen men hem voorstelde als de ontvoerder van generaal Kreipe, lachte Muller: 'Ach, Herr Major. Mich hatten Sie nicht so leicht geschnappt!'8 (Mij zou u niet zo makkelijk te pakken hebben gekregen!)

De executie van Brauer werd als staaltje van onsmakelijke symboliek uitgesteld tot 20 mei 1947, de verjaardag van de luchtlanding. Zijn dood schokte de internationale publieke opinie zozeer, dat Andrae en andere hoofdofficieren, die veel schuldiger waren, er met gevangenisstraffen vanaf kwamen. Weinigen protesteerden in naam van Muller.

* De rechtszaak tegen generaal Student in Luneburg was al mislukt. Kolonel Von der Heydte, die om onverklaarbare redenen als getuige van de openbare aanklager was overgevlogen uit het krijgsgevangenkamp in Colchester, veroorzaakte consternatie in de rechtszaal door te verklaren dat Student, naast veldmaarschalk Alexander, de generaal was die hij het meest bewonderde.

Vele jaren later werd het lichaam van generaal Brauer op verzoek van de Vereniging van Duitse Paratroepers overgebracht van Athene naar de begraafplaats boven Maleme, waar hij werd herbegraven door Giorgos Psychoundakis.

In de jaren zeventig van de twintigste eeuw werkten Giorgos Psychoundakis en die andere held van het verzet, Manolis Paterakis, samen op de Duitse begraafplaats. In de pauzes van het werk zaten ze in de schaduw van een boom te praten, terwijl ze uitkeken over Maleme en de zee. Op een middag, meer dan dertig jaar na de oorlog, bleef een oudere bezoeker die mank liep als gevolg van een oude verwonding, plotseling staan en staarde met verontrustende intensiteit naar Manolis Paterakis. Zijn trekken - Paterakis had een adelaarsprofiel - waren niet mis te verstaan.

'Ik heb u eerder gezien,'9 zei hij met een lachje vol grimmige zekerheid.Paterakis bestudeerde het gezicht van de Duitser en zocht in zijn geheugen. Hij was er zeker van dat hij de man nooit eerder gezien had.

'Inderdaad, u hebt mij nooit gezien,' bevestigde de Duitser, 'maar ik u wel. U was samen met een man die een hand kwijt was en zijn geweer steunde op de stomp van zijn onderarm.' Verbaasd moest Paterakis toegeven dat dit mogelijk was. De Duitser legde toen uit dat hij onder een bosje had gelegen toen de twee Kretenzers daar vlakbij halt hielden.

Op de eerste ochtend van de slag om Kreta was hij, vlak nadat hij met zijn parachute was neergekomen, ernstig gewond geraakt en hij had zich als een gewond dier verstopt. Zijn bataljon was bijna helemaal vernietigd en Kretenzische partizanen zochten naar overlevenden. De komst van Duitse versterkingen leek op dat moment ijdele hoop. Uiteindelijk had hij daar drie dagen gelegen zonder water, voordat hij werd gevonden. Het gezicht van Manolis Paterakis had hij nooit vergeten.

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

Tijdens mijn onderzoek merkte ik al gauw dat men niet teleurgesteld moet zijn als mensen waarschuwen dat ze niets belangwekkends hebben te melden. Soms werd dat geweten aan een geheugen dat hen in de steek liet - wat Paddy Leigh Fermor 'een schot voor de boeg van admiraal Alzheimer' noemt - maar zij die weinig beloofden, waren altijd degenen die zich vaak tot verrassing van zichzelf en de toehoorder opeens heel helder gebeurtenissen en personen van vijftig jaar geleden herinnerden. Zonder hun verhalen en inzichten zou dit boek erg saai zijn geweest.

Mijn dank gaat vooral uit naar: Mikis Akoumianakis, wijlen lord Caccia, Dennis Ciclitira, sir Geoffrey Cox, Gottfried Emrich, Xan Fielding, Ron Fletcher, generaal-majoor Michael Forrester, Hugh Fraser, professor Nicholas Hammond, professor baron Von der Heydte, Myles Hildyard, brigadegeneraal R.W. Hobson, lord Hollenden, sir David Hunt, luitenant-generaal sir Ian Jacob, Manolis Kougoumtsakis, Patrick Leigh Fermor, Manoussos Manoussakis, kolonel Guy May, sir Charles Mott-Radclyffe, Mark Norman, majoor A.H.W. Petre Norton, Giorgos Psychoundakis, John Pumphrey, brigadegeneraal Ray Sandover, Jack Smith-Hughes, wijlen Nikos Souris, John Stanley, Ralph Stockbridge, dr. R.E.S. Tanner, de Zeer Eerwaarde Stephen Verney, Michael Ward, sir Peter Wilkinson, wijlen Gerry de Winton en de edelachtbare C.M. Woodhouse.

Veel dank gaat ook uit naar Vincent Williams, de algemeen secretaris van de Britse Vereniging van Kretaveteranen, en de leden van deze en andere geallieerde organisaties die hun memoires ter beschikking stelden: Tom Barratt, Tom Bevan, R.B. Brown, J. Clayton, Horace Cowley, Alexander Dow, luitenantter-zee 1ste klasse T.J. Gibbons, Alfred Gotts, luitenant-ter-zee 1ste klasse F.M. Hutton, Clifford Pass, Kenneth Stalder en Norman Swift; en naar Vassilios Fourakis en Eleftheris Tsinakis.

met dank aan

Ik wil ook degenen bedanken die me op andere manieren hebben geholpen: door me inzage te geven in hun eigen onderzoek, stukken uit onverwachte bronnen aan te dragen of me nuttige ideeen voor verder spitten aan de hand te doen: Joan Bright Astley, Evangelos Christou, Antony Contomichaelos, Michael Davie, brigadegeneraal Christopher Dunphie, M.R.D. Foot, Imogen Grundon, Edward Hodgkin, Penelope Hope, Charles Messenger, sir David Miers, Nigel Nicolson, Bernard Redshaw, Hugo Vickers en Christopher Woods.

Ik ben veel dank verschuldigd aan degenen die me hielpen bij mijn onderzoek in Griekenland en het zo aangenaam maakten: John Craxton in Chania; Marion Tsanakis, de Britse consul in Iraklion; kapitein Richard Evans, de marine- en luchtmachtattache op de Britse ambassade in Athene; Zijne Excellentie Richard Woods, de voormalige ambassadeur van Nieuw-Zeeland in Griekenland; en admiraal Evangelos Sakellariou en luitenant-kolonel Mountakis en hun staf in het Oorlogsmuseum in Athene.

Ik ben ook iedereen dankbaar die me brieven, dagboeken, foto's en vooral ongepubliceerde rapporten heeft gegeven, waarvan een paar niet gewoon nuttig, maar van doorslaggevend belang bleken.

Hugh Fraser van de Britse militaire missie op Kreta heeft me enorm geholpen met het vertalen van belangrijke stukken en verslagen van het verzet. Dr. Detlef Vogel van het Instituut voor Militaire Geschiedenis in Freiburg stuurde me kopieen van belangrijke Duitse stukken en maakte me deelgenoot van eigen onderzoeksresultaten.

Ooggetuigen of deskundigen die kritisch bepaalde hoofdstukken lazen, behoedden me niet alleen voor fouten, maar voegden in veel gevallen verdere details toe. Ik bedank in het bijzonder bevelhebber Edward Thomas voor het controleren van de passages die met Ultra te maken hebben; generaal-majoor Michael Forrester en lord Jellicoe voor het doornemen van alle passages over sas- en sbsacties; en al die mensen van de Britse militaire missie op Kreta en Manoussos Manoussakis die ook deel drie lazen, soms een paar keer, en steeds hun verzetsvrienden in Griekenland belden om in de tekst beschreven gebeurtenissen nogmaals te controleren. Mocht de tekst nog fouten bevatten, dan ben ik daar vanzelfsprekend alleen zelf verantwoordelijk voor.

Ik heb enorm veel aanmoediging en steun ondervonden van mijn uitgever John Murray, al een paar generaties lang vriend van mijn familie. Grant McIntyre gaf goede raad en was een prima bureauredacteur, terwijl Gail Perkis de volmaakte persklaarmaker was, die duistere of onhandige passages met takt te lijf ging en met prachtige oplossingen kwam als ik vastliep.

Mijn grootste dank gaat uit naar mijn vrouw Artemis Cooper. Als zij niet bijna de hele last van de ziekte van onze dochter had gedragen, had ik dit boek nooit op tijd af kunnen krijgen.

Antony Beevor

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten appendix a

Geheime organisaties

De Military Intelligence (Research), de mi(r) was een organisatie van het Britse ministerie van Oorlog, in 1938 opgezet door kolonel J.C.F. Holland en majoor Colin Gubbins, die later hoofd van de soe werd. Het voornaamste doel van de mi(r) was het opzetten, trainen en onderhouden van guerrillagroepen achter de vijandelijke linies.

Sectie D was een tak van de Secret Intelligence Service ( sis) en viel daarom niet onder het ministerie van Oorlog, hoewel het hoofd ervan, kolonel Lawrence Grand, een beroepsofficier was. Sectie D wierf voornamelijk zakenmensen met kennis van een bepaald land, want zij specialiseerde zich in het saboteren van fabrieken en verbindingen.

Sectie D en de mi(r) en tevens Electra House (een groep voor desinformatie - 'black propaganda' - onder leiding van sir Campbell Stuart) smolten in de zomer van 1940 samen tot wat later de Special Operations Executive (soe) ging heten en splitsten zich daarna weer in so1 en so2. Beide ressorteerden onder de minister van Economische Oorlogvoering, wiens organisatie werd omgedoopt in de Political Warfare Executive (Dienst Politieke Oorlogvoering).

so 1 was de tak voor desinformatie, die viel onder de minister van Economische Oorlogvoering, de minister van Informatie en de minister van Buitenlandse Zaken, en ging later het Political Warfare Bureau (pwb) heten. so2 concentreerde zich op sabotage en het organiseren van verzetsgroepen in vijandelijke en door de vijand bezette landen en stond meestal gewoon als de soe bekend. Haar regionale afdelingen gingen later anders heten. soe-Cairo werd bekend als Force 133 (Eenheid 133).

De soe had een concurrent op het gebied van spionageactiviteiten, de militaire tak van de Inter Services Liaison Department (isld). Anders dan in Cairo of in Griekenland, waar de rivaliteit eens tot een dodelijke schietpartij leidde, werkten de soe en de isld op Kreta heel goed samen.

De Britse en Duitse slagorde

de slagorde en bevelsstructuur van creforce

Hoofdkwartier van Creforce Generaal-majoor Freyberg Kolonel Stewart

1ste Regiment van Wales

Sectoren Maleme en Galatas

2de Nieuw-Zeelandse Divisie

(hoofdkwartier 1 km ten zw van Chania) 3de Regiment Huzaren (zeven lichte tanks) Generaal-majoor Puttick Luitenant-kolonel Gentry

4de Nieuw-Zeelandse Brigade

18de Nieuw-Zeelandse Bataljon

19de Nieuw-Zeelandse Bataljon

1ste Peloton lichte artillerie Brigadegeneraal Inglis

5de Nieuw-Zeelandse Brigade

(Sector Maleme, hoofdkwartier Platanias)

7de Royal Tank Regiment (2 Matilda's)

21ste Nieuw-Zeelandse Bataljon

22ste Nieuw-Zeelandse Bataljon

23ste Nieuw-Zeelandse Bataljon

Geniedetachement

28ste (Maori) Bataljon

1ste Griekse Regiment (Kastelli Kissamou) Brigadegeneraal Hargest

10de Nieuw-Zeelandse Brigade

Nieuw-Zeelandse Divisiecavalerie

Nieuw-Zeelandse Samengestelde Bataljon 6de Griekse Regiment

8ste Griekse Regiment

20ste Nieuw-Zeelandse Bataljon (Divisiereserve) Kolonel Kippenberger

Sector Souda

Defensieorganisatie van mobiele marinebasis

Dienstdoend marine-officier in Souda 15de Kustverdedigingsregiment Luchtafweer- en zoeklichtbatterijen Samengestelde marinebataljon 1ste Bataljon Rangers

Huzaren van Northumberland 106de Royal Horse Artillery

Generaal-majoor Weston Luitenant-kolonel Wills Kapitein Morse

Samengestelde bataljon van 16de Australische Infanteriebrigade Samengestelde bataljon van 17de Australische Infanteriebrigade Samengestelde bataljon van 'Royal Perivolians' 2de Griekse Regiment

Georgioupoli

Hoofdkwartier 19de Australische Infanteriebrigade 7de Australische Infanteriebataljon

8ste Australische Infanteriebataljon

Brigadegeneraal Vasey

Rethymnon

1ste Australische Infanteriebataljon

11de Australische Infanteriebataljon

7de Royal Tank Regiment (2 Matilda's)

4de Griekse Regiment

5de Griekse Regiment

Kretenzische gendarmerie

Luitenant-kolonel Campbell

Sector Iraklion

Hoofdkwartier van de 14de Infanteriebrigade 2de Bataljon van de Black Watch

2de Bataljon van het York and Lancaster Regiment 2de Bataljon van het Leicestershire Regiment 4de Australische Infanteriebataljon

7de Medium Regiment

7de Royal Tank Regiment (2 Matilda's)

3de Regiment Huzaren (zes lichte tanks) 3de Griekse Regiment

7de Griekse Regiment

Tymbaki

2de Bataljon Argyll & Sutherland Highlanders

7de Royal Tank Regiment (2 Matilda's) Brigadegeneraal Chappel

Troepensterkte

Het totaal aan geallieerde manschappen bedroeg 42.460, van wie slechts ongeveer de helft een goede infanteristentraining had gehad. De sector Souda had het laagste percentage gewapende soldaten: slechts 3000 van de 15.000 man. Het totaal van 42.460 manschappen omvatte ongeveer 9000 Griekse soldaten, van wie slechts een klein gedeelte vanwege slechte bewapening en training een rol van betekenis speelde. Verder waren er 1200 politiemensen en meer dan 3000 Kretenzische partizanen.

Verliezen

Doden en vermisten Gewonden

Krijgsgevangenen 1751

1738

12.254

Royal Navy

Gezonken kruisers

Gezonken torpedobootjagers Beschadigde slagschepen Beschadigde kruisers

Beschadigde torpedobootjagers 1828 doden en 183 gewonden

Gloucester, Fiji, Calcutta

Juno, Greyhound, Kelly, Kashmir, Imperial, Hereward Warspite, Barham, Valiant, Formidable

Ajax, Naiad, Perth, Orion, Dido, Carlisle

Kelvin, Nubian, Napier, Ilex, Havoc, Kingston, Nizam

de duitse slagorde en bevelsstructuur

Vierde Luchtvloot Generaal Lohr

viii ste Luchtkorps Generaal baron Von Richthofen

120 Dornier 17's, gestationeerd in Tatoi

40 Heinkel 111's, gestationeerd in Elefsina

80 Junkers 88's, gestationeerd in Elefsina

150 Junkers 87b Stuka's, gestationeerd in Mycene, Molaoi en Scarpanto [Karpathos]

90 Messerschmitt 110's, gestationeerd in Argos

90 eenmotorige Messerschmitt 109-gevechtsvliegtuigen, gestationeerd in Molaoi

xi de Luchtkorps Generaal Student Brigadegeneraal Schlemm Kolonel Von Trettner Majoor Reinhardt

Drie transportgroepen (circa 500 Junkers 52's)

Eenheid zweefvliegtuigen (circa 70 dfs230-zweefvliegtuigen) Squadron Fieseler Storch-verkenningsvliegtuigen

Hoofdkwartier van Stormregiment Brigadegeneraal Meindl (vervolgens kolonel Ramcke)

Majoor Braun

1ste Bataljon 2de Bataljon 3de Bataljon 4de Bataljon Majoor Koch

Majoor Stentzler Majoor Scherber Kapitein Gericke

Hoofdkwartier 7de Parachutistendivisie Generaal-majoor Sussmann Majoor graaf Von Uxkull

Geniebataljon Majoor Liebach

1ste Parachutistenregiment

1ste Bataljon

2de Bataljon

3de Bataljon Kolonel Brauer

Kapitein Rau

Kapitein graaf Von der Schulenburg Majoor Walther

Kapitein Burckhardt

Majoor Karl-Lothar Schulz

2de Parachutistenregiment

1ste Bataljon (Rethymnon)

2de Bataljon (Iraklion)

3de Bataljon (Rethymnon) Kolonel Sturm

Majoor Schulz

Kapitein Paul

Majoor Kroh

Kapitein Schirmer Kapitein Wiedemann

3de Parachutistenregiment

1ste Bataljon

2de Bataljon

3de Bataljon Kolonel Heidrich

Luitenant Heckel

Kapitein baron Von der Heydte Majoor Derpa

Majoor Heilmann

5de Bergdivisie Generaal-majoor Ringel Majoor Haidlen

Kapitein Ferchl

95ste Bergregiment Bergartillerie

Pioniers

Verkenners

(Divisietroepen)

Luitenant-kolonel Wittmann Majoor Schaette

Majoor graaf Castell zu Castell

85ste Bergregiment

1ste Bataljon

2de Bataljon

3de Bataljon

Kolonel Krakau Majoor Treck Majoor Esch Majoor Fett

100ste Bergregiment

1ste Bataljon

2de Bataljon

3de Bataljon

Kolonel Utz

Majoor Schrank Majoor Friedmann Majoor Ehal

141ste Bergregiment (uit de 6de Bergdivisie) Kolonel Jais

Troepensterkte

Geland per parachute en zweefvliegtuig: Maleme

Agiavallei en Chania

Rethymnon

Iraklion

1860 2460 1380 2360

Geland per troepenschip: Maleme

13.980

Totaal 22.040

Verliezen

Doden en vermisten* Parachutisten

Bergtroepen

Vliegtuigbemanning 3094 580

312

Gewonden 2594

* 17 van de vermisten waren Duitse officieren die als krijgsgevangene naar Egypte waren verscheept.

Ultra-boodschappen die voor de slag naar Kreta zijn gestuurd

In dit beginstadium van Ultra werden boodschappen naar Cairo gestuurd in de ol of Orange Leonard-serie met drie cijfers. De ol 2000-serie werd gelijktijdig of een paar uur daarna naar Kreta gestuurd. Cairo wist dus wat naar Kreta was gestuurd - de ol5000-serie was bestemd voor Malta. Dit systeem moest voorkomen dat onnodige informatie werd doorgestuurd, die, mocht deze onderschept of op iemand gevonden worden, Ultra zou kunnen schaden. De naar Creforce gestuurde boodschappen openden meestal met 'Voor generaal Freyberg persoonlijk - met grote spoed'. Kapitein Sandford, de officier in de grot boven de steengroeve waarin Creforce huisde, decodeerde de boodschap, liet haar Freyberg zien en verbrandde haar dan.

Tijdstip en datum van verzenden stonden onder aan elke boodschap, maar voor het gemak van de lezer hebben we die hier bovenaan gezet.

ol 2151 18.45 uur 28-4-'41

ol-boodschappen voor alleen Cairo hebben drie cijfers. Boodschappen voor Cairo en de bevelvoerend luchtmachtofficier voor Kreta [kolonel Beamish ontving een paar dagen Ultraberichten voordat Freyberg op Kreta aankwam] zijn van de serie ol 2000. De getallen tonen de opeenvolging van boodschappen.

ol 2155 16.15 uur 1-5-'41

We hebben vernomen dat de vijand geen mijnen zal leggen in de baai van Souda en geen vliegvelden zal vernietigen op Kreta, teneinde de Duitse luchtmacht in staat te stellen de voor de komende weken geplande operaties uit te voeren. Dit bericht vervangt ol2154.

ol 2157 03.25 uur 3-5-'41

Er zijn aanwijzingen dat de luchttransporteenheden niet voor 6 mei klaar zijn voor grootschalige operaties. Andere voorbereidingen lijken afgerond te zijn.

ol 2165 21.50 uur 4-5-'41

Het lijkt erop dat de staf van de 7de Fliegerdivision op 4 mei naar Saloniki is verhuisd en omstreeks 8 mei naar Athene zal verhuizen.

ol 2167 23.40 uur 6-5-'41

Voorbereidingen van operatie tegen Kreta waarschijnlijk afgerond op 17 mei. Volgorde van operaties vanaf dag 0: parachutistenlanding van 7de Fliegerdivision plus korpstroepen van xide Fliegerkorps ter verovering van Maleme Iraklion en Rethymnon. Dan trekken duikbommenwerpers en jagers naar Maleme en Iraklion. Daarna landing van rest van xide Fliegerkorps waaronder hoofdkwartier en ondergeschikte legereenheden. Vervolgens luchtdoelartillerie-eenheden verdere troepen en voorraden. Derde bergregiment van Twaalfde Leger gedetacheerd, elementen van pantsereenheden motorrijders antitankeenheden gedetacheerd door het oppercommando en alle vallend onder xide Fliegerkorps. Admiraal Zuidoost zal bescherming bieden met Italiaanse torpedoboot [of boten?] flottieljes mijnenvegers en misschien U-boten. Transport over zee met Duitse en Italiaanse schepen. Operatie zal voor dag 0 voorafgegaan worden door hevige aanvallen op kampen van de raf en luchtafweerstellingen.

[Noot: Dit derde bergregiment was het 141ste Bergregiment dat uit de 6de Bergdivisie was toegevoegd om het 85ste en 100ste Bergregiment in de 5de Bergdivisie te versterken. Het 95ste Artillerieregiment Bergtroepen en andere detachementen zouden niet hebben geteld omdat dit divisietroepen waren. Admiraal Zuidoost was admiraal Schuster.]

ol 2168 10.05 uur 7-5-'41

Luchtdoelartillerie-eenheden verdere troepen en voorraden genoemd in onze ol 2167 gaan via zee naar Kreta. Ook drie bergregimenten waarschijnlijker geacht dan derde bergregiment.

[Noot: Het grootste misverstand ontstond toen analisten deze twee zinnen samen lazen en twee fouten maakten. Zij kwamen tot de conclusie dat er drie bergregimenten kwamen naast het xide Luchtkorps (de 7de Parachutistendivisie en de 22ste Luchtlandingsdivisie). De rol van de 22ste Divisie was beschreven in ol 167 van 26 april, die gewag maakte van de overbrenging ervan van Boekarest naar Athene, maar er schijnt geen boodschap te zijn onderschept dat het Twaalfde Leger deze overbrenging afblies en de 5de Bergdivisie daarvoor in de plaats stelde. Het Directoraat Militaire Inlichtingen, en niet het Directoraat Inlichtingen van de Luchtmacht (zie ol 2170), schijnt de twee zinnen aan elkaar te hebben gekoppeld en te hebben aangenomen dat deze drie bergregimenten ook over zee zouden worden aangevoerd, samen met de luchtdoelartillerie-eenheden. ol 2/302 laat bijna alle andere, door het Twaalfde Leger gedetacheerde volg-elementen vallen onder het konvooi over zee.]

ol 2169 17.35 uur 7-5-'41

Melos zal op 7 mei door de Duitsers worden bezet om het geschikt te maken als vliegveld.

ol 2170 18.30 uur 7-5-'41

Vervolg op 2167 deze serie betreffende voorgenomen Duitse aanval op Kreta. Het volgende is geschatte omvang van aanval en voorgestelde tijdschema. Voorgestelde tijdschema. Eerste dag of eerste dag min een - hevige bomaanval op luchtmacht en militaire doelen. Eerste dag - parachutistenlandingen en komst van enige operationele vliegtuigen. Op eerste of tweede dag komst van luchtlandingstroepen met materieel waaronder kanonnen motoren en wellicht lichte afv's [gepantserde gevechtsvoertuigen]. Tweede dag - komst over zee van troepen en voorraden na komst van luchtlandingsdetachementen. Geschatte omvang van aanval van parachutisten en luchtlandingstroepen. Het aantal momenteel in de regio voorhanden transportvliegtuigen is ongeveer 450. Dit zou zo nodig kunnen uitgroeien tot 600. Gezien de operationele faciliteiten voor het hoogste aantal zou de omvang van een parachutistenaanval op de eerste dag 12.000 man kunnen zijn in twee aanvalsgolven. De omvang van de luchtlanding van troepen en materieel op de tweede dag zou kunnen zijn 4000 man en vierhonderd ton materieel, dit alles aangevoerd door 600 Ju 52's. Als op de eerste dag een luchtlandingsoperatie plaatsvindt is er sprake van ongeveer 50% minder parachutisten. Een voorafgaande bomaanval wordt waarschijnlijk uitgevoerd door langeafstandsbommenwerpers en tweemotorige jagers die gestationeerd zijn in Bulgarije Saloniki Athene en wellicht Rhodos. Het maximum voor een dag wordt geschat op 105 vluchten met langeafstandsbommenwerpers en 100 vluchten met tweemotorige jagers. Vliegtuigen beschikbaar als bezettingsmacht - 60 Me 109's en 90 Ju 87's. Vertrekken van startbanen op Peloponnesos. Positie van landingsbanen onbekend maar Duitsers zijn op zoek naar geschikte plekken. Regio Athene is de operationele regio waar de luchtaanvallen waarschijnlijk zullen starten. Omvang van bovengenoemde inspanningen is het maximum dat kan worden bereikt. Geen rekening is gehouden met het effect van onze acties of mogelijk tekort aan operationele faciliteiten in de regio Athene voor het maximum aantal beschikbare vliegtuigen. Voorafgaande van directoraat inlichtingen.

ol 2/284 19.00 uur 13-5-'41

Tweemotorige vliegtuigen vallen waarschijnlijk op 14 mei vliegvelden op Kreta aan.

ol 2/302 17.45 uur 13-5-'41

Hier volgt een overzicht van de plannen met Kreta zoals neergelegd in de operatiebevelen. Par.1Het eiland Kreta zal worden veroverd door het xide Luchtkorps en de 7de Parachutistendivisie en de operatie zal worden geleid door het xide Luchtkorps.

Par. 2 Alle voorbereidingen, waaronder het samenbrengen van transportvliegtuigen, jagers en duikbommenwerpers, alsmede van troepen die zowel door de lucht als over zee worden aangevoerd, zullen op 17 mei zijn voltooid.

Par.3Het over zee overbrengen van troepen zal geschieden in samenwerking met admiraal zuidoost, die de bescherming van de Duitse en Italiaanse transportschepen (ongeveer twaalf schepen) met lichte Italiaanse marineschepen zal waarborgen. Direct na hun landing op Kreta komen deze troepen onder bevel van het xide Luchtkorps te staan.

Par. 4 De operatie wordt voorafgegaan door een hevige aanval door eenheden bommenwerpers en zware jagers om de geallieerde luchtmacht op de grond alsmede haar luchtafweergeschut en militaire kampen aan te pakken.

Par. 5 De volgende operaties worden uitgevoerd vanaf dag een. De 7de Parachutistendivisie landt en verovert Maleme, Iraklion en Rethymnon. Ten tweede. Duikbommenwerpers en jagers (ongeveer honderd vliegtuigen van elk type) trekken naar Maleme en Iraklion. Ten derde. Luchtlanding van het xide Luchtkorps, inclusief het korpshoofdkwartier en de onder zijn bevel gestelde elementen van het leger, waaronder waarschijnlijk de 22ste Divisie. Ten vierde. Aankomst over zee van het contingent bestaande uit luchtafweerbatterijen alsmede meer troepen en voorraden.

Par.6Verder zal het Twaalfde Leger drie bergregimenten toewijzen. Andere elementen zoals motorrijders, pantsereenheden, antitankeenheden en luchtafweereenheden worden ook toegewezen.

Par. 7 Afhankelijk van te verwachten inlichtingen alsmede als resultaat van luchtverkenning worden het vliegveld in Kastelli [Pediados] ten zuidooosten van Iraklion en het district ten westen en zuidwesten van Chania speciaal aangepakt, waarover aparte instructies worden opgenomen in uitgebreide operatiebevelen.

Par.8Transportvliegtuigen, waarvan een voldoende aantal - ongeveer zeshonderd - voor deze operatie wordt toegewezen, worden samengebracht op vliegvelden in de regio Athene. Op de eerste vlucht gaan waarschijnlijk alleen parachutisten mee. De volgende vluchten betreffen het transport van het luchtlandingscontingent, materieel en voorraden, en waarschijnlijk tevens vliegtuigen om zweefvliegtuigen te lanceren.

Par.9Met het oog op het geven van dekking door jagers bij de operaties wordt de mogelijkheid van een luchtmachtbasis op Scarpanto [Karpathos] onderzocht.

Par. 10 Het bureau van de kwartiermeester-generaal ziet erop toe dat er in de regio Athene tijdig voldoende brandstofvoorraden voor de hele operatie aanwezig zijn en voor 17 mei komt er een Italiaanse tanker in Piraeus aan. Deze tanker is waarschijnlijk ook beschikbaar om brandstofvoorraden naar Kreta te vervoeren. Bij het gereedmaken van voorraden en materieel voor de invasiemacht dient men te bedenken dat deze uit 30 a 35.000 man zal bestaan, van wie ongeveer 12.000 man het parachutistencontingent vormt en 10.000 man over zee wordt aangevoerd. De vloot langeafstandsbommenwerpers en zware jagers die de invasie voorbereidt door voor dag een aan te vallen omvat ongeveer 150 langeafstandsbommenwerpers en 100 zware jagers.

Par. 11 Er zijn bevelen uitgegaan dat er geen mijnen worden gelegd in de baai van Souda en dat de vliegvelden op Kreta niet worden vernietigd, teneinde de beoogde operaties niet te doorkruisen.

Par. 12 Plattegrondjes van 1:10.000 aan de hand van luchtfoto's van Kreta worden uitgereikt aan de eenheden die aan deze operatie deelnemen.

[Noot: Het cijfer voor de 3 cijfers in ol 302 is in de kopie van het rijksarchief onleesbaar gemaakt, maar het is bijna zeker het cijfer 2. De opeenstapeling van misverstanden bereikt in deze boodschap haar hoogtepunt, waarbij onnauwkeurig geschatte aantallen voor precieze aantallen worden aangezien.]

ol 5/313 04.20 uur 14-5-'41

Indien verkenningsvliegtuigen geen scheepvaartdoelen kunnen traceren zullen op 14 mei Junkers 88-duikbommenwerpers van groep 1 lg1 de baai van Souda aanvallen.

[Noot: De Junkers 88 was geen duikbommenwerper. Waarschijnlijk werd bedoeld de Junkers 87, of Stuka.]

ol 6/314 10.15 uur 14-5-'41

In het vervolg wordt in alle boodschappen van deze serie in plaats van het woord Kreta het woord Colorado gebruikt.

ol 8/337 05.00 uur 16-5-'41

Voor 16 mei aanvallen voorzien door zware jagers op Britse vliegtuigen op vliegveld van Iraklion ook overbrenging naar Scarpanto - vliegveld waarschijnlijk zuidpunt van eiland - van ongeveer 20 Junkers 87's om de Straat van Kasos af te sluiten.

ol 9/339 08.05 uur 16-5-'41

Verdere inlichtingen wijzen erop dat dag een voor operatie tegen Colorado [Kreta] 17 mei is maar uitstel met 48 uur lijkt waarschijnlijk.

ol 10/431 14.10 uur 16-5-'41

Uitstel dag een voor operatie tegen Colorado door verdere informatie bevestigd. Nu waarschijnlijk op zijn vroegst 19 mei.

ol 12/370 01.55 uur 19-5-'41

Op 19 mei vindt om 08.00 uur gmt op het vliegveld van Elefsina een overleg plaats van bevelhebbers van luchtmachteenheden. De besprekingen gaan over de operatie tegen Colorado, in het bijzonder Maleme, Chania Rethymnon en Iraklion. Vluchten door alle eenheden ondanks dit overleg. Eenmotorige jagers in Molaoi - steeds in een vlucht tegelijk - zullen op de 19de herhaaldelijk vliegtuigen op het vliegveld van Maleme aanvallen. Duikbommenwerpers op Scarpanto gaan waarschijnlijk het scheepvaartverkeer bestoken. Vandaag, maandag, kan wel eens dag min een zijn.

Griekse politieke organisaties

door de communisten beheerste organisaties

kke - Communistische Partij van Griekenland

eam - Nationaal Bevrijdingsfront. Een linkse en centrumlinkse politieke coalitie die eerst slim, daarna grof door de communisten werd gemanipuleerd. Het front wist veel mensen met een goede democratische staat van dienst aan te trekken, totdat de machtshonger van de Communistische Partij duidelijk werd.

elas - Nationaal Volksbevrijdingsleger, de militaire tak van het eam. Op het vasteland beschikte het elas over ruim vijftigduizend gewapende mannen, per regio georganiseerd in divisies. Op Kreta was de organisatie nooit meer dan vijfduizend man sterk, de reserves meegerekend. De marinetak, die bewapende kaiks gebruikte, heette elan.

niet-communistische en anticommunistische organisaties

edes - Griekse Nationale Republikeinse Liga. De Liga, aanvankelijk een organisatie links van het centrum, schoof grotendeels door de zware communistische druk op naar rechts. Vooral de stedelijke politieke tak werd door collaboratie aangetast. De militaire tak werd geleid door generaal Napoleon Zervas. Britse steun voor Zervas en door Monty Woodhouse georganiseerde tegendruk op eam-elas redden de edes van een grootscheepse communistische aanval. (Alleen op het vasteland.)

ekka - De Nationale en Sociale Bevrijding. De ekka, ook een centrumgroepering, werd geleid door kolonel Dimitrios Psarros. De beweging was kleiner dan de edes, kwetsbaar en werd door het elas in een perfide slachting vernietigd. (Alleen op het vasteland.)

X - De organisatie X bestond uit ultrarechtse nationalistische groepen onder leiding van kolonel Giorgos Grivas. Ze waren fel anticommunistisch, werden in veel gevallen door de Duitsers bewapend en gaven zo de communisten de gelegenheid hen voor 'monarcho-fascisten' uit te maken. (Alleen op het vasteland.)

eok - De Nationale Organisatie van Kreta. De eok was een informele alliantie van nietcommunistische Kretenzers, voornamelijk Venizelos-aanhangers, en varieerde in politieke kleur van centrumlinks tot de rechtervleugel van de republikeinen. (Alleen op Kreta.)

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

1 de val van griekenland

1 Militaire missies

1Hunt, A Don at War, p. 20.

2Wisdom, Wings over Olympus, p. 58.

3 Churchill, Their Finest Hour, p. 424.

4Caccia, gesprek, 14-3-'90.

5Woodhouse, Something Ventured, p. 9.

6Mott-Radclyffe, Foreign Body in the Eye, p. 50.

7Hollingworth, Front Line, p. 97.

8Blunt, geciteerd in Mott-Radclyffe, p. 46.

9 pm aan Gen. Ismay, 3 november, geciteerd in Davin, Crete, p. 6. 10 Caccia, gesprek, 21-3-'90.

11 De Guingand, Operation Victory, p. 59.

2 Diplomatieke missies

1Wavell aan cigs, geciteerd in Connell, Wavell, p. 310.

2Wavell aan cigs, geciteerd in Connell, p. 312.

3 Chiefs of Staff to Cs-in-C, geciteerd in Connell, p. 310.

4Papagos, The Battle of Greece, p. 312.

5Jacob, gesprek, 10-4-'90.

6 Ibid.

7 Ibid.

8Mack Smith, Mussolini, p. 309.

9 Churchill, The Grand Alliance, p. 63.

10 Churchill, The Grand Alliance, p. 60.

11 De Guingand, Operation Victory, p. 57.

12 De Guingand, Generals at War, p. 29.

13 Caccia, gesprek, 14-3-'90.

14 De Guingand, Operation Victory, p. 55.

15 Coats, Of Generals and Garden, p. 88.

16 Blunt, geciteerd in Mott-Radclyffe, p. 66.

17 De Guingand, Generals at War, p. 33.

18 Connell, p. 354.

19 Wavell, geciteerd in Connell, p. 355.

3 Geheime missies

1 Leigh Fermor, A Time of Gifts, p. l.

2Hart-Davis, Peter Fleming, p. 215.

3Wilkinson, gesprek, 20-3-'90.

4Household, Against the Wind, p. 101.

5Fleming, geciteerd in Hart-Davis, p. 224.

6Norman, gesprek, 20-3-'90.

7 Ibid.

8 Ibid.

9Pendlebury, geciteerd in Powell, The Villa Ariadne, p. 113. 10 Hammond and Dunbabin, John Pendlebury in Crete, p. x. 11 Ibid.

12 Powell, p. 98.

13 Powell, p. 113.

14 Korero, 27 maart 1944, p. 5.

15 Smith-Hughes, citaat, gesprek, 21-8-'90.

4 De dubbele invasie

1Fletcher, gesprek, 20-5-'90.

2 cigs to S of S for War, 7-3-'41, geciteerd in Connell, p. 352.

3 Bright, History of the Northumberland Hussars Yeomanry, p. 39.

4 Army Quarterly and Defence Journal, april 1990.

5 Schmidt, Hitler's Interpreter, p. 223.

6 Churchill, 30-3-'41 to Acting pm of Australia, Churchill, The Grand Alliance, p. 143.

7 Ultra signal ol 51 pro defe 3/891.

8Papagos, p. 363.

9 Bright, p. 41.

10 Hart-Davis, p. 243.

11 Hobson, 'The Episode in Greece'.

12 Hobson, mededeling aan auteur, 19-10-'90.

13 De Winton, gesprek, 28-9-'90.

14 Peter Norton, brief, 25-6-'91.

15 De Winton, gesprek, 28-9-'90.

16 Ibid.

17 Norman, gesprek, 20-3-'90.

18 Hunt, gesprek, 11-4-'90.

19 Hobson, 'Episode in Greece'.

20 Wilson, p. 80.

21 List, Von Serbien bis Kreta, p. 96. 22 Wilson, p. 95.

23 Wisdom, p. 199.

24 Hollingworth, p. 115.

25 Bright, p. 64.

26 Stephanides, Climax in Crete, p. 17.

5 De Egeische Zee over

1 Stephanides, p. 16.

2Hobson, 'Episode in Greece'.

3 Leigh Fermor, gesprek, 13-2-'90.

4 Lee, The Royal House of Greece, p. 90.

5 Stephanides, p. 22.

6Hadjipateras en Fafalios, Crete 1941, pp. 31-2.

7 Churchill, geciteerd in Coats, p. 102.

8Blunts dagboek, geciteerd in Mott-Radclyffe, p. 86.

9Household, p. 132.

ii de slag om kreta

6 'Een tweede Scapa'

1Cox, A Tale of Two Battles, pp. 16-17.

2 Smith-Hughes, gesprek, 20-8-'90.

3Wisdom, p. 197.

4 Brief van Edward Hodgkin.

5Mott-Radclyffe, gesprek, 5-4-'90.

6Cox, p. 31.

7Pumphrey, gesprek, 19-2-'90.

8Caccia, gesprek, 21-3-'90.

9 Ibid.

10 Wilkinson, gesprek, 20-2-'90.

11 Hammond, gesprek, 1-3-'90.

12 Cox, gesprek, 25-4-'90.

13 Korero, 27 maart 1944, p. 5.

14 Cox, p. 63.

15 Churchill, Their Finest Hour, p. 476.

16 Rapport van Inter-Services Committee on Operations in Crete, pro wo 106 (3126). 17 C.J. Hamson, Liber in Vinculis, p. 26.

18 In: Memorandum: the German Command Concerning the Attitudes of the Civilian Population in Crete towards the German Armed Forces and the Reaction of These, para. 5, Canea, 18 december 1942.

19 Geciteerd in Powell, p. 113.

7'De speerpunt van de Duitse lans'

1Germany, Auswartiges Amt, Documents on German Foreign Policy, Serie d, Vol. xi, No. 242. Zie ook Ciano, Diplomatic Papers, p. 400.

2Farrar-Hockley, Student, p. 115.

3Creveld, Hitler's Strategy 1940-1941, p. 168.

4 dgfp, d, Vol. xii, No. 403. Zie ook Fuhrerorder No. 29 van 17 mei 1941, dgfp, d, Vol. xii, No. 536.

5Heydte, Daedalus Returned, p. 21.

6Heydte, p. 25.

7Poppel, Heaven and Hell, p. 9.

8 Leigh Fermor, p. 197.

9Heydte, brief aan de auteur, 30-10-'90.

10 Poppel, p. 10.

11 Heydte, p. 35.

12 Heydte, p. 37.

13 Student, in Kommando, geciteerd in Stewart, The Struggle for Crete, p. 89. 14 'Military and Geographical Description of Greece', p. 84, 31 maart 1941, geciteerd in Memorandum, 18 december 1942.

15 Heydte, pp. 39, 40.

16 Emrich, niet-gepubliceerde nieuwsbrief.

8'Zeer geheime bronnen'

1Geciteerd in Singleton-Gates, General Lord Freyberg vc, p. 25.

2Geciteerd in Singleton-Gates, p. 26.

3 Churchill, The Grand Alliance, p. 242.

4 Stevens, Freyberg vc, p. 41.

5Coats, p. 74.

6Jacob, gesprek, 10-4-'90.

7 Churchill, The Grand Alliance, p. 241.

8 Channon, The Diaries of Chips Channon, p. 362.

9Wilson, p. 102.

10 Geciteerd in Davin, p. 40.

11 Wilkinson, een rapport aan Gubbins, 29 May 1941.

12 J.W. Clayton van A Troop 23rd Lt. aa Battery, brief aan de auteur, 15-8-'90. 13 Churchill, geciteerd in The Grand Alliance, p. 243.

14 Wavell, pro prem 3/109.

15 Churchill, The Grand Alliance, p. 245.

16 Coats, p. 102.

17 Churchill, geciteerd in The Grand Alliance, p. 246.

18 OL 2166, pro defe 3/894.

19 Chiefs of Staff to Cs-in-C, No. 98, pro prem 3/109.

20 Dorman-Smith, geciteerd in Greacem, Chink, p. 177.

21 Freyberg, geciteerd in Connell, p. 454.

22 jic report 27-4-'41, pro prem 3/109.

23 Churchill, The Grand Alliance, p. 246.

24 Freyberg, geciteerd in Stewart, p. 108.

25 Gevechtsbericht xi fi. Korps - Einsatz Kreta, in archieven Freiburg, geciteerd in Mabire, La Crete, p. 32.

26 Freyberg, comment on draft of Churchill, Davin papers, geciteerd in Stewart, p. 128. 27 De Courcy, History of the Welch Regiment.

28 Freyberg, comment on draft of Official nzHistory, Davin papers, geciteerd in Stewart, p. 128.

29 Kippenberger, Infantry Brigadier, p. 49.

30 Powell, geciteerd, p. 111.

31 Woodhouse, Something Ventured, p. 18.

32 Smith-Hughes, gesprek, 26-8-'90.

33 Hammond, gesprek, 1-3-'90.

34 Davin, geciteerd, p. 100.

35 Stewart, p. 135.

36 Freyberg, geciteerd in Churchill, The Grand Alliance, p. 250.

37 Cox, p. 33.

38 Cox, p. 67.

9 'Een mooie gelegenheid om te doden'. 20 mei

1Farrar-Hockley, p. 91.

2 Leutnant Genz, Der Zweite Weltkrieg, Vol. 29, geciteerd in Hadjipateras en Fafalios, p. 46.

3 22nd Bn. oorlogsdagboek, pro wo 179/735.

4 Ibid.

5Henderson, geciteerd, 22 Battalion, p. 41.

6Hadjipateras en Fafalios, p. 13.

7Woodhouse, Something Ventured, p. 13.

8 Astley, p. 76.

9Hunt, geciteerd, p. 39.

10 Davin, p. 100.

11 Kippenberger, p. 50.

12 Kippenberger, p. 52.

13 Kippenberger, p. 50.

14 Kippenberger, p. 52.

15 Fletcher, brief naar huis.

16 Kippenberger, p. 55.

17 Kippenberger, p. 56.

18 Farran, Winged Dagger, p. 87.

19 Farran, p. 90.

20 Farran, p. 91.

21 Davin, p. 145.

22 In: Memorandum, Canea, 1942. 23 Hollenden, gesprek, 13-6-'90. 24 List, p. 141.

10 Maleme en de Gevangenisvallei. 20 mei

1 Davin, p. 99.

2 Davin, p. 110.

3 In: Memorandum, Canea, 1942.

4 Betts, gesprek, 20-5-'90.

11 Man tegen man in Rethymnon en Iraklion. 20 mei

1 Kippel, p. 34.

2Sandover, gesprek, 12-10-'90.

3Fergusson, The Black Watch and the King's Enemies, p. 79.

4 Bolitho, The Galloping Third, p. 264.

5Fergusson, p. 81.

6Fergusson, pp. 81-2.

7 In: Memorandum, Canea, 1942.

8 C.J. Hamson, p. 105.

9 pro prem 3/109.

12 Eerste nacht en tweede dag. 20 en 21 mei

1 Churchill, geciteerd, The Grand Alliance, p. 254.

2 nz Division War Diary, geciteerd in Davin, p. 134.

3 Stewart, geciteerd in Singleton-Gates, p. 162.

4Heydte, p. 110-112.

5 Kapitein Anderson, geciteerd in Davin, pp. 188-9.

6 Dyer, geciteerd in Davin, p. 90.

7Cox, p. 80-81.

8 Davin, p. 194.

13 'De invasie vanuit zee'. De nacht van 21 op 22 mei

1Cox, p. 81.

2 nz Division War Diary, geciteerd in Stewart, p. 278.

3Freyberg, geciteerd in Stewart, p. 309.

4Harmeling, p. 24, geciteerd in Stewart, p. 88.

5 Stitt, Under Cunningham's Command, p. 146.

6 Barratt, gesprek, 13-8-'90. Zie ook Alfred M. de Zayas, The Wehrmacht War Crimes Bureau, p. 254-256.

8 Ibid.

9Cox, p. 83.

10 Lindsay, History of the Sherwood Rangers, p. 22.

14 Rampspoed te land en ter zee. 22 mei

1 Long, Australian War History - Greece, Crete and Syria, p. 235.

2Farran, p. 94.

3Gentry, geciteerd in Davin, p. 197.

4Farran, p. 94.

5 Upham, geciteerd in Davin, p. 216.

6 nz Division War Diary, geciteerd in Davin, p. 229.

7Rawlings, Cunningham dispatch, para. 31.

8Coats, p. 107.

9Caccia, gesprek, 14-3-'90.

10 Queen Frederica, brief 30 mei, A Measure of Understanding, p. 43. 11 Heydte, p. 119.

12 Kidson, Petrol Company, p. 124.

13 Farran, p. 94.

14 Heydte, p. 120.

15 Kippenberger, p. 59.

16 Geciteerd in Davin, p. 234.

17 Kippenberger, p. 59.

18 Geciteerd in Davin, p. 235.

19 Emrich, niet-gepubliceerde nieuwsbrief.

16 De slag om Galatas. 23-25 mei

1 Thomas, Dare to be Free, p. 14.

2 Kippenberger, p. 60.

3 Kippenberger, p. 61.

4Heydte, p. 19.

5 Stephanides, p. 100.

6Heydte, p. 143.

7 Kippenberger, p. 63.

8 Kippenberger, p. 64.

9 Thomas, p. 19.

10 Kippenberger, p. 66.

11 Thomas, p. 21.

12 Forrester, gesprek, 4-10-'90. 13 Ibid.

14 Thomas, p. 22.

15 Kippenberger, p. 67.

16 Kippenberger, p. 69.

17 De Commando's van Laycock en de Reserve-eenheid. 26 en 27 mei

1Wilkinson, rapport aan Gubbins, 29 May 1941.

2Wilkinson, gesprek, 20-2-'90.

3Waugh, The Diaries of Evelyn Waugh, p. 494.

4Waugh, p. 488.

5Waugh, p. 491.

6Waugh, p. 495.

7 Laycock, schriftelijke mededeling, pro defe 2/699 xc/a/60340.

8Waugh, p. 498.

9Graham, Cretan Crazy Week, archief van Middle East Commando Historical Research Group (mechrg).

10 Laycock, schriftelijke mededeling.

11 Ibid.

12 Heydte, p. 146.

13 Waugh, p. 500.

14 Waugh, p. 501.

15 Tanner, gesprek, 2-12-'90.

16 Graham, Cretan Crazy Week.

18 Ten zuiden van de baai van Souda. 28-30 mei

1 Stephanides, p. 122.

2Woodhouse, Something Ventured, p. 14.

3 Kippenberger, p. 71.

4Tanner, gesprek, 2-12-'90.

5 The Account of Sergeant Charles Stewart who was himself taken prisoner at Crete, mechrg.

6Sergeant Stewart, ibid.

7 Kippenberger, p. 71.

8Fergusson, p. 86.

9Hollenden, gesprek, 13-6-'90.

10 Sheffield, The York and Lancaster Regiment, p. 84.

11 Underhill, The Royal Leicestershire Regiment, p. 53.

12 Fergusson, p. 88.

13 Collins van het 7de Cruiser Squadron, pro prem 3/109.

14 C.J. Hamson, p. 121.

15 Vijfde Mountain Division War Diary, geciteerd in Davin, p. 392.

16 Long, p. 274.

17 Sandover, brief aan de auteur, 2-10-'90.

19 De overgave. 31 mei en 1 juni

1 Stephanides, p. 137.

2 Long, geciteerd, p. 299.

4Hargest, geciteerd in Long, p. 304.

5 Kippenberger, p. 75.

6 Kippenberger, p. 76.

7Cox, p. 105.

8Forrester, gesprek, 4-10-'90.

9 Kippenberger, p. 77.

10 Hunt, p. 46.

11 Hamson, p. 127.

12 geciteerd in Davin, p. 438.

13 Waugh, p. 507.

14 pro wo 218/166.

15 Graham, Cretan Crazy Week.

16 Graham, brief van 9 juni 1976 aan Michael Davie, redacteur van The Diaries of Evelyn Waugh.

17 Waugh, p. 509.

18 Graham, Cretan Crazy Week.

19 pro wo 218/166.

20 Tanner, gesprek, 2-12-'90.

21 Graham, brief aan Davie.

22 Laycock, pro defe 2/699.

23 The Letters of Ann Fleming (red. Mark Amory), p. 155.

24 Waugh, The Diaries of Evelyn Waugh, 6 juli 1955, p. 728.

25 Geciteerd in Long, p. 307.

26 Geciteerd in Messenger, The Middle East Commandos, p. 93.

27 Geciteerd in Long, p. 307.

28 Hildyard, dagboek.

20 Cairo en Londen

1Forrester, gesprek, 4-10-'90.

2 Eccles, By Safe Hand, p. 274.

3 Killearn Diaries, 29 mei 1941, St Antony's College, Oxford.

4 Lee, p. 111.

5Wilkinson, gesprek, 20-2-'90.

6 Churchill, 14 juni 1941, pro prem 3/109.

7Farrar-Hockley, p. 101.

8Poppel, p. 67.

9 In: Memorandum, Canea, 1942.

10 De Winton, gesprek, 28-9-'90.

11 Laycock, pro defe 2/699.

12 C.J. Hamson, p. 12.

iii het verzet

21 Represailles, onderduik en verzet

1Mabire, La Crete, p. 449.

2Zayas, The Wehrmacht War Crimes Bureau, p. 155.

3Generaal Student, Dagorder 31-5-'41, in: Memorandum, Chania 1942.

4 pro fo 371/28885, in: Zayas, p. 99.

5 Ibid.

6Powell, p. 164.

7 Psychoundakis, The Cretan Runner, p. 37.

8Sandover, mondelinge mededeling, 27-6-'90.

9 Stockbridge, mondelinge mededeling, 27-6-'90.

10 Smith-Hughes, mondelinge mededeling, 20-8-'90.

11 Rendel, Appointment in Crete, p. 25.

12 Powell, p. 115.

13 Powell, p. 159.

14 Fraser, mondelinge mededeling, 12-6-'90.

15 Leigh Fermor, schriftelijke mededeling, 28-8-'90.

16 Powell, p. 159.

17 Stockbridge, schriftelijke mededeling, 20-8-'90.

22 In het veld

1Woodhouse, Something Ventured, p. 28.

2 Diaries of Lord Killearn, 24 maart 1941.

3 Smith Hughes, mondelinge mededeling, 20-8-'90.

4War Cabinet Defence Committee (Operations) soe Operations in Europe: Aantekening van de minister van Economische Oorlogvoering do (44) 2, 11 januari 1944.

5 Stockbridge, mondelinge mededeling, 27-6-'90.

6Ward, mondelinge mededeling, 28-5-'90.

7Rendel, p. 18.

8Ward, mondelinge mededeling, 28-5-'90.

9Woodhouse, Apple of Discord, p. 45. Zie ook: Denys Hamson, We fell among Greeks, p. 149.

10 Rendel, p. 22.

11 Rendel, p. 27.

12 Rendel, p. 57.

13 John Pendlebury, geciteerd in Hammond en Dunbabin, p. 47.

14 Stanley, mondelinge mededeling, 24-7-'90.

15 Fielding, The Stronghold, p. 28.

16 Psychoundakis, p. 87.

17 Verney, mondelijke mededeling, 17-7-'90.

23 De Duitsers op het hoogtepunt van hun macht

1Pitt, Special Boat Squadron, p. 32.

2Fielding, Hide and Seek, p. 79.

3Woodhouse, Something Ventured, p. 8.

4 Sweet-Escott, Baker Street Irregular, p. 73.

5 Leigh Fermor, schriftelijke mededeling, 28-8-'90.

6 Psychoundakis, mondelinge mededeling, 24-5-'90.

7Manoussakis, mondelinge mededeling, 26-5-'90.

8Memorandum, Chania, 1942.

24 Het jaar van de ommekeer

1 Leigh Fermor, schriftelijke mededeling, 26-7-'90.

2 Stanley, mondelinge mededeling, 24-7-'90.

3Hammond, Venture into Greece, p. 124.

4Fraser, mondelinge mededeling, 12-6-'90.

5 Stockbridge, mondelinge mededeling, 27-6-'90.

6Rendel, p. 18.

7 Psychoundakis, mondelinge mededeling, 24-5-'90.

25 De Italiaanse wapenstilstand

1 Deakin, The Brutal Friendship, p. 183.

2 Leigh Fermor, mondelinge mededeling, 26-7-'90.

3 Churchill, Closing the Ring, p. 168.

4 Churchill, op. cit., p. 167.

5 Churchill, op. cit., p. 102.

6 Leigh Fermor, schriftelijke mededeling, 14-9-'90.

7 Leigh Fermor, schriftelijke mededeling, 12-10-'90.

8Geciteerd in Hadjipateras and Fafalios, p. 300.

9Cooper, Cairo in the War, p. 271.

10 Woodhouse, Something Ventured, p. 8.

11 Manoussakis, mondelinge mededeling, 29-9-'90. 12 Ciclitira, mondelinge mededeling, 26-6-'90.

26 De ontvoering van generaal Kreipe

1Moss, Ill Met by Moonlight, p. 39.

2 Akoumianakis, mondelinge mededeling, 22-5-'90.

3Paratiritis, vrijdag 5 mei 1944.

4Tekst verklaring van de gemeenteraad van Iraklio, 15-2-'48, met dank aan Mikis Akoumianakis.

5Manoussakis, mondelinge mededeling, 26-5-'90.

6 Dunbabin, Final Report, p. 45.

27 De Duitsers trekken zich terug

1Fraser, mondelinge mededeling, 12-6-'90.

2 Lodwick, The Filibusters, p. 174.

3Moss, A War of Shadows, p. 46.

4Kokonas, The German Occupation of Crete, p. 339.

5Verney, mondelinge mededeling, 17-7-'90.

6Manoussakis, mondelinge mededeling, 26-5-'90.

7Verney, mondelinge mededeling, 17-7-'90.

8Rendel, p. 223.

9Manoussakis, mondelinge mededeling, 26-5-'90 en Verney, 17-7-'90. 10 Psychoundakis, p. 232.

28 De laatste dagen van de bezetting

1 Psychoundakis, pp. 225-6.

2Seferis, A Political Diary,Athene 1979, p. 269, geciteerd in Papastratis, British Policy Towards Greece During the Second World War, p. 204.

3 Sweet-Escott (ooggetuige van het gebeuren), p. 226.

4Grambas, 'The Greek Communist Party 1941-1945: The Internal Debate on Seizing Power', in: Sarafis, Background to Contemporary Greece, Vol. ii, p. 194.

5 Stanley, mondelinge mededeling, 4-7-'90.

6 Ciclitira, mondelinge mededeling, 26-6-'90.

7 Scott Daniell, Regimental History of the Royal Hampshire Regiment, p. 207.

8 Leigh Fermor, mondelinge mededeling, 26-7-'90.

9Gereconstrueerde dialoog, Psychoundakis, mondelinge mededeling, 24-5-'90. gepubliceerde bronnen

[Plaats van uitgave is Londen, tenzij anders vermeld]

Bennett, Ralph, Ultra in the Mediterranean,Hamish Hamilton, 1989

Bitzes, John, Greece in World War ii,Sunflower University Press, Kansas, 1989 Bolitho, Hector, The Galloping Third,John Murray, 1963

Bright, Joan, History of the Northumberland Hussars Yeomanry, 1924-1949,Mawson, Swan &

Morgan, Newcastle-upon-Tyne, 1949

Britton, James, Record and Recall, Lightfoot, 1988

Carlton, D., Anthony Eden, Allen Lane, 1981

Churchill, Winston S., The Second World War: Their Finest Hour (dl. ii), Grand Alliance

(dl. iii), Closing the Ring(dl. v), Cassell, 1949, 1950 en 1952

Ciano, Galeazzo, Ciano's Diplomatic Papers, Odhams, 1948

Clark, Alan, The Fall of Crete,Blond, 1962

Coats, Peter, Of Generals and Garden,Weidenfeld & Nicolson, 1976

Connell, John, Wavell,Collins, 1964

Cooper, Artemis, Cairo in the War,Hamish Hamilton, 1989

Cox, Geoffrey, A Tale of Two Battles,William Kimber, 1987

Davin, D., Crete, Official History of New Zealand in the Second World War 1939-1945, War

History Branch, Wellington nz, en oup, 1953

Deakin, F.W., The Brutal Friendship,Weidenfeld & Nicolson, 1962

De Belot, R., The Struggle for the Mediterranean 1939-45, Princeton, 1951

De Courcy, J., The History of the Welch Regiment 1919-1951,Western Mail & Echo, Cardiff, 1952 De Guingand, Major-General Sir Francis, Operation Victory,Hodder, 1947 -, Generals at War, Hodder, 1964

Duitsland, Auswartiges Amt, Documents on German Foreign Policy 1918-1945, Serie D, dl. xi,

hmso , 1961 en dl. xii, hmso, 1962

Eccles, David, By Safe Hand, Bodley Head, 1983

Elliott, Murray, Vasili - the Lion of Crete, Stanley Paul, 1987

Farran, Roy, Winged Dagger,Collins, 1948

Farrar-Hockley, General Sir Antony, Student, Ballantine, New York, 1973 Fergusson, The Black Watch and the King's Enemies,Collins, 1950

Fielding, Xan, The Stronghold,Secker, 1953

-, Hide and Seek, Secker, 1954

Fleming, Ann (red. Mark Amory), The Letters of Ann Fleming,Collins, 1985 Forgeat, Raymond, Les Parachutistes de la France Libre,Vincennes, 1990

Greacen, Lavinia, Chink: A Biography,Macmillan, 1989

Hadjipateras, C., en Fafalios, M., Crete 1941, Efstathiadis, Athene, 1989

Halder, Generaloberst F., Kriegstagebuch,dl. ii, Kohlhammer, Stuttgart, 1963 Hammond, Nicholas en Dunbabin, T.J., John Pendlebury in Crete, uitgave in eigen beheer,

Cambridge, 1948

Hammond, N.G.L., Venture into Greece, Kimber, 1983

Hamson, C.J., Liber in Vinculis,Trinity College, Cambridge, 1989

Hamson, Denys, We Fell Among Greeks,Cape, 1946

Handel, Michael I., 'Intelligente and Military Operations', in Intelligence and National

Security Journal, dl. 5, nr. 2, april 1990

Hart, Captain Basil Liddell, The Other Side of the Hill,Cassell, 1951

Hart-Davis, Duff, Peter Fleming,Cape, 1974

Henderson, Jim, 22 Battalion, Official History of New Zealand in the Second World War

1939-1945, War History Branch, Wellington nz, 1958.

Heydte, Freiherr E. von der, Daedalus Returned,Hutchinson, 1958

Hinsley, F.H., British Intelligence in the Second World War,dl. i, hmso, 1981 Hobson, Brigadier R.W., 'The Episode in Greece', Army Quarterly and Defence Journal,april

1990

Holland, Jeffrey, The Aegean Mission,Greenwood Press, 1989

Hollingworth, Clare, Front Line,Cape, 1990

Household, Geoffrey, Against the Wind,Michael Joseph, 1958

Hunt, David, A Don at War,William Kimber, 1966

Kaloudis, Pantelis, Sprung uber Kreta, Druffel Verlag, Munchen, 1981

Kidson, A.C., Petrol Company, Official History of New Zealand in the Second World War

1939-1945, War History Branch, Wellington NZ, 1961

Kippenberger, Major General Sir Howard, Infantry Brigadier,oup, 1949

Kiriakopolous, G.C., Ten Days to Destiny,Franklin Watts, New York, 1985

Kokonas, N.A., The German Occupation of Crete, from the Archives of Colonel Christos Tsiphakis,Rethymno, 1989

Kurowski, Franz, Der Kampf um Kreta,Moewig, Munchen, 1988

Lee, Air Marshal Arthur Gould, The Royal House of Greece,Ward Lock, 1950 -, Special Duties, Ward Lock, 1947

Leigh Fermor, Patrick, A Time of Gifts,John Murray, 1977

Lindsay, T.M., The Sherwood Rangers,Burrup, 1952

List, Generalfeldmarschall, Von Serbien Bis Kreta, Erinnerungen vom Feldzug, Aspioti, Athene, 1942

Llewellyn, Peter, Joumey Towards Christmas, Official History of New Zealand in the Second World War 1939-1945, War History Branch, Wellington nz, 1949

Lodwick, John, The Filibusters,Methuen, 1947

Long, Gavin, Australian War History - Greece, Crete and Syria, Australian War Memorial, Canberra, 1953

Mabire, Jean, La Crete - Tombeau des Paras, Presses de la Cite, Parijs, 1982 Mack Smith, Denis, Mussolini,Weidenfeld & Nicolson, 1981

Messenger, Charles, The Middle East Commandos,William Kimber, 1988 Michaelopolos, Andre, Greek Fire,Michael Joseph, 1943

Moss, W.S., Ill Met By Moonlight,Harrap, 1950

-, A War of Shadows, Boardman, 1952

Mott-Radclyffe, Sir Charles, Foreign Body in the Eye,William Kimber, 1975 Papagos, General Alexander, The Battle of Greece, Scaczikis Alpha, Athene, 1949 Papastratis, Procopis, British Policy Towards Greece During the Second World War, Cambridge, 1984

Pitt Barrie, The Crucible of War,dl. i, Macmillan, 1986

-, Special Boat Squadron, Century, 1983

Playfair, Major General I.S.O., History of the Second World War: The Mediterranean and the Middle East,dl. i, hmso, 1954, dl. ii, hmso, 1956

Poppel, Martin, Heaven and Hell, Spellmount, Tunbridge Wells, 1988

Powell, Dilys, The Villa Ariadne,Hodder & Stoughton, 1974

Psychoundakis, George, The Cretan Runner,John Murray, 1955

Rendel, A.M., Appointment in Crete,Wingate, 1953

Sarafis, M. (red.), Background to Contemporary Greece,dl. ien ii, Merlin, 1990

Sarafis, S., ELAS - Greek Resistance Army,Merlin, 1980

Schmidt, Paul, Hitler's Interpreter,Heinemann, 1951

Scott Daniell, D., Regimental History of the Royal Hampshire Regiment,dl. iii, Gale & Polden, Aldershot, 1955

Sheffield, Major O.F., The York and Lancaster Regiment, 1919-1953, Gale & Polden, Aldershot, 1953

Singleton-Gates, Peter, General Lord Freyberg vc,Michael Joseph, 1963

Smith, Major General A.C. (red.), The German Campaign in the Balkans,Superintendent of Documents, Washington dc, 1953

Stephanides, Theodore, Climax in Crete,Faber & Faber, 1946

Stevens, Major General W.G., Freyberg vc,Wellington nz, 1965

Stewart, Ian, The Struggle for Crete,oup, 1955

Stitt, Commander George, Under Cunningham's Command, Allen & Unwin, 1944

Stout, T., New Zealand Medical Services, Official History of New Zealand in the Second World War 1939-1945, War History Branch, Wellington nz, 1956

Sweet-Escott, Bickham, Baker Street Irregular,Methuen, 1965

Thomas, W.B., Dare to be Free, Allan Wingate, 1951

Tsivimonakis, E.M., The National Resistance in the Nome of Rethymno, 1941-1944, Estia, Athene, 1985

Underhill, Brigadier W.E., The Royal Leicestershire Regiment,South Wigston, 1958

Van Creveld, Martin, Hitler's Strategy, the Balkan Clue,cup, Cambridge, 1973

Vrba, Leopold, Kreta - Invasion auf Flugeln,Moewig, Rastatt, 1985

Waugh, Evelyn (red. Michael Davie), The Diaries of Evelyn Waugh, Penguin, Harmondsworth, 1976

-, Officers and Gentlemen, Chapman & Hall, 1955

Wilson, Field Marshal Henry Maitland, Eight Years Overseas,Hutchinson, 1950 Wisdom, T.H., Wings over Olympus, Allen & Unwin, 1952

Woodhouse C.M., Apple of Discord,Hutchinson, 1948

-, Something Ventured,Granada, 1982

Zayas, Alfred M. de, The Wehrmacht War Crimes Bureau, 1939-1945, University of Nebraska Press, 1990

Zotos, Stephanos, Greece - The Struggle for Freedom,New York, Crowell, 1967

ongepubliceerde bronnen

Verslagen, dagboeken en brieven uit privearchieven Public Record Office adm 1/11056, 202 defe 2/ 711 defe 3/ 686, 687, 891 en 894

prem 3/ 109

wo 169/ 914, 915, 919, 923, 1334A, 1500, 1736 en 1751 wo 179/ 723, 724, 721, 732, 733, 734, 735, 736 en 746 wo 201 en 202

Imperial War Museum

Middle East Commando Historical Research Group National Army Museum

War Museum, Athene

met dank aan

Het fragment uit generaal Wavell's gedicht 'The Jug' is overgenomen met toestemming van de mede-eigenaars van de Wavell papers. Overheidsstukken in het rijksarchief zijn opgenomen met toestemming van de staatsdrukkerij.

gesprekken en correspondentie

l De val van Griekenland

Lord Caccia gcmg, gcvo (eerste secretaris van Britse legatie, Athene); Sir Geoffrey Cox cbe (Nieuw-Zeelandse Divisie); majoor G.W.F. de Winton (Middlesex Yeomanry en hoofdkwartier 1ste Pantserbrigade); sergeant R. Fletcher (Nieuw-Zeelandse Divisie); generaal-majoor M. Forrester cb, cbe, dso, mc (Queen's Regiment en Britse militaire missie); professor Nicholas Hammond cbe, dso, fba, dl (mi(r)); brigadegeneraal R.W. Hobson cbe (brigademajoor van de 1ste Pantserbrigade); Sir David Hunt kcmg, obe (Regiment van Wales, inlichtingendienst Britse luchtmacht in Griekenland); majoor Patrick Leigh Fermor dso, obe (inlichtingendienst van Britse militaire missie); luitenant-kolonel Guy May (huzaren van Northumberland en hoofdkwartier W-Force); Sir Charles Mott-Radclyffe dl (Rifle Brigade en Britse militaire missie); luitenant-kolonel Mark Norman cbe (Hertfordshire Yeomanry en Missie Yak); luitenant-kolonel John Pumphrey mbe, td (huzaren van Northumberland); brigadegeneraal Ray Sandover dso (11de Australische infanteriebataljon).

ll De slag om Kreta

Miki Akoumianakis; Tom Barratt (hms Dido); Tom Bevan (Regiment van Wales); R.B. Brown (rfa Olna); Lord Caccia; Evangelos Christou (Iraklion); marinier J.W. Clayton (mnbdo); Horace Cowley (hms Kos); Sir Geoffrey Cox (hq Creforce); Alexander Dow (Black Watch); Gefreiter Gottfried Emrich (3de Parachutistenregiment); sergeant Ron Fletcher (19de Bataljon, Nieuw-Zeelandse Divisie); generaal-majoor Michael Forrester (Britse militaire missie); Vassilios Fourakis; Alfred Gotts (Royal Artillery en 'Royal Perivolians'); Professor Nicholas Hammond (so2 en hms Dolphin); professor baron Von der Heydte (3de Parachutistenregiment); kapitein Myles Hildyard (Sherwood Rangers Yeomanry); Lord Hollenden [Lt Gordon Hope-Morley] (Black Watch en hoofdkwartier 14de Infanteriebrigade); Sir David Hunt (Regiment van Wales en inlichtingendienst hq Creforce); F.M. Hutton (hms Glenroy en Thurland Castle); luitenant-generaal Sir Ian Jacob gbe, cb, dl (militair secretaris-generaal van oorlogskabinet); Manlis Kougoumtzakis; majoor Patrick Leigh Fermor (hoofdkwartier 14de Infanteriebrigade); Clifford Pass (Regiment van Wales); luitenant-kolonel John Pumphrey (Huzaren van Northumberland); brigadegeneraal Ray Sandover dso (11de Australische infanteriebataljon); majoor J. Smith-Hughes obe (rasc); K. Stalder (ramc); Norman Swift (Leicestershire Regiment); dr. R.E.S. Tanner (Layforce); Eleutheris Tsinakis; Sir Peter Wilkinson kcmg, dso, obe (Royal Fusiliers en soe).

lll Het verzet

Miki Akoumianakis; majoor Dennis Ciclitira (Staffordshire Regiment en soe); majoor Xan Fielding dso (Cyprus Regiment en soe); kapitein Hugh Fraser (7de Regiment Huzaren en soe); The Earl Jellicoe pc, dso, mc(sasen sbs); majoor Patrick Leigh Fermor (inlichtingendienst en soe); Manoussos Manoussakis; George Psychoundakis; majoor Jack Smith-Hughes (rasc en soe); Niko Souris; kapitein John Stanley mc (Soedanese defensiemacht en isld); kapitein Ralph Stockbridge mc en Bar (Field Security en isld); majoor Stephen Verney mbe (raoc enpwe); majoor Michael Ward (Green Howards en soeCairo).

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

Abrahams, Harold 14

Agathangelos, Abbot 246, 250

Agia Galini 298

Agia Marina 94

Agia Pareskevi 320

Agia Roumeli 176

Agiagevangenis 121

Agiavallei zieGevangenisvallei

Agios Nikolaos 339

Akoumianakis, Manolakis 185, 336 Akoumianakis, Mikis 186, 296, 300, 315;

en de zaak Kreipe 315-323, 336

Akrotiri (schiereiland) 69, 77, 103; zweefvliegtuigen 113, 117, 206, 335

Albanie 15, 17; bombardementen 18; Grieks leger in 21, 23, 43

Albiac, generaal-majoor sir J. d' 17

Alevizakis, priester John 282, 353

Alexandrie 14, 35, 84, 200, 216, 224, 229, 237, 259

Aliakmonlinie 28-30, 40, 41, 44, 45

Alikianou 134

Alones 282

Altmann, kapitein 113, 117, 118

Amarivallei 256, 288, 319, 323; verAmarivallei 256, 288, 319, 323; ver 332

Andrae, generaal Waldemar 246, 247, 279, 313, 358

279, 313, 358

133, 152-155, 159

Androulakis, Giannis 296

Ankara 29

Anogia 261, 274, 289, 318, 319, 326, 331 Apokoronas 282, 345, 346

Apostoli 332, 333

Archanes 247, 315, 316

Argos 59, 60

Argyroupoli 275

Ariadne, Villa 35; koning Georgios in 72; als militair hospitaal 185, 315-318; Duitse overgave 354

Aris (Velouchiotis) 348

Arkadi, klooster van 327; bijeenkomst in 331, 335, 336

Armeni 326, 330

Asi Gonia 248, 250, 254, 274, 282, 291, 311, 312, 322, 331, 346, 352

Askifou 210, 211, 220-222, 246, 275, 281

Athanassakis, Elias: en de zaak Kreipe 316-323

316-323

51, 59, 90; begin van Griekse burgeroorlog 339, 349

Badoglio, maarschalk P. 300

Bakardzis, kolonel E. 56

Bandouvas, Giannis 327

Bandouvas, Manolis 107, 186, 253, 285,

Bandouvas, Manolis 107, 186, 253, 285,

302; de bevrijding van Iraklion 336; en de dood van Bodias 357

Barbrook, majoor W. 37, 78, 79, 201, 211 Barge, kolonel 310, 353

Barker-Benfield, brigadegeneraal K.V. 310, 323, 327, 344

Barkham, kapitein G.G.A. 335, 341, 343, 354

Barnes, majoor R.C. 320, 322, 335 Barstow, Oliver 35, 63, 233

Bassett, kapitein B.I. 123, 179

Beamish, kapitein G.R. 99, 118

Beiroet 273, 274

Belgrado 42; bombardement van 43 Benthag, generaal 335, 340, 342, 352-354 Berge, commandant 271, 272

Beteinakis, kolonel 288, 302

Blamey, generaal sir Thomas 41, 49 Bletchley Park 23, 46, 99

Blucher, graaf Hans-Joachim von 85, 185 Blucher, graaf Leberecht von 85, 185 Blucher, graaf Wolfgang von 85, 146, 184, 185

Blunt, Doreen 55, 64

Blunt, kolonel Jasper 15, 18-20, 25, 30, 43, 55, 56, 63, 64, 75, 104; ontsnapping met de koning 128, 129, 176

Bodias, Giannis 298, 299, 306, 314; bevrijding van Iraklion 336; beschieting van 338; dood van 357

Borwick, kapitein M. 229, 230

Botokanis, Michalis 287

Bourdzalis, Athanasios 315-317; geexecuteerd wegens neerschieten Bodias 338 Bradley, sergeant J. (raf) 278, 279, 315 Brauchitsch, veldmaarschalk von 42 Brauer, generaal Bruno 83; commandant Parachutistenregiment in Iraklion 137, 138, 183, 184, 186, 188, 215, 244-247; wordt bevelhebber van 'Vesting' Kreta 279; zijn cliches 281; in Italiaanse barakken 297, 301; rechtszaak in Athene en executie 358; begrafenis op Kreta 359

Braun, majoor 120

Britten-Jones, mevrouw Joyce 54, 72 Brooke, sergeant Harry 298, 299 Bruce-Mitford, majoor Terence 80, 148, 335, 336, 344

Bulgarije: sluit zich aan bij Driemogendhedenpact 29

Burckhardt, kapitein 144-147

Burghley, lord 14

Burn, professor A.R. 54

Bury, luitenant Bob 322, 350

Caccia, Harold 18, 21, 28, 35, 37, 38, 54, 55, 63, 64, 75, 77, 78; ontsnapping met de koning 176, 233, 247

Caccia, Nancy 35, 55, 63, 64, 233

Callander, generaal-majoor sir Colin 354 Cammaerts, Francis 347

Campbell, kapitein T.C. 133, 154

Campbell, luitenant-commandant John

263

Campbell, luitenant-kolonel Ian 139-141,

170, 182, 183, 187, 204, 218, 219 Candia zieIraklion

Iraklion

298, 301-303

Carton de Wiart, generaal sir Adrian 34 Casson, kolonel Stanley 19, 39

Cator, luitenant-kolonel Harry 260 Chadzigrigorakis, Xenofon 334

Chalepa 77, 164, 206, 247, 279, 352, 353 Chanarakis, Gregoris: en de zaak Kreipe

315

Chania 70; als hoofdstad van Griekenland

72, 74, 75, 88; invasie van 163-165; luchtaanval op 192, 193, 206; overgave van 211; als hoofdkwartier van 'Vesting' Kreta 247; onder bezetting 248; begin van het verzet in 255; verzetsorganisatie

287; bevrijding van 355; ontwapening Duitse troepen 355

Channon, sir Henry 'Chips' 94, 238 Chappel, brigadegeneraal B.H. 103, 104,

106, 137, 142, 143, 145, 187, 188, 214, 216 Charrington, brigadecommandant Rollie

47, 48, 58

Churchill, Randolph 202, 237

Churchill, W.S. 21; en prins Paul van Joegoslavie 23-26, 31, 34, 64, 65; zijn afspraak met Freyberg 92-95; en de regespraak met Freyberg 92-95; en de rege 237; geruchten over een offensief 297; de 'percentageovereenkomst' met Stalin 348

Ciano, graaf 17

Ciclitira, majoor Dennis 311, 312, 322, 335; en de uitwisseling van gevangenen 342, 345; en de overgave van generaal Benthag 353-356

Coats, Peter 25, 98, 175, 235

Cohen, korporaal G.R. 334, 340, 341 Colvin, luitenant-kolonel F.B. 201, 207, 210, 226, 228, 229

commando's zieLayforce

Cox, Geoffrey 110, 152, 163, 168, 211, 221, 222

Creveld, professor Martin van 65, 84 Cumberlege, marineofficier Mike 79, 107, 108, 150, 216, 252, 263, 347 Cunningham, admiraal sir Andrew 21, 58, 98, 165-167, 200, 224, 263

Dajan, Mosje 37

Dalton, Hugh 257, 258

Damastas 329, 330

Daratsos 123, 124, 126, 134, 135, 178, 179,

200, 205

Deakin, sir William 294

Demertzi, Nicki 37, 59, 62, 71, 78, 211 Derna 263, 264

Derpa, majoor 124, 134, 179, 180

Dietrich, generaal Sepp 35, 50, 84

Digridis, majoor 351

Dill, generaal sir John 25, 26, 28-31, 41, 42 Dittmer, kolonel G. 198

Donitz, admiraal Karl 353

Doundoulakis, Giorgos 288

Drakakis, Markos 334

Dunbabin, luitenant-kolonel Tom 149,

250, 255, 256, 259, 262; zijn argwaan jegens kolonel Plevres 288; en de sbs- aanvallen van 1943 295; keert terug uit Egypte 300; krijgt te maken met Bandouvas en de Italianen 300, 302-304; en het vertrek van generaal Carta 301, 302; instructies aan Rendel 303, 304; promotie tot luitenant-kolonel 308; en de zaak Kreipe 319, 320, 323, 324; ontmoeting met kolonel Kelaidis en de eamin Melidoni 330; roept vergadering bijeen in klooster van Arkadi 331, 335, 336; en de executie van Bourdzalis 338-340, 342

Duncan, luitenant-kolonel A. 204, 205 Durrell, Lawrence 71, 72, 267

Durrell, Nancy 71, 72

Dyer, majoor H.G. 189

eam (Nationaal Bevrijdingsfront) 280, 286, 293; overleg in Melidoni 330

eam-elas 280, 284, 285; en de Overeenkomst Nationale Strijdgroepen 293, 309-311, 339

Eben-Emael 83, 116

Eccles, David 234

Eccles, Sybil 234

Eden, Anthony 25, 31, 32, 41, 257

edes (Griekse Nationale Republikeinse Liga) 293, 310, 314

elas (Nationaal Volksbevrijdingsleger) 280, 284, 293, 306, 310, 326, 327; en het 44ste Bataljon in Rethymno 332, 333; bevrijding van Iraklion 336-339; 5de Divisie 344, 345; strijd op het vasteland 349; strijd op Kreta 349-351, 355

eok (Nationale Organisatie van Kreta) 255, 280; pan-Kretenzische conferentie 286, 310, 311, 314, 326; bevrijding van Iraklion 336-339; op gespannen voet met elas349-351

Evans, sir Arthur 72, 185, 300, 354

Farran, luitenant Roy 125, 126, 171, 172, 178, 195-197

Ferrero, generaal 50

Fielding, majoor Xan: aankomst 254; ontmoeting met Skoulas en oprichting van de eok 255, 259, 260, 265, 267; problemen met kolonel Papadakis 274; rondvlucht met raf 276; keert terug met Arthur Reade 277, 278, 280; organiseert evacuatie van onderduikers 290, 291; en de Selino-strijdgroepen 292; problemen met generaal Mandakas 292, 293; wordt bevorderd tot majoor 308; organiseert ontmoeting tussen eamen eok 310; keert terug naar Cairo en wordt overgeplaatst naar soeFrankrijk 311; keert terug naar Kreta 347, 350

Fleming, Ann 229

Fleming, majoor Richard 106

Fleming, Peter 33-35, 37, 45, 53, 55, 56, 257

Fletcher, korporaal Ron 123

Florina 45

Forbes, luitenant-kolonel burggraaf 38, 55

Forrester, kapitein Michael 19, 20, 57, 62, 63, 106, 123, 179, 180, 222, 224, 234

Frandzeskalis, priester Stylianos 126, 194

Fraser, kapitein Hugh 325, 326, 335, 339, 340

Frederika, kroonprinses van Griekenland 54, 72, 178

Freyberg, generaal-majoor Bernard 41, 91, 92; carriere 92, 93; karakter 93, 94; angst voor invasie vanuit zee 98; en Ultra-informatie 99-104; en Griekse eenheden 105; inspectierondes 108; de ochtend van de invasie 117; evacuatie van de koning 128; seint naar Cairo 152; vreest aanval vanuit zee 162-164; kijkt naar de zeeslag 168; besluit om terug te trekken tot Calatas 181; evacuatie van Kreta 199; vertrek naar Sfakia 209; het verraad van Inglis 235, 236

de Witte Bergen 134, 175, 246, 278; oproep 299; de volksstemming 309

Gerakari 256, 280, 288, 296, 322, 331

Gericke, kapitein 86, 120, 152

Gevangenisvallei (Agiavallei) 121, 128; het mislukken van de tegenaanval 144, 170, 191, 194, 198, 199, 205

gezamenlijk inlichtingencomite 100

gezamenlijke planningstaf 20

Giamalakis, chirurg 338

Gibraltar: plan voor de invasie van (Operatie Felix) 17

Gieni Gave 328, 329

Giorgioupoli 76, 103, 134, 141, 162, 164, 170, 171, 203, 343, 345

Glembin, kapitein Herbert 343, 354

Glenconner, lord 276, 310

Glennie, schout-bij-nacht I.G. 166, 167, 177

Gorgopotamosbrug 262, 276

Goring, Hermann 82, 243

Gournes 146

Graham, brigademajoor Freddie 201, 210, 212, 226-229

Grande Bretagne, hotel 20, 51, 55, 90, 112, 157, 158

Granville, Christine 347

Grazzi, Emanuele 15

Griekenland: plan voor de invasie van (Operatie Marita) 17

Griekse burgeroorlog 238, 280

Griekse communisten ziekke

Grohmann, Sonderfuhrer Emil 354

Gubbins, majoor Colin 96

Guingand, generaal Freddie De 28, 29

Gyparis, luitenant-kolonel Pavlos 349 Gyparis, luitenant-kolonel Pavlos 349 125; gevechten op 21 en 22 mei 181; de slag om 189, 191, 193-195, 207, 214 Gambier-Parry, generaal-majoor M.D. 18 Gentry, kolonel W.G. 156, 171, 198

Genz, luitenant 113, 133, 135

George, prins van Griekenland 72 Georgios ii, koning van Griekenland 16, 20, 24, 54, 72, 73, 105; ontsnapping over Halder, generaal Franz 42, 82

Halkiadakis, George 252

Hammond, luitenant-kolonel Nicholas 13-15, 19, 35-37, 56, 59, 62, 78, 79, 107, 108, 150, 216, 261, 284

Hamson, Jack 80, 107, 148, 149, 186, 217, 225

Hargest, brigadegeneraal James 69, 70, 110, 111, 132, 133, 136, 152, 153, 155, 159, 173, 179, 209, 222, 223, 236

Harling, Operatie zie Gorgopotamosbrug

Hartmann, kapitein 274

Heidrich, kolonel 134, 136, 156, 158, 180, 181, 205

Heuvel 107 115, 120, 121, 124, 129, 131-134, 153, 154; de bezetting van 155, 158, 161

Heydte, kapitein baron von der 85, 86, 124, 135, 157, 194, 206, 358

Heywood, generaal-majoor T.G. 18, 19, 24, 25, 29, 56, 104, 176, 187

Hildyard, Myles 211, 223, 231, 233, 248

Hinton, sergeant 60

Hitler, Adolf 15, 17, 23, 42, 82-84, 89, 234, 236, 239; zijn obsessie met de Balkanflank 294

Hobson, brigademajoor Dick 41, 45, 58

Hollingworth, Clare 51

Hope-Morley, luitenant Gordon 106, 137

Household, Geoffrey 34, 38, 43

Houseman, kapitein John 319, 335

Huis met de Varens 78

Hulme, sergeant A.C. 209

Hunt, kolonel David 14, 15, 38, 55, 118, 168

Hutchinson, R.W. 72

Ierapetra 107, 108, 150, 218, 314, 339 Inglis, brigadegeneraal L.M. 57, 110, 156, 164, 165, 171, 191, 194, 195, 198, 203,

225, 235, 236

Internationale Brigade 231

Iraklion 13; het uitbreken van de oorlog

16; Pendlebury als viceconsul 35, 79, 81,

85, 89, 95, 103; de ochtend van 20 mei

137; gevechten in 147-149; luchtaanval op 186; evacuatie van Britse troepen

215-218, 235; sas-aanval op 271, 272; inlichtingendienst 288; voorbereiding van Duitse terugtrekking uit 331, 333; infiltratie van de stad 336; dag van de bevrijding 337; botsing tussen elasen Bandouvas 349, 350; berechting van collaborateurs 352

isld - Inter Services Liaison Department (mi6) 251, 258, 259, 262, 266, 270, 288, 291, 305, 351

Jellicoe, kapitein graaf 271, 272, 280, 313, 322, 326, 362

Jeschonnek, generaal Hans 83

Jodl, generaal Alfred 50, 82, 84

Joegoslavie: Griekse onderhandelingen met 23; verovering van Skopje 44

Johnson, kapitein S.H. 130, 133, 155

Johnstone, Norman 35, 63

Kakopetro 245

Kalafotakis, kapitein 148

Kalamata 59, 60, 71

Kalanthe 55, 56, 63, 77, 233

Kali Sykia 306

Kalikrati 306

Kamares 321, 323

Kandanos 126; gevechten in: 192, 245, 335 Kasos 80, 107, 150

Kasos, Straat van 200

Kastelli Kissamou 62, 65, 104; en het

detachement van luitenant Murbe 127, 192; verdediging van 192, 245; spanning tussen elasen eok 350, 351; bevrijding van 350, 351

Kastelli Pediados 271, 272, 295, 300, 345 Kastelorico 80

Kastoria 21

Katherina, prinses van Griekenland 72 Kato Simi 302

Keble, brigadegeneraal Mervyn 276, 277,

308-310

Kelaidis, luchtmachtkolonel 330

Killearn, lady (lady Lampson) 32

Killearn, lord (sir Miles Lampson) 235,

257

King, schout-bij-nacht E.L.S. 166, 173,

174, 222, 224

Kippenberger, kolonel Howard 104, 110,

122-124, 133, 134; zet tegenaanval in op Gevangenisvallei 156; in gevecht bij Galatas 194-198, 212-214, 223, 224 Kirwan, brigadegeneraal Dick 354 kke (Communistische Partij van Griekenland) 280, 284; blunder bij pan-Kretenzische conferentie in Karines 286; standpunt over Macedonie 286; infiltratie van het hoofdkwartier in Athene 345; reactie op de Britse troepen in Athene 348, 349; het falen op Kreta 356, 357

Kleinschmidt, majoor 355

Kleye, kapitein 158, 159

Knossos 13, 35, 72, 185, 217, 300, 315, 316, 336

Koch, majoor 116, 120, 158

Kokonas, Alexandros 280, 288, 353 Komis, Nikos 316

Komnas (verrader) 274, 275

Kondekas, kolonel 293, 344, 345

Kondomari 245

Konstandinos, prins van Griekenland 54 Korinthe, de landengte 49, 50, 53, 57, 60, 86, 90, 138

Koryzis, Alexandros 25; zelfmoord van 49 Kos 297, 298

Koustogerako 291, 306, 307

Koxare 350

Kreipe, generaal H. 248; de ontvoering van 313-324, 358

Kreta, de bevolking van, en de reactie op de koning 71-73; politiek 73; eigenschappen 74; Churchills verdediging van 76; de opstand van 1938 80; in Rethymno 127, in Iraklion 127, 144-150; bij Kastelli Kissamou 127, 192; in Kandanos 192, 200; aankondiging van Duitse invasie 194; Duitse wraak 220; Duitse wrok 243; de houding van generaal Brauer 279; de Duitse angst voor een invasie 281; gevaar voor burgeroorlog 339, 349

Kroh, majoor 138, 140, 141, 182, 183 Kroussonas 214, 339

Kyriakosellia 291

Lampson zieKillearn

Langouvardos, priester Agathangelos 250 Larissa 49

Lasithi 232; verzetsorganisatie 286, 288,

296; elas in 303, 305, 306

Lassen, kapitein Andy 295, 342, 350 Lawrence, professor A.W. 36

Laycock, generaal majoor R. 199, 201,

209, 210, 226-230, 237

Leigh Fermor, Joan 290

Leigh Fermor, majoor Patrick: als lid van Britse militaire missie in Griekenland

19, 33, 58, 62; op Kreta 86, 106; als lid van Britse militaire missie op Kreta 214,

215, 256, 259-262, 273, 280, 289, 296,

297; en Italiaanse onderhandelingen

298-300, 303; met Bandouvas 298-303; en de ontsnapping van generaal Carta

301-303, 305; bevorderd tot majoor 308; geparachuteerd voor de ontvoering van Kreipe 313; en de zaak Kreipe 314-316; keert terug naar Kreta 346; verlaat Kreta en einde van de oorlog 347; en de veroordeling van de generaals Brauer en Muller 358

Leivada 306

Leros 297, 298

Levidis, kolonel 128, 175

Liebach, majoor 124

Limonias (leider van de elas) 331, 350 List, veldmaarschalk Wilhelm 50, 87, 157 Lochria 321, 323

Lodwick, kapitein John 326, 341

Longmore, generaal-majoor A. 28, 31 Lukas, majoor Stanislas 336

mi9 290

MacGlasson, kolonel (Organisatie van

Strategische Diensten) 325

Mackay Force 44, 45

Mackay, generaal-majoor Iven 44 Maclean, brigadegeneraal Fitzroy 309 Maleme, vliegveld 76, 88, 94, 95; Ultrawaarschuwing voor aanval op 102-104; kort voor de invasie 109, 110, 114; de ochtend van de invasie 114, 115; aanval van parachutisten 119, 120; verdedigers trekken zich terug 166; overgave van de Duitsers op Kreta 354

Mandakas, generaal E. 255, 278, 284, 285, 293, 311, 345

Maniadakis, Konstandinos 16, 20, 38, 49, 50, 56, 72

Manoussakis, Manoussos 246, 261, 279, 287, 313, 324, 341, 361, 362

Margarikari 321, 323

Margarites 327

Matapan, Kaap: de slag om 42

Matsuoka, Japanse minister van Buitenlandse Zaken 42

Maxwell, kolonel T. 258, 276

Maxwell, luitenant P.V.H. 172, 173

May, kapitein Guy 57

Mazarakis, generaal 49

Meindl, brigadegeneraal Eugen 120, 123, 158, 159

Melidoni: overleg tussen Dunbabin en eam 330

Mellisinos, generaal 20

Merkur, Operatie (Mercurius) 84

Mesolongi 53

Metaxas, de regering 35, 38

Metaxas, generaal Ioannis 15-17, 20, 21, 23, 24; overlijden van 25

mi(r) (Militaire Inlichtingendienst) 13, 33, 34, 56, 201, 365

Miers, kapitein-ter-zee 'Crap' 251

Milos 63, 165, 166, 173-175

Mincemeat, Operatie 294

Mitsotakis, Kaite 342

Mitsotakis, Konstandinos 279, 287, 311, 334; gearresteerd 340-343, 353

Moir, sergeant Tom 290-292

Monastirkloof 28, 35, 44

Monemvasia 62

Moni 306

Morse, kapitein-ter-zee J.A.V. 163, 181, 201, 221

Moss, kapitein I.W. Stanley 259; en de zaak Kreipe 315, 319; keert terug naar Kreta 327; in Damastas 329, 330

Mott-Radclyffe, kapitein Charles 19, 55, 73 Mountbatten, kapitein lord Louis 177, 178 Muller, generaal 247, 248, 282; zijn dagorder aan de Italiaanse eenheden 301, 302; vervangen door Kreipe 315; de verwoesting van Anogia 327, 329; verlaat Kreta 335; terechtgesteld 358

Murbe, luitenant: landt bij Kastelli Kissamou 127, 192, 245

Mussolini, Benito 15, 17, 50, 82; de val van 296, 297, 300

Myers, brigadegeneraal Eddy 309, 310

Nafpaktos 53

Nathenas, kolonel Andreas 336, 338, 344,

346

Nauplion 57, 60-62

Neapoli 288, 298, 300, 303, 326, 327, 339 Neumann, Heinrich 154, 245

Nicolson, Harold 235

Nicolson, Nigel 180

Norman, Mark 35, 47, 63, 64

Northumberland, hertog van 41, 47

Olympus, berg 28, 41, 49

Omalos, hoogvlakte van 278

oorlogskabinet 24, 104

oss (Organisation of Strategic Services)

290

Palairet, lady 176

Palairet, sir Michael 16, 21, 28, 30, 55, 176 Paleochora 126, 192, 200, 201

Panagia 344

Papadakis, generaal Nikolaos 338, 344 Papadakis, luitenant-kolonel Andreas

250, 252, 274

Papadogiannis, Emmanuel 287

Papagiannakis, majoor 341

Papagos, generaal Alexandros 15, 23, 24,

28-30, 43, 44, 46, 56

Papaleonidas, Andonis: en de zaak Kreipe

315

Papandreou, Giorgos 348

Papas, Mitsos O 314

Papasteriou, generaal 65

Paterakis, Andonis 307, 308, 311, 346, 351 Paterakis, Kostis 306

Paterakis, Manolis 231, 296, 303; en de zaak Kreipe 315, 317, 359

Patras 53, 324

Paul, prins regent van Joegoslavie 23; ondertekening van Driemogendhedenpact 42, 56

Pavlos, kroonprins van Griekenland 54, 72, 178

Pawson, David 56, 59

Peck, majoor G.W. 171

Peck, majoor G.W. 171

81, 106-108, 148-150, 185, 186, 232, 255, 266, 337

Perama 327

perifere strategie 17

Perivolia (Chania) 128, 129, 134, 135, 203 Perivolia (Rethymno) 142, 182, 183, 199, 218

Perkins, sergeant 'Kiwi' D.C. 265, 292, 306-308, 311, 312

Petrakagiorgis (kapitein Andarte) 107, 186, 250, 253, 273, 285, 290, 319-322, 331, 336-338

Petrakas, Petro 250, 322

Petros, prins van Griekenland 20, 56, 59, 77, 106, 123, 128, 129, 175

Piraeus 40, 43, 51, 53, 55, 63, 165

Pirgos 153, 159, 172

Pirie, Ian 37, 38, 56, 59, 62, 78, 79, 201, 211

Pitcairn, kolonel A.A. 214

Platanias 159, 170-172, 179, 189, 190 Plessen, luitenant von 119

Plevres, kolonel Nikolaos 288, 327, 336, 337

Ploesti zieRoemenie

Polendas, Andreas 275

Poliondakis, politiechef in Iraklion 273, 304, 338

Pollock, George 35, 257

Pool, reservekapitein-ter-zee Francis ('Schipper') 249-251

Poppel, Martin 85

Porfyrogennis, Miltiadis 55, 247, 296, 311 Porto Rafti 57, 58

Powell, Enoch 276

Presforce 355

Preston, brigadegeneraal Patrick 355 Preveli 249-253

Profitilias 117

Psychoundakis, Giorgos 252, 264, 265,

274, 278, 282, 290-292, 304, 345, 358,

359, 361

359, 361

157, 162, 203-205, 221, 236

pwe (Political Warfare Executive), Dienst Politieke Oorlogvoering 333, 334

Quilliam, kolonel 39

Quins, de (inlichtingennetwerk) 279, 287, 313

Rafina 57

Ramcke, kolonel Hermann 86, 161, 172,

190, 194, 205

Ranfurly, gravin Hermione 257

Rawlings, H.B. 174, 175, 216

Reade, kapitein Arthur 277, 278, 282, 283 Rendel, majoor Sandy 254, 263, 264, 288;

komt aan bij Tris Ekklisies 303; komt aan op Tsilivdika 304; gaat naar de bergen van Lasithi 305, 313-315, 320, 325, 335-337, 339, 346

Rethymno 74; parachutistenaanval op 138-143; bevoorrading 204; Australiers omsingeld 219; verzetsorganisatie 287; botsing tussen elasen eok 349, 350

Rethymno, het vliegveld 88, 103, 142 Rheinhardt, majoor 89

Richthofen, generaal baron W. von 87,

115, 135, 136, 150, 157, 161, 193

Ringel, generaal Julius 87, 101, 159, 165,

190, 206, 207, 210, 218, 219, 232, 246,

313

Rodakino 304, 306, 321, 322

Roemenie: de olievelden 13, 17, 87, 239; het Duitse leger in 23, 24, 28, 29, 201 Rommel, generaal E. 238, 270

Royce, majoor Bill 325; en de bevrijding van Iraklion 337

Rudel, rechter R. 244, 245

Rusland: de invasie van (Operatie Barbarossa) 17, 65, 84, 193, 212, 225; het effect van de slag om Kreta op 237, 239; samenzweringstheorie 284

Russell, majoor John 191, 194, 195, 197

Sakellariou, admiraal Evangelos 56 Saktouria 320, 321, 323

Salisbury-Jones, kolonel Guy 19, 20, 57,

80, 105, 106, 211, 236

Saloniki 21; Duitse verovering van 43, 44,

86

Samaria 351; het laatste gevecht van de elas 357

Samaritis, Nikos 306, 314

Sandford, kapitein Micky 168

Sandford, kapitein Micky 168

142, 182, 183, 187, 188, 218, 219, 251 Santorini 64

Satanas (Andonis Grigorakis) 107, 148,

149, 186, 214, 217, 253, 272, 274 Saviolakis, Stratis: en de zaak Kreipe 317 Scarpanto 166, 216

Scherber, majoor 121, 158, 159

Schlauer, Kurt 334

Schlemm, brigadegeneraal 157

Scholz, rechter J. 244

Schubert, hoofd contraspionage 291,

296, 333, 354; en Jagdkommando Schubert 306; ontbinding Jagdkommando

314

Schulenburg, kapitein graaf von der 147 Schulz, majoor Karl-Lothar 146-149, 186 Scobie, generaal R. 342, 345, 349

Scott, kapitein Philip 59

Sectie D 18, 33, 37, 56, 258, 365

Seferis, Giorgos 348

Selborne, graaf van 258

Selino: de familie Paterakis en de komst van 'Kiwi' Perkins 292; 306, 307, 311,

312, 315, 351

Sfakia: de terugtocht naar 208, 209, 214, 218-223, 227, 232; Duitse angst voor invasie van 281

Shearer, brigadegeneraal E.J. 150

Siantos, leider van de communisten 349 Sicilie: de invasie van 294-297

Sitia 217, 232, 247, 296, 339

Skoulas, Nikolaos 255, 280, 287, 311 Skoulas, priester Ioannis 261, 303 Smith-Dorrien, kolonel Peter 19, 59 Smith-Hughes, majoor Jack 204, 230, 250-254, 258, 259, 262, 277, 280, 288, 309; en de bevrijding van Iraklion 338, 345, 351

Smuts, veldmaarschalk lord 31

soe (Dienst Speciale Operaties) 13, 18, 33, 34, 365; trainingscentrum in Haifa 37, 253; soe in Cairo 249, 253, 254, 257, 258, 262

Soenion, Kaap 58

Sofia, prinses van Griekenland 54, 72 Souda 88, 103, 204

Souda, Baai van 69, 76; het verlies van schepen in 96, 111, 151; aankomst van Layforce 204; en Duitse overgave 355 Souris, Nikos 298-300, 304, 305

Spanidis, kapitein-ter-zee Athanasios 288 Spanoudakis, Markos 255, 287, 313 Spears, generaal sir Edward en lady 346 Spyrou, priester 351

stafchefs 20, 24, 41, 99; droomkans op Kreta 100

Stalin, Josef: en de 'percentageovereenkomst' 348

Stanley, kapitein John 288, 289, 304, 305, 354

Stauffenberg, kolonel graaf Claus von 86 Stawell, generaal-majoor W.A.M. 310 Stefanides, dokter Theodor 51, 60, 61, 74, 135, 193, 200, 211, 213, 220, 222, 234 Stentzler, majoor 120, 131, 152, 153 Stewart, kolonel K.L. 156, 157, 168 Stewart, sergeant C. 212, 213

Stilos 209-212

Stirling, luitenant David 272

Stockbridge, majoor Ralph 251, 252, 256,

259, 270, 288, 289; bij Tsilivdika 305,

320, 322, 355, 356

Student, generaal K. 82-84, 87-90, 112,

158-161; landt in Maleme 193, 236, 237,

243-246; rechtszaak 358

Sturm, kolonel Alfred 138, 141, 142, 157,

182

Suezkanaal 84

Sussmann, generaal Wilhelm 86; dood van 113, 158

Sutherland, majoor David 271, 295 Sweet-Escott, Bickam 277

Tanner, soldaat R.E.S. 207, 212, 227, 228 Tarves, sergeant Alec 282, 292

Tavana, luitenant Franco 296, 298, 300,

303, 305, 306

Theriso 176; ontmoeting tussen eamen eok310

Thomas, luitenant Sandy 195-197, 233 Tidbury, brigadegeneraal O.H. 82, 95,

103, 104, 134

Trebes, luitenant Horst 121, 154, 245 Trettner, kolonel von 112, 157

Tris Ekklisies 252, 295, 301, 303

Tsangarakis, Giannis 275, 282, 283, 289,

290

Tsifakis, majoor Christos 139, 254, 286,

287, 331, 332

Tsolakoglou, generaal Giorgios 50, 84 Tsouderos, Emmanouil 55, 72, 73, 175 Tsoutsouros 314

Turle, admiraal C.E. 176, 187

Turrall, kapitein Guy 254, 255

Tymbaki 188, 225, 256, 271

Tyrakis, Giorgos: en de zaak Kreipe 315,

317-319

Tzatzas, Dimitri 316

Ultra 23, 38, 46, 91, 98-100, 102; boodschap verkeerd gelezen 163, 164; controle van berichten en teksten 362, 371

Upham, luitenant Charles 172, 223 Utz, kolonel Willibald 160, 194

Uxkull, majoor graaf von 84, 86, 123, 244 Vafe 250, 254, 274, 278, 292, 341, 345, 346 Valona 25

Vandoulakis, Nikos 250, 254, 345

Vandoulakis, Periklis 341, 343

Varkiza, overeenkomst van 349

Vasey, brigadecommandant G.A. 170,

198, 200, 204, 209, 220, 222

veiligheidsbataljons 348

Vellacott, Paul 334

Veloudakis (leider van de elas) 331 Venizelos, Eleftherios 16, 176, 277, 353,

356

Verenigde Staten 65; James Roosevelt op

Kreta 128; krachtige alliantie 280 Vernadakis, Pavlos 310

Verney, majoor Stephen 269, 333-336,

339-341, 350, 354, 355

Vevi 44-46

Viannos 298, 300, 302, 303, 305, 315, 326,

337

Vryses 220

Waldheim, dokter Kurt 341

Walker, luitenant-kolonel Theo 230, 231 Walther, majoor 145, 146, 184

Waugh, Evelyn 34, 201, 204; Officers and

Gentlemen 201, 225, 229; 230, 237, 254 201, 225, 229; 230, 237, 254

31, 41, 49, 64; zijn afspraak met Freyberg 92, 94; de verdediging van Kreta

98; analyse van Ultra-inlichtingen 99,

163; waarschuwing 'Kreta is verloren'

199; terugtocht 207, 208, 235

Weixler, kapitein Franz-Peter 116, 245 Wenen 42

Weston, generaal-majoor E.C. 76, 95, 134;

leiding over de Reserve-eenheid 203,

204, 209, 221; en de overgave van Kreta

226-228

White, korporaal Matthew 266, 273, 335 Wiedemann, kapitein 138, 142, 182, 183 Wildhage, kapitein 340, 341, 353

Wilkinson, Peter 77, 78, 96, 201

Wilson, generaal sir Henry Maitland 30,

31, 39, 41, 49, 53, 56, 57, 59, 94, 297 Winton, Gerry de 46, 47, 237

Witzig, kapitein 83

Woodhouse, kolonel C.M. 19, 65, 107; op

de ochtend van 20 mei 117; met Britse

militaire missie op Kreta 252-255; wordt

vervangen door Dunbabin 255; 259,

260, 262, 276; en Overeenkomst Nationale Strijdtroepen 293, 310; 339, 344

'X'-eenheden 348

Xirouchakis, bisschop Agathangelos 246,

342

Xylouris, Michalis 319, 326-329, 333, 336,

337

Yak, Missie 34, 35, 37, 45, 47, 53, 56, 63 Young, kolonel George 34; met Layforce 209, 210, 227-230

Young, luitenant Bob 263

Zervas, generaal Napoleon 293

Zografistos, Pavlos 316

Zoidakis, Andonis: en de zaak Kreipe 317;

zijn dood 330

zwarte propaganda: tegen de Duitsers op

Kreta 283, 284; de landingen op Sicilie

294, 295; en Duitse deserteurs 333-335 zweefvliegtuigen 113, 114, 117, 119, 120,

122

Griekse troepen aan het Albanese front, winter 1940

John Pendlebury, met zijn glazen oog, legt aan

De Duitse invasie in Griekenland, april 1941

De generaals Blamey, Wilson en Freyberg in Griekenland, april 1941

Kapitein Michael Forrester, getekend door Patrick Leigh Fermor tijdens hun verblijf bij prins Petros van Griekenland

Soldaten van de 5de Bergdivisie gaan aan boord voor de vlucht naar Maleme

Bergtroepen op een kaik zetten koers naar Kreta

Duitse parachutisten, geland in een wijngaard op Kreta Parachutisten worden gedropt bij Iraklion (foto gemaakt door luitenant Hope-Morley)

De baai van Souda na een luchtaanval

Para's lanceren zichzelf in de zogenaamde adelaarsduik

Sprong uit een Junkers 52 boven Kreta

Kolonel Bruno Brauer met zijn sigarettenpijpje, in Iraklion

Het hoofdkwartier van de 14de Infanteriebrigade op de laatste dag

(illustratie van Patrick Leigh Fermor)

Nieuw-Zeelanders worden gevangengenomen in de buurt van Chania door de mannen van kolonel Ramcke

Generaal Student inspecteert met generaal Carta de Italiaanse troepen

Manoli Bandouvas met zijn lijfwachten Patrick Leigh Fermor in het dal van Armari, voorjaar 1943

Manoli Paterakis met zijn halfautomatische geweer de Marlin

Met generaal Kreipe (tweede van boven) de Idaberg over om Duitse patrouilles te ontwijken

Table of Contents

Kreta

Antony Beevor

Kreta

1941-1945

Inhoud

Illustratieverantwoording

1 de val van griekenland 1 Militaire missies

2 Diplomatieke missies

3 Geheime missies

4 De dubbele invasie

5 De Egeische Zee over

II de slag om kreta 6 'Een tweede Scapa'

7 'De speerpunt van de Duitse lans'

8 'Zeer geheime bronnen'

9 'Een mooie gelegenheid om te doden'

10 Maleme en de Gevangenisvallei

11 Man tegen man in Rethymnon en Iraklion

12 Eerste nacht en tweede dag

13 'De invasie vanuit zee'

14 Rampspoed te land en ter zee

15 Patstelling in Rethymnon en Iraklion

16 De slag om Galatas

17 De Commando's van Laycock en de Reserve-eenheid

18 Ten zuiden van de baai van Souda

19 De overgave

20 Cairo en Londen

iii het verzet 21 Represailles, onderduik en verzet

22 In het veld

23 De Duitsers op het hoogtepunt van hun macht

24 Het jaar van de ommekeer

25 De Italiaanse wapenstilstand

26 De ontvoering van generaal Kreipe

27 De Duitsers trekken zich terug

28 De laatste dagen van de bezetting

Geheime organisaties

De Britse en Duitse slagorde

Ultra-boodschappen die voor de slag naar Kreta zijn gestuurd

Griekse politieke organisaties